جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تلخيص و تحليل انتقادى كتاب «محصل أفكار المتقدمين و المتأخرين» امام فخر رازى مى‌باشد. در مقدمۀ كتاب علت تأليف كتاب بيان شده است. كتاب به طور كلى به چهار ركن و هر ركن گاه به اقسام و مسائلى تقسيم مى‌شود.

"المعالم" جزء آثار نسبتا کوتاه فخرالدین رازی (متوفی 606) است که ظاهرا آن را در سال‌های پایانی عمر خویش تالیف کرده است. متنی که امروز از معالم باقی است شامل دو قسم، یکی در اصول دین و دیگری در اصول فقه است؛ ولی به طور دقیق مشخص نیست که کتاب در اصل شامل چند قسم بوده است. فردی به نام "کاتبی" رساله‌ای به نام "اسئله" نوشته است که حاوی حواشی انتقادی‌اش بر کتاب معالم است. وی در سراسر حواشی خود سعی کرده به متن معالم نزدیک بماند و جزئیات استدلال رازی را نقد کند. فردی به نام ؛"ابن کمونه" نیز رساله‌ای مشتمل بر تعلیقات‌اش بر حواشی انتقادی کاتبی و نیز در نقد معالم نوشته است. ابن کمونه در مقدمه‌ی خود بیان می‌کند: با آن که معالم یکی از سودمندترین و دقیق‌ترین آثار مختصر فخررازی است، برخی از مواضع نویسنده در آن به خوبی بیان شده است و اضافه می‌کند که او حتی پیش از دیدن "اسئله" قصد نقد کردن کار رازی را داشته است. بنابراین کار او هم پاسخی بر نوشته‌ی کاتبی و هم نقدی بر معالم رازی است. کتاب حاضر به زبان عربی شامل سه متن است: متن المعالم اثر فخرالدین رازی، متن "اسئله" نوشته‌ی نجم‌الدین کاتبی بر معالم، و تعلیفات ابن کمونه در جواب کاتبی همراه با حواشی مستقیم وی به قسم اصول دین کتاب.

این کتاب یکى از با ارزش‌ترين كتب در علم كلام به حساب مى‌آيد، چنانكه افراد متعددى به این كتاب مراجعه كرده و از مطالب این كتاب استفاده نموده و يا گاه بر بعضى از مطالب آن ايراداتى نوشته‌اند.

أصول‌الدين للرازي و هو الكتاب المسمی معالم أصول‌الدين، اثر فخرالدین محمد بن عمر رازی، معروف به فخر رازی (متوفی 606ق)، کتابی است کلامی در بحث پیرامون اصول دین که با تحقیق طه عبدالرئوف سعد به چاپ رسیده است.کتاب با مقدمه محقق آغاز و مطالب در ده باب و هر باب در چندین مسئله، ارائه شده است. در مقدمه، به شرح حال فخر رازی پرداخته شده و اطلاعاتی پیرامون ولادت، نسب و لقب، نظر علما درباره او، اساتید، برخورد وی با کرامیه، وصیت، وفات و آثار وی، در اختیار خواننده قرار گرفته است. باب نخست، به طرح مباحث مربوط به علم و نظر، اختصاص یافته است؛ ازاین‌رو ابتدا به تعریف تصور و تصدیق پرداخته شدهو سپس، ضمن اعتراف به وجود تصورات و تصدیقات بدیهی، مباحثی همچون تعریف نظر و فکر افاده علم توسط نظر، چگونگی رسیدن به مجهولات از طریق معلومات، رسیدن به علم یقینی، حالات مختلف مرکب بودن دلیل از مقدمات عقلی و نقلی و مفید یقین نبودن دلایل نقلی، مطرح گردیده است. در باب دوم، به بحث پیرامون احکام معلومات پرداخته شده است. مؤلف در این باب، ابتدا به حکم صریح عقل به موجود یا معدوم بودن معلوم اشاره نموده و سپس، مفهوم مشترک بودن مسمی وجود بین تمام موجودات را توضیح داده و در ادامه به موضوعاتی همچون زاید بودن وجود بر ماهیات شیء نبودن معدوم، حکم صریح عقل به اینکه هر موجودی یا واجب ذاتی است یا ممکن ذاتی، قائم به نفس بودن یا قائم به غیر بودن ممکن و... پرداخته است. باب سوم، درباره اثبات علم به صانع است و در آن، مسائلی همچون: جسم نبودن خدا، جوهر نبودن وی، مکان نداشتن او محال بودن حلول بر خداوند امتناع قیام حوادث به ذات او و... بررسی شده است. در باب چهارم و پنجم، مسائلی مورد بحث قرار گرفته است که به صفت قدرت، علم و سایر صفات خداوند مربوط می‌شود. از جمله این مسائل عبارتند از فاعل مختار یا موجب بالذات بودن خداوند، انکار علم خداوند به جزئیات توسط فلاسفه، علم خداوند به همه معلومات قدرت او به همه ممکناتو متکلم بودن خداوند. باب ششم، به بحث پیرامون جبر و قدر اختصاص یافته و در باب هفتم، مسئله نبوت، مورد بحث قرار گرفته است. مؤلف پیرامون دین پیامبر(ص)، پیش از بعثت، معتقد است که: «محمد(ص) پیش از نزول وحی پیرو هیچ‌یک از انبیا(ع) نبود؛ زیرا ادیان پیش از دین عیسی(ع)، به‌وسیله دین وی منسوخ شده بود و دین عیسی(ع) هم منقطع گردیده بود؛ چراکه ناقلین آن، به‌خاطر اعتقاد به تثلیث کافر شده بودند و نقلشان فاقد حجیت بود؛ تنها عده بسیار اندکی از مسیحیان بر شریعت حضرت عیسی(ع) باقی مانده و از تثلیث برائت جسته بودند که آنها هم به جهت قلت عدد، نقلشان حجیت نداشت؛ بنابراین پیامبر(ص) پیش از بعثت، بر دین هیچ‌کس نبوده است». در باب هشتم، از نفس ناطقه سخن به میان آمده و در باب نهم، احوال قیامت، مورد بحث قرار گرفته و آخرین باب، به مسئله مهم امامت و بررسی اقوال مختلف، پیرامون چگونگی نصب امام و وجوب یا عدم وجوب عصمت در او، اختصاص یافته است. از جمله مطالب مطرح‌شده در این باب، عبارت است از: جواز اثبات امامت به‌واسطه نص، اعتقاد امامیه به نص پیامبر(ص) بر امامت حضرت علی(ع) افضلیت ابوبکر پس از پیامبر(ص) دلیل امامت امام علی(ع) و اتفاق نظر اهل دین بر تعظیم طلحه، زبیر و عایشه.

کتاب فخر رازی در باب فلسفه‌ی عملی و دانش اخلاق و نیز نفس‌ شناسی است. این کتاب دو بخش اصلی دارد: در بخش نخست به علم النفس پرداخته و در بخش دوم به علم اخلاق.

المُحصّل نوشته‌ی فخررازی یک متن آموزشی در کلام اشعری است که مسائلی را ذکر نموده و سپس پاسخ‌های متفاوتی که اشاعره، معتزله و ابن‌سینا به آنها داده‌اند را بررسی نموده است. کتاب در چهار رکن نوشته شده: رکن اول مباحث معرفت‌شناسی است، رکن دوم مباحث آنتولوژی است و رکن سوم و چهارم الهیات است. شارح نیز نجم الدین کاتبی قزوینی است که در فلسفه و منطق از پیروان فخررازی است. کتاب، یک نقد نیز از سوی خواجه نصیرالدین طوسی به همراه داشته است. ابن‌ خلدون نیز تلخیصی از کتاب تهیه نموده است.