جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

بحث از حدیث، و حدیث شناسی، یکی از شاخه‌های اصلی معارف دین، به شمار می رود و حدیث، پس از قرآن و حتی در کنار قرآن، هم نزد امامیه و هم نزد اهل سنت، از جایگاه مهم و اساسی برخوردار است بلکه حدیث، نقش بسیار مهمی در تفسیر و شرح قرآن کریم، ایفا می‌کند. و با توجه به اینکه در دانش حدیث شناسی، از اصطلاحات خاص و ویژه برای معرفی انواع حدیث، استفاده می‌شود، بحث معرفت به اصطلاحات حدیث، از مهم ترین مباحث در حوزه سنّت و حدیث شناسی، شناخته می‌شود؛ و در این میان به کار بردن دو اصطلاح احادیث «موقوف» و «مقطوع»، یکی از موضوعات چالشی میان اهل‌سنت و امامیه و سرانجام آثار آن‌ها در فقه، است. از این رو، کاربرد فراوانِ این دو اصطلاح، توسط محدّثان و فقها از یک سو، و روشن نبودن مفهوم آن دو، برای غیر اهل فن، از سوی دیگر، سبب شده که برخی برداشت های نا به‌جا از این دو اصطلاح ـ هم برای اهل-سنّت و هم برای امامیه ـ ، رخ دهد و سر انجام داوری های نا صحیح و موضع گیری های نادرست، غیر عامدانه شکل بگیرد و پیامدهای منفی و سلبی زیادی را به بار بیاورد. بنابراین ضرورت ایجاب می‌کند که مفهوم آن دو اصطلاح، و تفاوت‌های آن دو، نزد اهل‌سنت و امامیه و کاربرد آن دو، در فقه، اعم از فقه احناف و فقه امامیه، مورد بررسی قرار بگیرد. از دیدگاه اهل‌سنت (به صورت کلی)، احادیث پیامبر صلی الله علیه وسلم، پس از قرآن کریم، به عنوان اصل و منبع دوم استنباط فقها و دانشمندان دینی قرار دارد، از این‌رو تدوین و جمع‌آوری احادیث پیامبر صلی الله علیه وسلم، در همان آغاز رسالت مورد توجه اصحاب و یاران وی قرار گرفت و پس از آن، ‌در عصر تابعین و تبع تابعین، کتابها و متون روایی نبی‌اکرم صلی الله علیه وسلم، جمع‌آوری و ترتیب یافته و از طرف محدثان، متن و سند آن‌ها مورد بررسی و نقد قرار گرفت و در نتیجه، جهت تنقیح و پیرایش احادیث، علم جدیدی تحت عنوان: «اصول حدیث» پا به عرصه گذاشت و این فن شامل بسیاری از اصطلاحات حدیثی محدثان می‌باشد و اگر بخواهیم احادیث را از جهت اینکه به چه کسی منتهی می‌شوند و متن حدیث مربوط به چه کسی است، سه نوع حدیث را می‌توان تعریف کرد: حدیث «مرفوع»، حدیث «موقوف» و حدیث «مقطوع». فقها و محدثان اهل‌سنت به آن دسته از روایاتی که به آن‌حضرت صلی الله علیه و سلم منتهی شده باشد، اصطلاح «مرفوع» و روایاتی که به اصحاب ایشان منتهی شده باشد، اصطلاح «موقوف»‌ و روایاتی که به تابعان منتهی شده است، اصطلاح «مقطوع» را به‌کار برده‌اند. به عبارت دیگر: به قول، فعل و تقریر پیامبر صلی الله علیه وسلم حدیث «مرفوع» و به قول و فعل و تقریر صحابی حدیث «موقوف» و به قول و فعل تابعی حدیث «مقطوع» اطلاق نموده‌اند. (ابن الصلاح: 1406، ص‌47 - 45). که مفهوم آن دو در بخش مفهوم شناسی، تبیین خواهد شد. تبیین حدیث موقوف و مقطوع: حدیث، به اعتبار مَن یُضاف الیهِ، به سه نوع تقسیم می‌شود: 1ـ مرفوع؛ ما اضِیف الی الرّسول خاصه. 2ـ موقوف، مایروی عن الصحابه و من اقوالهم او افعالهم و نحوها فیوقف علیهم و لا یتجاوز به الی رسول الله صلی الله علیه وسلم، که به موقوف موصول، یعنی اسناد به صحابه ثابت شده است و موقوف غیر موصول، یعنی اسنادش به صحابه ثابت نیست. (عراقی،1389: التقیید والایضاح شرح مقدمه ابن الصلاح، 14ـ15). 3ـ مقطوع، آن حدیثی است که نسبت یا اسناد، داده شده، به تابعی و تابع تابعی و پایین تر، از نظر قول و فعل (محمود طحان، بی‌تا، تیسیر مصطلح الحدیث، ص71ـ72). محدثان و فقهای امامیه، همانند اهل‌سنّت برای حدیث جایگاه مهم و اساسی، قائل‌اند، و همواره قرآن و سنت را دوبال اصلی معارف دین پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلم)، معرفی می‌کنند؛ چنانکه عمربن قیس از ابی جعفر محمد بن علی الباقر(ع)، نقل می‌کند که فرمود: «إِنَّ اللَّهَ- تَبَارَکَ وَ تَعَالی‌- لَمْ یَدَعْ شَیْئاً تَحْتَاجُ‌ إِلَیْهِ‌ الْأُمَّهُ إِلَّا أَنْزَلَهُ فِی کِتَابِهِ، وَ بَیَّنَهُ لِرَسُولِهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ» (کلینی، 1429:ج1، ص150، ح184)، با این وجود، از نظر اعتبار سندی، ابتدا به احادیث متواتر و احادیث آحاد یا خبر واحد، تقسیم می‌شود و خبر واحد که عمده روایات را تشکیل می‌دهد، به چهار گروه، دسته بندی می‌شود: ـ حدیث صحیح: حدیثی که سند آن توسط راویان عادل و امامی در تمام طبقات به معصوم (رسول خدا و امامان شیعه)، برسد؛ ـ حدیث حسن: حدیثی است که واجد تمام شرایط حدیث صحیح است جز اینکه در میان سلسله راویان نسبت به یک یا چند راوی در منابع رجالی تصریح به عدالت آنان نشده و تنها به مدح آنان اکتفا شده است؛ ـ حدیث موثق: حدیثی است که به رغم اتصال سند به معصوم و عدالت و وثاقت راویان در تمام طبقات، یک یا چند راوی آن، غیر امامی باشد؛ ـ حدیث ضعیف: حدیثی است که تعاریف صحیح، حسن و موثق، بر آن صادق نباشد(علی نصیری، آشنایی با علوم حدیث، 1382، صص 55ـ 85، 171ـ 181). و از نظر اتصال سند به معصوم، به: 1ـ مسند (سلسله اسناد آن در همه طبقات به معصوم برسد). 2ـ متصل (همانند متصل است با این تفاوت که در متصل، حدیث می تواند از معصوم نقل شود یا به صورت موقوف به غیر معصوم منتهی گردد). 3ـ عالی و نازل (عالی، یعنی علاوه بر اتصال به معصوم، از واسطه های کمتری بر خوردار باشد بر عکس نازل که واسطه‌ها تا معصوم زیاد است). 4ـ مضمر(در انتهای سند به جای نام معصوم از ضمیر استفاده شده است). 5ـ مفرد (تنها از یک راوی نقل شده باشد). 6ـ موقوف(حدیثی است که سلسله سند به صحابی پیامبر یا مصاحب امام معصوم برسد). 7ـ مقطوع(حدیثی که سلسله سند آن به یکی از تابعان منتهی شود). 8ـ مشهور(حدیثی است که نقل آن شایع است، اعم از اینکه در برابرش حدیث شاذ باشد یانه). 9ـ مستفیض(حدیثی است که در هر طبقه راویان آن زیاد باشد). 10ـ شاذ و نادر 11ـ منکر یا مردود (علی نصری، آشنای با علوم حدیث، 1382، صص184ـ186) و چنین اصطلاحات یا تقسیمی در منابع علوم حدیثی اهل سنت نیز، دیده می شود(نک: تیسر مصطلح الحدیث