جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

آشنایی با اقتصاد اسلامی اثر جواد ایروانی، پژوهشی است در معرفی و آشنایی با اقتصاد اسلامی که پس از سال‌ها تحقيق و تدريس در دانشگاه به رشته تحرير درآمده است. در فصل نخست، مطالبى مقدماتى با عنوان کليات ارائه شده و نویسنده در آن به چيستى اقتصاد اسلامى پرداخته است. دانش اقتصاد به مفهوم وسيع خود، قلمرو گسترده‌اى دارد که دست‌کم هفت بخش را در خود جاى مى‌دهد. براى آنکه مشخص گردد مقصود از اقتصاد اسلامى چيست، عناوين هر يک از اين هفت بخش به اختصار تعريف و شناسانده شده و ذيل هر کدام، صحت تفکيک آن به اسلامى و غيراسلامى بررسى گرديده است. بخش‌هاى يادشده با رعايت ترتيب منطقى بين آن‌ها عبارتند از: مبانى (فلسفه) اقتصاد، مکتب اقتصادى، حقوق اقتصادى، اخلاق اقتصادى، نظام اقتصادى، توسعه اقتصادى و علم اقتصاد به معناى خاص. در فصول بعدى نيز تلاش شده است ابعاد و زواياى هر يک از بخش‌هاى يادشده جداگانه بررسى شود، با اين توضيح که دو بحث حقوق اقتصادى و نظام اقتصادى، فصلى را به خود ويژه نساخته‌اند؛ چه، اولى به درس مبانى فقهى اقتصاد اسلامى موکول شده است و در دومى نيز به لحاظ نوع بحث- که بيشتر به شکل اجرايى يک مکتب مى‌پردازد - به مطالب فصل کليات بسنده شده است. بر اين اساس، پس از کليات، فصل مبانى، مطرح و در آن، مبانى جهان‌بينى و انسان‌شناختى مکتب اسلام در مقايسه با مکاتب سرمايه‌دارى و سوسياليسم ارائه گرديده است. در تکميل اين بحث نيز، فصل دوم گشوده شده و «انسان اقتصادى» از ديدگاه اسلام و سرمايه‌دارى به بررسى نهاده شده است. سپس در فصل سوم، مبانى مکتبى، از جمله مباحث مالکيت، عدالت، آزادى و نظام بهره، با نگاهى تطبيقى مطرح شده است. در ادامه نيز ديدگاه اسلام درباره اخلاق اقتصادى، علم اقتصاد و رشد و توسعه با همين شيوه بررسى گرديده است. با توجه به ماهيت درسى کتاب، هدف، نه ارائه نظريات جديد، بلکه به دست‌دادن تصويرى کلى از اقتصاد اسلامى بر پايه منابع اصيل دينى و نيز نگاشته‌هاى موجود در اين زمينه است و نگارنده در حد توان بدان‌ها مراجعه داشته است. با اين حال، در مواردى به نظريه‌پردازى در سطح مورد نظر نيز توجه شده است.

انبیای الهی(ع)، بعد از مسجل شدن عذاب بر کفار توسط خداوند، در مقابل آن سر تعظیم فرود آورده و هیچگاه مخالفتی در برابر آن نشان نداده‌اند، ولی در دو مورد ادعا شده است که پیامبران با این امر الهی، مخالفت نشان داده‌اند: درخواست نوح(ع) نسبت به نجات فرزندش و درخواست ابراهیم(ع) نسبت به رفع عذاب از قوم لوط. این تحقیق که به روش کتابخانه‌ای (با مراجعه به کتب تفسیری متعدد) و شیوۀ توصیفی - تحلیلی سامان یافته است، به نقد و بررسی آرای تفسیری و تحلیل آیات می‌پردازد. روش کار بدین شکل بوده است که ابتدا تمام آیات مربوط به تعامل این دو نبی الهی با مخالفان استخراج گردید و سپس به تحلیل و بررسی در این عرصه پرداخته شد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اولاً حضرت نوح(ع) نسبت به استحقاق مجازات فرزند خود علم نداشت و ثانیاً درخواست نجات از عذاب را نیز مطرح نکرد، بلکه صرفاً برای رفع ابهام ذهنی خود، سؤالی را مطرح ساخت. مجادله حضرت ابراهیم(ع) نیز با توجه به صفات مطرح‌شده برای ایشان و همچنین عدم علم به قطعیت عذاب، از نوع مجادله ممدوح بوده است. در نتیجه، نه مخالفتی با رویۀ سایر پیامبران از سوی این دو بزرگوار و نه اقدامی برخلاف عصمت یا شخصیت اخلاقی آنان رسول خدا نداده است.

به تصریح قرآن کریم، یکی از موارد هشت‌گانه‌ تخصیص زکات، «مؤلّفه قلوبهم» است. در این مورد پرسش‌های متعددی قابل طرح می‌باشد؛ از جمله این که آیا این سهم ویژه‌ مسلمانان ضعیف‌الایمان است یا مخصوص کافران متمایل به اسلام یا هردو؟ و آیا حکومت اسلامی می‌تواند از این سهم برای کمک به برخی دولت‌های غیر مسلمان استفاده کند تا از این راه، حمایت آنان را در نهادهای تصمیم‌گیری بین‌المللی به نفع اهداف خود جلب نماید؟ همچنین، در شرایطی که کشور اسلامی خود با مشکلات اقتصادی دست و پنجه نرم می‌کند، کمک به دیگر کشورها و ملت‌ها چه توجیه عقلانی و شرعی دارد؟ دلایل و شواهدی چند نشان می‌دهد که سهم «مؤلّفه قلوبهم» عام بوده و شامل مسلمانان و کفار می‌شود و دولت یا مردم مسلمان می‌توانند از این سهم برای کمک به گروه‌ها و ملت‌های هدف سود جویند تا در راستای مصالح ملی و دینی، آنان را به مواضع حکومت اسلامی متمایل سازند. از سوی دیگر، پرداخت زکات در موارد یادشده، افزون بر سهم مؤلّفه قلوبهم، از سهم «فی سبیل الله» هم امکان‌پذیر می‌باشد، چنان‌که حکومت اسلامی می‌تواند از منابع دولتی دیگر همچون انفال نیز برای اهداف ذکر شده هزینه نماید. دلیلی بر نسخ این حکم پس از رحلت پیامبر‌ صلی الله علیه و آله و سلم یا سقوط آن در عصر غیبت نیز وجود ندارد. با این حال، در پرداخت این سهم بایستی مصالح عمومی و منافع ملی مورد توجّه قرار‌گیرد و با انجام کار کارشناسی دقیق، صرفاً زمانی به چنین پرداخت‌هایی اقدام شود که سود بیشتری را نصیب اسلام و مسلمانان گرداند.

تفاوت برداشت‌ها از یک آيه و نوع پاسخ‌گويي به پرسش‌هاي قرآني، در موارد بسياری متأثّر از تفاوت نظر مفسّران در اصول پذيرفته‌شده (= مباني) و قواعد مورد قبول است. در اين نوشتار، پس از ذكر بخشي از مباني و قواعد تفسيري، سه مورد از آن‌ها – كه اهمّيّت ويژه‌اي دارند- بررسي می‌شود و نمونه‌هايي براي آن ارائه می‌گردد؛ نخست حجّيت ظواهر قرآن و تقدّم نص بر ظاهر، كه براساس آن، مفسّر به ظواهر قرآن ملتزم بوده در عين حال، نصّ قرآني را بر ظاهر آن- در موارد توهّم تعارض- مقدّم مي‌دارد. دوم استعمال لفظ در بيش از يك معنا، كه نظرية برگزيده، جواز و كاربرد آن در تفسير است و سوم نقش شأن نزول در فهم آيه كه خود مبتني بر اثبات صحّت شأن نزول است. براي اين منظور، مفسّر بايستي بيشتر به ارزيابي محتوايي شأن نزول‌ها بپردازد؛ چه سند غالب شأن نزول‌ها از صحّت و اعتبار برخوردار نیستند.

قرآن کریم اعمال هر فرد را بر اساس «شاکلۀ» او معرفی فرموده و همین امر خاستگاه دیدگاه‌ها و نتیجه‌گیری‌های متنوع شده است. اگر شاکله ریشه در آفرینش آدمی داشته باشد، گونه‌گونی ماهیت‌های بشری و نوعی جبر در صدور رفتارها، از نتایج محتمل آن خواهد بود. اما اگر شاکله پدیده‌ای خودساخته باشد، کشف زمینه‌ها و عوامل دخیل در آن اهمیت می‌یابد. این مقاله می‌کوشد به شیوۀ توصیفی-تحلیلی مفهوم و مقصود از شاکله و عوامل شکل‌گیری آن را تبیین کند. نتایج بررسی نشان می‌دهد شاکلۀ آدمی شخصیت اخلاقی خودساخته و خلق‌وخوی ثانوی فرد است که متأثر از عواملی چون زمینه‌های ژنتیکی، وراثتی و شخصیتی، غرایز، گرایش‌های فطری، قوۀ عاقله، محیط اجتماعی و فرهنگ پیرامونی و عنصر اختیار و انتخاب فرد شکل می‌گیرد. ازاین‌رو ضمن منتفی شدن جبرگرایی در اعمال، نقش علم اخلاق و تربیت در ایجاد شاکله و متقابلاً نقش شاکله در بروز رفتارها، مسئلۀ نیت و خلوص آن و مسئلۀ خلود روشن می‌شود. نتیجۀ این پژوهش در حوزه‌های مختلف مطالعات اسلامی مانند جبر و اختیار، خلود، ماهیت و فلسفۀ علم اخلاق، علوم تربیتی و برخی مسائل دانش اخلاق مانند اخلاص، کاربرد آشکار دارد.

زیارتگاه‌ها همواره مورد توجه شیعیان بوده و ساخت‌­وسازهای بسیاری در محل قبور اولیای الهی ایجاد شده است. دربارۀ تزیین و طلاکاری زیارتگاه­‌ها نظرات متفاوتی وجود دارد. برخی بر این باورند که هزینه‌ کردن برای تزیین، براساس احادیث منع تزیین مساجد و روایاتِ پرهیز از اسراف و ترویج ساده‌زیستی، نامطلوب است. این گروه همچنین بر اولویت رفع فقر و تقویت بنیۀ اقتصادی جامعۀ اسلامی تأکید می‌­کنند. درمقابل، موافقان به آیات و روایات مربوط به تعظیم شعائر و عمران مساجد و زیارتگاه‌ها استناد کرده و تزیین را ابزاری برای تقویت هویت دینی و فرهنگی، ایجاد فضای روح‌انگیز و توجه به مقاصد شریعت می‌دانند. پژوهش حاضر به روش کتابخانه‌ای و توصیفی­ _ ­تحلیلی نوشته شده و دستاوردهای آن نشان­‌دهندۀ این امر است که تزیین زیارتگاه‌ها درصورت رعایت اعتدال با توجه به نیازهای زائران و آثار اجتماعی و سیاسی آن، مطلوب است.

هدف: کاستی‌های علوم انسانی، موجب شکل‌گیری ضرورت تحول علوم انسانی در قالب تحقق علوم انسانی اسلامی در جوامع مسلمان شده است. امر مبنایی در تحقق آن، نوع رابطۀ علم و دین است. مسئلۀ مقاله پیش‌رو این بود که چه نوع رویکردهایی پیرامون رابطۀ علم و دین، مبانی لازم را برای تحقق علوم انسانی اسلامی فراهم می‌آورند. روش: از آنجا که ارزیابی این امر زمانی میسّر می‌شود که بتوان رویکردهای گوناگون را با معیاری علمی و متفق‌علیه سامان بخشید، معیار تقسیم بر اساس روابط چهارگانۀ منطقی انتخاب‌شده و کلان‎دیدگاههای موجود ذیل هر رابطه، ارائه و نقّادی شده‌اند. این مطالعه با روش کتابخانه‌ای آغاز شد و در قالب روش تحلیلی و انتقادی ادامه یافت. یافته‌ها: این پژوهش نشان داد رویکردهایی که به تباین، تساوی یا عموم و خصوص مطلق بین علم و دین منجر می‌شوند، تحقق علوم انسانی اسلامی را منسد یا محدود می‌کنند. نتیجه‌گیری: مطابق دلایلی که در متن آمده است، رویکرد تداخل روشمند با ارائۀ تعریف دقیق از علم و دین، جاگذاری درست گزاره‌های تبیینی و هنجاری، بهره‌مندی از تعدد روشی در استنتاج علوم و...، نتایج مثبتی را در تحقق علوم انسانی اسلامی در دوران گذار از علوم سکولار به دست می‌دهد.

«اقتصاد مقاومتی» اقتصادی تدبیری و ترمیمی است که دارای نقشی فعال، نه منفعل و خنثی‌کننده، نه تابعِ فعالیت‌های خصمانۀ جبهۀ زراندوزان بین‌المللی و معبری روشن بر گذر از مشکلات داخلی و بحران‌های ناشی از درهم‌ریختگی اقتصادی است. هدف از تدوین این اثر، بررسی مهم‌ترین راهبردهای اقتصاد مقاومتی از دیدگاه قرآن و حدیث است؛ لذا این مقاله به این سؤال مهم پاسخ می‌دهد که مهم‌ترین راهبردهای اقتصاد مقاومتی از دیدگاه قرآن و حدیث کدام‌اند؟ این پژوهش از نوع کتابخانه‌ای و با روش تحلیل محتواست. داده‌های مورد نیاز جمع‌آوری و درراستای پاسخ به سؤال تحقیق تجزیه‌وتحلیل و تدوین شده است. یافته‌های بحث نشان می‌دهد راهبردهایی، همچون حفظ استقلال اقتصادی، افزایش اقتدار اقتصادی حکومت، توسعۀ متوازن اقتصادی و مواردی نظیر این‌ها به‌صورت راهبردهایی عقلی و منطقی و الهی در درون شریعت موجودند و به‌صورت نظام‌مند در قالب نظام‌وارۀ عملیاتی قابلیت اجرا دارند که در این پژوهش آن‌ها را ازمنظر قرآن و حدیث تبیین می‌کنیم.

پدیدۀ خودشیءانگاریِ زنان براثر انگاره‌ای کاذب ایجاد می‌­شود،که زن به‌ خود از دیدگاه ناظری بیرونی نگریسته و درگیر وارسی افراطی و مزمن ظاهرش می‌­شود. محققان غربی در پژوهش‌های مختلفی به ‌عوامل، آثار و پیامدهای ویرانگر خودشیءانگاری زنان پرداخته و راهکارهایی برای پیشگیری و درمان آن از دیدگاه روان‌شناسی و جامعه‌شناسی ارائه داده‌اند. اما در تحقیقات آنان، راهکارهایی برگرفته از جهان‌بینی دینی و معادباوری قرآن که عاملی مؤثر در تقویت خودشناسی و مقابله ‌با خودشیء‌انگاری است مشاهده نمی‌شود. بنابراین مسئلۀ اصلی ‌تحقیق حاضر بررسی چگونگی مقابله ‌با خودشیءانگاری از طریق خودمراقبتی‌ معنوی بر محور «یوم الحساب» است. اعتقاد به آیات وحیانی و قرائت تعابیر قرآنی معاد با پیشوند «یوم» موجب شکل‌گیری انگاره­ای حقیقی از قیامت در ذهن شخص شده و تأثیر اساسی در جهان‌بینی او دارد. تعبیر «یوم‌الحساب» نیز موجب ترغیب انسان در رجوع به نفس ‌خود شده و خودشناسی، محاسبه و مراقبۀ نفس را در پی خواهد داشت. این مراقبت درونی، فرد را از توجه افراطی به بدن و ظواهر آن باز می‌دارد و در نتیجۀ از پدیده خودشیءانگاری زنان پیشگیری و یا سبب درمان آن می‌شود.

رسانه ابزار مهم جنگ روانی است که با شگردهای متنوع می‌تواند بر افکار، احساسات و رفتار افراد جامعه تأثیر بگذارد؛ ازاین­‌رو نظام سلطه در رسانه‌های خود به طور گسترده از نشر اخبار خلاف واقع و دروغ برای فریب مخاطب و تحمیل اراده و اهداف خویش استفاده می‌کند. اینک این پرسش مطرح می­‌شود که آیا رسانۀ تراز اسلامی نیز می‌تواند در جنگ رسانه‌ای خود، در وقت ضرورت از این حربه استفاده کند و در نگاهی کلّی‌تر، آیا مصلحت‌گرایی سیاسی برای رسیدن به اهداف مقدس می‌تواند مجوّزی برای نادیده گرفتن بخشی از اصول و ضوابط اخلاقی و شرعی باشد؟ پژوهش حاضر که به روش کتابخانه‌ای و شیوۀ توصیفی­_ ­تحلیلی سامان یافته، به بررسی ادلۀ ادعایی و احتمالی این تجویز می‌پردازد. اتهام سرقت توسط یوسف(ع)به برادرش در قرآن، روایات دال بر جواز خدعه در جنگ، روایات دال بر جواز بهتان و سبّ منحرفان، قانون «اهمّ و مهم» و مسئلۀ حفظ نظام و همچنین آیات دال بر اِعداد قوّه، ارعاب دشمن و مقابله­ به ­مثل، دلایل عمدۀ مدعای یادشده است. نتیجۀ پژوهش نشان می‌دهد که هیچ‌یک از ادلۀ پیش­‌گفته نمی‌تواند دروغ و فریب را در جنگ رسانه‌ای تجویز کند و جواز خدعه فقط به جنگ نظامی و تبلیغات مربوط به آن منحصر است.