جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

آیین‌های عزاداری محرم، از مهمترین راه‌کارهای هویت‌بخش فرهنگ شیعیان بشمار می‌آید. این آیین با انعطافی قابل‌ توجه و در طول‌زمان، به خوبی خود را با آداب و رسومِ اقوام و جوامع مختلف وفق داده است. در این میان، رویدادهای مختلف زمان و مکان، مانعی در مسیر برگزاری این آیین نشده است. برگزاری این آیین موجب خلاقیت و ابتکار جماعت عزادار شده است. همه‌گیری ویروس کرونا که از ماه‌های پایانی سال 1398ش، مهمان ناخوانده بشریت شد، اقتضائات خاصی را نیز به همراه داشت. سرایت سریع این بیماری در انسان، دلالتی ویژه جهت اعمال تغییرات در برگزاری آیین عزاداری در سال 1399ش ایجاد کرد. لذا شیوه‌های مختلفی در چگونگی برگزاری هیات‌های عزاداری در دهه اول ماه ‌محرم از سوی متولیان و عزاداران اتخاذ شد. پژوهش حاضر تلاش دارد تا با رویکرد کیفی و روش مردم‌نگارانه و با بهره‌گیری از ابزار مشاهده، مشارکت، مشاهده مشارکتی، ثبت تصویر و بررسی اسنادی، سیر تغییرات برگزاری مراسم عزاداری را بررسی کند. در نهایت این شیوه‌ها را می‌توان ذیل راهبردهای تغییر، تحدید و تعلیق صورت‌بندی کرد.

یکی از مسائلی که کمتر به آن توجه شده روابط عاطفی معصومان (ع) با اعضای خانواده و بستگان درجه اول و روابط عاطفی متقابل آنان با معصوم (ع) است. ازاین­رو در این مقاله روابط عاطفی حضرت زینب (س)با امام حسین علیهما السلام در طول حیات حضرت زینب (س) بررسی شده اما تاکید مقاله بر واقعه عاشورا است. در این جستار با توجه به رعایت سیر تاریخی از ولادت حضرت زینب (س) تا اتمام واقعه عاشورا و وقایع پس از آن، حوادث به ترتیب توالی پیرفت­ها مورد توجه بوده­ و روابط عاطفی از لابه­لای گزارش­های تاریخی و روایی استخراج شده است . نتایج تحقیق نشان می­دهد که این روابط عاطفی مبتنی برعقلانیت بوده و صرف احساس زنانه نبوده بلکه بروز عواطف در مواردی دارای جنبه­های عقیدتی و سیاسی نیز بوده است.

مفسران فریقین ذیل آیۀ "اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ..." (مائده/ 3) در گذر تاریخ، دیدگاه‌‌‌‌‌‌های مختلفی مطرح کرده‌­اند که بعضی هم‌پوشانی داشته و بعضی به‌­طور کامل متمایزند. با بررسی آرای تفسیری، گاه مشاهده می‌­شود که یک نظر تفسیری با اقبال بیشتری مواجه شده و در برخی قرون اوج گرفته و درمقابل، دیدگاه دیگری تضعیف شده است. در این میان، مفسرانی نیز وجود دارند که برخلاف جریان‌‌‌‌‌‌های تفسیری زمانه، حتی متمایز از رویکردهای مکتبی خود، نظری را برجسته کرده‌‌‌‌‌‌‌اند. تأمل در این نوع مواجهۀ مفسران با آیه یادشده، ضرورت انجام پژوهشی دقیق با رویکردی کمّی و سپس کیفی­‌سازی نتایج برای فهم آرای تفسیری را دوچندان می­‌سازد. پژوهش حاضر به چگونگی ارتباط میان حجم اقوال مفسران و فرازوفرودهای تاریخ پاسخ داده است. یافته‌‌‌‌‌‌های پژوهش از وجود ارتباطی معنادار میان نوسانات مقیاس حجمی اقوال مفسران و تحولات تاریخی عصرشان حکایت دارد؛ ازاین‌­رو بسته به شرایط حاکم بر جامعه، اقوال مفسران با رویکردهای متفاوتی ازجمله سکوت، تقیه، رشد مباحث تفسیری و ... مواجه بوده است. توضیح مطلب اینکه برای نمونه در دوره‌­های بحرانی و جنگ مانند حملۀ مغول یا دورۀ سلاجقه، فرصت مباحثات علمی فراهم نبوده و آثار تفسیری کم­رنگ شده است؛ اما در زمان قدرت سیاسی هریک از دو گروه افزون بر افزایش حجم تفاسیر، مفسران در مقام نقد و پاسخ­‌گویی به نظرات گروه مقابل برآمده‌­اند؛ مانند دورۀ ایلخانان و صفویه که حجم تفاسیر شیعه دربارۀ ولایت امیرالمؤمنین علی(ع) به‌علت موقعیت اجتماعی و سیاسی رشد محسوسی داشته است.

ابوسهل نوبختی(311ق) از متکلمان برجستهٔ شیعه در دورهٔ غیبت صغراست. محمد بن ‌اسحاق ندیم دربارهٔ اعتقاد ابوسهل به وفات امام دوازدهم ادعایی کرده که این مقاله به بررسی آن پرداخته است. ندیم، ابوسهل را یکی از بزرگان شیعه دانسته و به وی عقیده‌ای نسبت داده که با باور رایج شیعه دوازده‌امامی مبنی بر زنده بودن امام مهدی مغایر است. وی بعد از معرفی ابوسهل به‌عنوان یکی از کبار علما و فضلای شیعه که در محضرش جماعتی از متکلمان حضور می‌یافتند، می‌نویسد: وی معتقد بود: محمد بن ‌الحسن امام است، ولی در غیبت درگذشته و پسرش به جای او امر امامت را عهده‌دار می‌شود. پژوهش پیش رو با رویکرد انتقادی و تحلیل آراء مطرح‌شده دربارهٔ این ادعا، آن را نقد کرده است. نتایج با بررسی مواردی همچون جایگاه والای ابوسهل در میان متکلمان شیعه، تفرد قول ندیم، اقوال محققان غربی، مکتوب باقی‌مانده از ابوسهل و سکوت سایر منابع دربارهٔ این عقیده نشان می‌دهد که دلایل کافی برای پذیرش این ادعا وجود ندارد. با ارائه و تحلیل فرضیات جایگزین (یعنی تقیه، تغییر اعتقاد، خطای ندیم و الحاق به کتاب الفهرست)، احتمال خطای ندیم یا الحاق، قوّت می‌گیرد. اهمیت این پژوهش نه‌تنها در بررسی دیدگاه شخصی ابوسهل، بلکه در زمینه‌سازی برای درک بهتر تاریخ اندیشهٔ شیعه و شکل‌گیری اعتقادات شیعه دوازده‌امامی است.

یکی از مسائلی که باعث گردیده است که احادیث و روایات در تبیین اصول عقاید در حاشیه و بعنوان مویدات قرار بگیرد، لحاظ کردن ارزش زیاد برای علوم عقلی از جمله فلسفه نسبت به علم کلام اسلامی است. از این رو تبیین و شرح مباحث کلامی با رویکرد نقل محور اهمیت بسزایی دارد. همچنین مشخص بودن مذهب راوی نیز در تعیین نوع آرای کلامی و دید او نسبت به این آرا بدون تاثیر نیست. یکی از تابعین که در مسائل کلامی از او روایات و اقوالی بر جای مانده، طاوس بن کیسان یمانی است که پیرامون مذهب او اختلاف نظر وجود دارد. لذا شناخت دقیق مذهب و آرای کلامی وی در تبیین تاریخ علم کلام حائز اهمیت است. در این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و جمع آوری مطالب بصورت کتابخانه‌ای و استفاده از منابع روایی و... ابتدا به بررسی دقیق مذهب طاوس یمانی پرداختیم و با تحلیل گزاره ها و تقسیم بندی آنها به این نتیجه رسیدیم که گزاره ها بصورت مستقیم مانند توثیق رجالیان و... یا غیر مستقیم مانند شرکت کنندگان در نماز میت بر راوی و... بر پیروی وی از اصول اعتقادی اهل سنت و درعین حال متشیع بودن او دلالت دارد. همچنین آرای کلامی او در بحث نبوت و امامت متاثر از مذهب او است.

کتاب ربیع بن حبیب مهم‌ترین کتاب حدیثی مذهب اباضیه است که برخی از باب‌های گوناگون فقهی، اعتقادی و تفسیری را در بر دارد. هدف این مقاله، شناخت و بررسی مسند ربیع بن حبیب بوده که بسیار کم به آن پرداخته شده است. احتمال جعلی‌بودن آن یکی از مسائل مهم دربارۀ این مسند می‌باشد که بیشتر از سوی برخی معاصران اهل‌تسنن مانند محمدناصرالدین البانی و خالد بن عبدالرحمن بن زکی مصری مطرح شده است. روش ما در این مقاله، در کنار مرور اسانید و محتوای کتاب، بررسی منابع پیشین، پسین و تحقیقات جدید به زبان­های مختلف بوده که دربارۀ این مسند انجام شده است؛ به‌علاوه به معرفی مؤلف و بررسی حیات علمی وی نیز پرداخته می‌شود. یافته­ها نشان می‌دهد که مسند ربیع بن حبیب مهم­ترین متن حدیثی اباضیه بوده و اثبات جعلی و بی­اساس بودن آن دشوار است. این کتاب به‌احتمال فراوان تدوین شاگرد یکی از شاگردان ربیع بوده و به‌دست وی گردآوری نشده است.

در میان وقایع بعد از ظهور اسلام؛ و به خصوص در میان وقایعی که برای شیعه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، می توان از واقعه عاشورا نام برد. واقعه عاشورا به دلیل اهمیت سیاسی، مذهبی و فرهنگی که در طول تاریخِ حدودا 1400 ساله‌اش داشته است؛ همیشه مورد توجه مردم، علما، نویسندگان و اندیشمندان در این اعصار قرار گرفته بود. وقایع عاشورا شامل حوادثی بود که از آن برداشت های مختلفی می‌شده است تا بدانجا که هر کس به فراخور حوادث و نیاز زمانه خود از آن بهره ها برده است. هدف اصلی این پژوهش گزارشی از تألیفات شاخص دوران پهلوی با موضوع امام حسین، تحریفات واقعه عاشورا و اهداف ایشان از این قیام را بدست خواهد داد. با توجه به این موضوع و جریانات دوران پهلوی و جریان انقلاب اسلامی به این موضوع هم پرداخته شده است که آیا واقعه عاشورا بر جریانات آن زمان و همچنین بر نظر و تألیفات اندیشمندان آن دوران تاثیری گذاشته است؟ این پایان نامه به روش کتابخانه ای و مطالعه تألیفات مرتبط با موضوع پژوهش به جمع آوری اطلاعات پرداخته است. هدف اصلی این پژوهش بر آن بوده است تا در میان تألیفات موجود در عصر پهلوی، به مهم ترین نظریه‌ها در مورد هدف امام حسین و همچنین تحریفات عاشورا بپردازد؛ که از مهمترین این نظریه‌ها می توان به نظریه شهادت سیاسی و قیام برای تشکیل حکومت اشاره کرد. در دوره پهلوی تألیفات مهمی در زمینه مبارزه با تحریفات عاشورا و شناساندن اهداف امام حسین از این قیام، به رشته تحریر درآمده بود. با توجه به برجسته‌تر شدن مسئله قیام و تاثیر دیانت در سیاست و مشارکت متدینین در سیاست، نگاه به عاشورا هم از نگاه اخلاقی و مصیبت‌گونه به یک نگاه سیاسی تبدیل شد و رویکرد غالب به امام حسین و عاشورا به نگاهی حماسی و ظلم ستیز مبدل گردید.

تاریخ اجتماعی یکی از گرایش های تاریخ است که حوزه وسیعی از جلوه های مختلف زندگی و فرهنگ انسان گذشته را بررسی می کند در این پژوهش به مطالعه تاریخ اجتماعی شیخیه در کرمان می پردازیم.شیخیه کرمان براساس 4 مقوله مورد بررسی قرار داده شده است، جمع آوری دقیق و جامع داده هایی درباره روابط مردم با مردم، رابطه مردم با دولت و حکومت، رابطه مردم با زیست جهان مادی و معنوی شان در ادوار مختلف تاریخی و تلاش برای تحلیل و تبیین آن ها در چهارچوب های علی و معلولی.از آنجا که شيخيه يكي از انشعابات درون مذهبي شيعه دوازده امامي به شمار مي رود و فرقـه كريم خانيه به وسيله يكي ازشاگردان مكتب احسايي به نام حاج محمد كـريم خـان كرمـاني، در كرمـان رواج يافت و این فرقه خودشان را نزدیک به شیعه می دانند و سعی می کنند که به باور عموم القا کنند هیچ تفاوتی فرقه آنان با شیعه ندارد، به همین دلیل فرقه شیخیه در کرمان را مورد بررسی و پژوهش قرار داده ایم.اهمیت موضوع شیخیه از آنجا معلوم می شود که، این فرقه تنها جنبه اعتقادی مردم را تحت تاثیر قرار ندادند بلکه به همه جنبه های زندگی مردم کرمان نفوذ کردند. با ظهور و تثبيت مسلك نو ظهور شیخیه در كرمان، از آنجا كه مؤسس و ديگر رهبران اين طريقه با دولت قاجاري ارتباط خويشاوندي داشتند لذا بر اقتدار محلی آنان در عرصة سياست در اين شهر افزوده شد. خاندان ابراهیمی شیخی مذهب تنها به عنوان يك گروه مذهبي در كرمان به شمار نمی آمدند. بلكه به سبب نفوذي كه در بين حكام قاجاري داشتند با حضور خود در تشكيلات اداري و در اختيار گرفتن برخي مناصب حكومتي كرمان، بر تحولات سياسی آنجا تاثیر داشتند.حتی اگر از جنبه تاریخی هم به این موضوع بنگریم باز هم فرقه شیخیه برای بررسی بیشتر اهمیت پیدا می کند. به این دلیل که، ظهور پدیده جدیدی به نام شیخیه در ايالت كرمان، حساسيت قاجارهـا را نسـبت بـه ايـن منطقه ایجاد کرد. زیرا در پي ظهور اين فرقه، پاي دیگر فرق مانند بابي و بهائی نیز به اين ایالت باز شد و در نهايت نزاع های فرقه ای را در پي داشت كه خـود از عوامل تاثيرگذار انقلاب مشروطه گردید.جنبه های مختلف زندگی فرقه شیخیه را مورد بررسی قرار دادیم از آنجا که تبیین تاریخ اجتماعی هر قوم یا پیروان هر مذهب بدون توجه به نحوه زندگی روزانه آنان امکان پذیر نیست. از طرفی هم این فرقه همیشه از جنبه اعتقادی مورد بحث قرار گرفته است ما در این پژوهش با نگاهی جدید و از زاویه دیگر شیخیه را مورد بررسی قرار دادیم و زندگی روزانه این فرقه را تشریح کردیم. بخش مهمی از شناخت عقاید شیخیه مربوط به آثاری است که توسط خود آنان نوشته شده است و شناخت دقیق تری از این فرقه به ما می دهد که شاید با مطالعه کتبی که درباره آنان نوشته شده است به این شناخت دقیق نرسیم. در کتب شیخیه که توسط سران این فرقه نوشته شده است به وعظ مریدان خود پرداخته اند و اصول و عقاید شیخیه را برای آنان توضیح داده اند. همچنین مدرسه ای که به نام خود آن هاست و امور مذهبی و آموزش نیروهای جدید و جوان برای این فرقه در آن مدرسه انجام می شده است. در این پژوهش به این بخش در فصلی مجزا پرداخته ایم که می تواند شناخت کامل و دقیقی از شیخیه برای ما داشته باشد. مطالب در این پژوهش به شیوه توصیفی تحلیلی بیان شده است و روش پژوهش کتابخانه ای است و از مطالعات میدانی مانند مصاحبه نیز استفاده شده است.

تشکیل و انقراض حکومت‌ها و سلسله‌ها، از مباحث عمده در تاریخ‌نگاری و مورد توجه مورخان سنتّی و محققان جدید است. در این میان، انقراض و سقوط سلسله صفوی یکی از مهم‌ترین موضوعات در تاریخ صفویه است. تاریخ‌نگاران سنتی که با بینش سنتی خود، به تحولات و پدیده‌های تاریخی می‌نگریستند، در بحث سقوط صفویه به همان شیوه عمل‌ نموده و مسئله را بیشتر به اواخر ایام «سلطان حسین» منتسب کرده‌اند؛ و هر کدام‌، طبق دیدگاه خود، مسئله یا مسائلی را در فروپاشی سلسله صفوی مهم دانسته‌اند. این تاریخ‌نگاران، سقوط صفویه را بیشتر در شخصیت ضعیف آخرین سلطان‌ صفوی، یافته و یا در تقدیر الهی جستجو کرده‌اند. در حالی‌که انقراض سلسله‌ها صرفاً در طول چند سال اتفاق نمی‌افتد، بلکه مستلزم تحولات سیاسی، مذهبی و اقتصادی پیچیده قبلی است؛ که این تحولات، با اقشار مختلف جامعه گره خورده است؛ و زمینه‌ساز شکاف‌ها و نارضایتی‌های مردمی، مذهبی، جناحی و سیاسی شده است. این مردم بوده‌اند که در سست شدن پایه‌های حکومت صفویه نقش داشته‌اند. پرداختن به مردم، نقش و جایگاه آنان در فروپاشی صفویه با رویکرد شرایط مردم در آن روزگار، وضعیت مذهب و اقلیت‌های مذهبی و نزاع‌هایی که در این زمینه وجود داشته، از جمله روش و موضوعاتی است که به آن پرداخته‌ایم.ما در این تحقیق به وضعیت جامعه صفوی بعد از شاه عباس خصوصاً وضعیت سخت اقتصادی، روستائیان، کشاورزان و فشارهای مالیاتی که بر اقشار مختلف جامعه حکم‌فرما بوده و تعصبّات دینی و فشارهای مذهبی که به اقلیت‌های دینی در کشور صورت می‌گرفته، پرداخته‌ایم. این مشکلات و فشارها زمینه‌ساز بسیاری از شورش‌ها و نزاع‌های سیاسی، مذهبی و مردمی شده بود. همه‌ی این عوامل، زمینه‌ساز سقوط حکومت بزرگ صفویه شده است. در انتها نیز، با بررسی حکومت صفویه به عنوان الگویی برای جمهوری اسلامی، به بررسی وضعیت‌های مشابه هر دو حکومت پرداخته‌ایم؛ و با بیان علل اجتماعی سقوط صفویه، الگو و مانعی برای شکل‌گیری چنین شرایطی در جمهوری اسلامی شویم.روش ما در این پایان نامه، بررسی تاریخ اجتماعی دوران صفویه با الگوبرداری از مکتب آنال می‌باشد؛ و نقش عوامل اجتماعی در فروپاشی صفویه می‌باشد. ما در این پایان‌نامه دریافتیم که عوامل اجتماعی اعم از مذهب، شورش‌های قومی و مشکلات معیشتی و... چگونه سبب فروپاشی حکومت بزرگ صفویه می‌شود.پیشنهاد ما در این پایان‌نامه این می‌باشد که در فصل آخر نیز به آن اشاره کردیم، از آنجا که حکومت صفویه بزرگترین حکومت شیعه قبل از جمهوری اسلامی می‌باشد. و همچنین جامعه و حکومت جمهوری اسلامی نیز حکومت شیعی می‌باشد و قرابت‌های مختلفی نیز با هم دارند، می‌توان با الگوبرداری از عوامل اجتماعی فروپاشی صفویه، مانع شکل‌گیری چنین عواملی در جمهوری اسلامی شد.