جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

معادشناسی تالیف محمدحسن وکیلی کتاب هفتم از مجموعه معارف کاربردی برترین آرزو موسسه خدمات مشاوره‌ای و پژوهش‌های اجتماعی آستان قدس رضوی است. کتاب‌های این مجموعه برای استفاده دانشجویان و دانش‌آموزان در اردوهای آموزشی، معرفتی و تفریحی منتشر شده است. مطالب کتاب‌های این مجموعه عموما به صورت خودخوان قابل استفاده است و تنها برخی از نکات عمیق و ظریف آن با کمک استاد تدریس می‌شود. درباره کتاب معادشناسی مباحث این جلد بر اساس رساله الانسان بعد الدنیا تألیف مرحوم علامه طباطبائی تدوین شده و البته در خلال آن از آثـاری چون تقریرات فلسفه امام خمینی آیةاهلل عبدالغنی اردبیلی، معادشناسی علامه طهرانی، معاد یا بازگشت به سوی خدا آیت‌الله شجاعی، معاد در قرآن، آیت‌الله جوادی آملی، المعاد آیت‌الله محمدی گیلانی نیز کمک گرفته شده است.

با توجه به تعریف مشهور متکلمان متأخر از عصمت هیچ جایگاهی برای بررسی امکان سهو انبیاء و اولیاء الهی باقی نمی‌ماند چرا که معصوم را کسی می‌دانند که از هرگونه خطایی نیز مبرا باشد. حال آن که آیات و روایات مملو از مواردی است که به انبیاء و اولیاء الهی نسبت سهو و اشتباه داده است. بر این اساس ضروری است حقیقت عصمت و سهو، اقسام و گستره هر یک بر اساس آیات و روایات مورد بررسی قرار گیرد تا سهو و خطایی که در ادله به آن‌ها تصریح شده است معنای صحیحی بیابد. در این پژوهش با روش جمع‌آوری اطلاعات، تحلیل آن و مقارنه آرا ابتدا حقیقت عصمت و اقسام آن و پس از آن حقیقت سهو و اقسام آن مورد بررسی قرار می‌گیرد تا بر اساس ادله نقلی، گستره امکان سهو تبیین گردد. در گام نهایی نیز ادله سهو معصوم در آیات و روایات و ارتباط آن با عصمت معصوم مورد نظر قرار می‌گیرد. از جمله نتایج تحقیق آن‌که: 1- عصمت در آیات و روایات متفاوت با عصمتی است که توسط متکلمان متأخر بیان شده است به گونه‌ای که عصمت از خطا و اشتباه در امور غیر دینی بیان نشده است. 2- امکان سهو و خطا در امور دینی وجود ندارد چرا که غرض از بعثت انبیاء و اولیاء را که هدایت افراد است زیر سؤال می‌برد. 3- آیات دال بر سهو معصوم را می‌توان در سه دسته کلی مورد بررسی قرار داد.

مسألة معاد جسمانی از دیرباز مورد توجه متکلمان و فلاسفة مسلمان بوده است. متکلمان و اهل تفکیک با استناد به برخی از ظواهر آیات قرآن، و نیز برخی از روایات، معاد جسمانی عنصری را نتیجه گرفته‌اند؛ اما به عقیدة ملاصدرا، گرچه متکلمان و فلاسفه در تبیین مسائل مربوط به مبدأ توفیقاتی داشته‌اند، اما در توجیه آموزه‌های معاد موفق نبوده‌اند. یک دسته از آیات مورد استناد متکلمان و اهل تفکیک برای اثبات اینکه جسم اخروی، عنصری و از جنس جسم دنیوی است، آیات خروج از قبر است. این آیات که با دید ابتدایی، ظهور در بطلان معاد مثالی صدرایی دارد، حکایت می‌کند که انسان‌ها روزی از قبر خارج و وارد عالم آخرت می‌شوند. متکلمان و اهل تفکیک با استناد به همین آیات، خارج‌شوندة از قبر را «بدن عنصری» می‌دانند، و آنچه وارد عالم آخرت می‌شود، انسانی می‌دانند که به بدن عنصری بازگشته است. در این مقاله به روش توصیفی، تحلیلی و با استناد به ظواهر آیات قرآن کریم و به‌صورت تفسیر قرآن‌به‌قرآن؛ نظریة متکلمان و اهل تفکیک تحلیل و نقد شده است. در این راستا، نظریة ملاصدرا نیز مورد سنجش و ارزیابی قرار گرفته، و در‌نهایت نشان داده شده است که دیدگاه ملاصدرا در معنای قبر و به‌طور کلی تفسیر آیات خروج از قبر، هماهنگی بیشتری با ظواهر قرآن دارد. اما دیدگاه متکلمان و اهل تفکیک، نه‌تنها با ظواهر آیات قرآن سازگار نیست، بلکه از آن فاصله گرفته‌ و به تأویل بی‌قاعده‌ روی آورده‌اند.

بر اساس آیات و روایات، یکی از فنهای اساسی و بسیار مهم در باب تحصیل آرامش در جامعه اسلامی، صداقت است که افراد از آن غافل هستند یا درک صحیحی از نقش آن ندارند. یکی از سؤالات اساسی آن است که آیات و روایات چگونه از طریق مؤّلفه رفتاری صداقت و موارد استثنای آن، اسباب ایجاد آرامش در جامعه را فراهم مینمایند؟ هدف این تحقیق نشان دادن نقش مؤّلفه رفتاری صداقت در تحصیل آرامش فردی و جمعی با روش توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر آیات و روایات است. بر این اساس، نخست تفاوت بنیادی دین اسلام با مکاتب اخلاقی در صداقت مطرح و پسازآن اقسام صداقت و ابعاد هر یک در تحصیل آرامش در جامعه بررسی گردید. به جهت ارائه بستهای جامع، درنهایت، رفتارهای جایگزین صداقت در موارد خاص و موارد استثنای صداقت و نقش آنها در تحصیل آرامش افراد جامعه نیز موردبررسی قرار میگیرد. ازجمله نتایج تحقیق از منظر آیات و روایات آنکه: صداقت دو بعد فردی و اجتماعی دارد که هر یک نقشی بسزا در تحصیل آرامش دارد. ازجمله مؤّلفه های رفتاری جایگزین صداقت میتوان به توریه و دقیق صحبت نمودن اشاره نمود که هر یک میتوانند در برخی مواضع در جامعه آرامش آفرین باشند. موارد استثنایی مؤلفه رفتاری صداقت هم اموری همچون مصلحت حفظ جان، مال و آبرو، مصلحت اصلاح ذاتالبین، خدعه در حرب و ایجاد الفت در میان خانواده است.