جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

کتاب «فضائل الشیعه» به بررسی فضایل شیعیان می‌پردازد و نویسنده‌اش، شیخ صدوق، یکی از بزرگ‌ترین علمای شیعه است. شیخ صدوق با تألیف آثار مختلف و معتبر در زمینه‌های فقهی، کلامی و اخلاقی، نقش مهمی در تبیین و ترویج آموزه‌های دینی ایفا کرده است. این کتاب به عنوان یکی از منابع معتبر در میراث حدیثی شیعه شناخته می‌شود و بر فضایل شیعیان و جایگاه ویژه آنان تأکید دارد. در این اثر، شیخ صدوق به جمع‌آوری احادیثی پرداخته که به مقام و نقش شیعیان به عنوان پیروان راستین دین اسلام اشاره می‌کند. با اینکه محتوای این کتاب بسیار ارزشمند است، اما شهرت آن به اندازه دیگر آثار شیخ صدوق نیست و به همین دلیل، کمتر در منابع اولیه به آن پرداخته شده است. کتاب «فضائل الشیعه» شامل 45 حدیث در موضوعات مختلف است، از جمله مقام شیعه، منزلت دوستداران علی(ع)، آفرینش ارواح شیعیان پیش از ملائکه، مفهوم رافضی، جایگاه شیعه در بهشت و تأکید بر این‌که تنها حج شیعیان مورد قبول است. این احادیث نیازمند بررسی دقیق از نظر صحت صدور و اعتبار سندها و متون هستند. پایان‌نامه‌ی حاضر با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و شیوه‌ی کتابخانه‌ای، به اعتبارسنجی سندی و رجالی احادیث موجود در این اثر می‌پردازد. همچنین، نقد متنی این احادیث با مراجعه به کتب حدیثی و تفسیری انجام می‌شود تا احادیث صحیح از ضعیف شناسایی شود. در نهایت، نتیجه‌گیری خواهد شد که با وجود ضعف‌های سندی و رجالی و عدم اتصال اسناد به معصوم (ع)، محتوای بیشتر این روایات از منظر قرآن و سنت مورد تأیید است.

مسئله امامت اهل‌بیت(ع) در تاریخ اسلام از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و به همین دلیل، خداوند آیاتی را به این موضوع اختصاص داده است. مفسران فریقین (شیعه و سنی) درباره آیات امامت نظرات مختلفی ارائه داده‌اند و تعداد این آیات از مفسری به مفسر دیگر متفاوت است. در این رساله، 24 آیه مرتبط با موضوع امامت از منظر دو مفسر برجسته، طبرسی و زمخشری، بررسی شده است. این آیات شامل مواردی است که هر دو مفسر یا تنها یکی از آن‌ها به آن‌ها اشاره کرده‌اند. با توجه به تأثیر پذیری طبرسی از کشاف در زمینه‌های مختلف نحوی، صرفی و علوم قرآنی، این پایان‌نامه به تطبیق نظرات این دو مفسر در باب امامت پرداخته است. زمخشری، یکی از مفسران و زبان‌شناسان برجسته اهل سنت است. تفسیر او به نام «کشاف» به خاطر دقت علمی و تحلیل‌های ادبی‌اش معروف است و به جنبه‌های بلاغی آیات توجه ویژه‌ای دارد. کشاف تأثیر زیادی بر تفاسیر بعدی، از جمله طبرسی در «جوامع الجامع»، داشته است. طبرسی، مفسر و عالم شیعه، تفسیر «جوامع الجامع» را تألیف کرده که به عنوان یکی از مهم‌ترین تفاسیر قرآن در ادبیات شیعه شناخته می‌شود. او در این تفسیر به بررسی آیات با توجه به روایات اهل بیت(ع) می‌پردازد و تلاش می‌کند معانی عمیق آیات را به‌ویژه در زمینه‌های دینی و فقهی روشن کند. روش تحقیق این پایان‌نامه توصیفی-تحلیلی و کتابخانه‌ای است. در ابتدا، ویژگی‌های هر دو تفسیر و میزان تأثیرپذیری طبرسی از زمخشری بیان شده و سپس به تطبیق نظرات درباره آیات امامت پرداخته شده است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که از مجموع 24 مورد آیه، تنها در دو مورد هر دو مفسر شان نزول آیات را امام علی(ع) دانسته‌اند، و در بقیه موارد نظرات آنان در باب امامت متفاوت است.

یکی از اعمال مستحبی مورد تأکید برخی اندیشمندان مسلمان در ماه رمضان اقامه «نماز تراویح» است، با استناد و ارجاع به روایت «مَنْ قَامَ رَمَضَانَ إِیمَاناً وَاحْتِسَاباً، غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِه». این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی به اعتبارسنجی سندی، تحلیل محتوا، تاریخ پیدایش در جوامع حدیثی این روایت می‌پردازد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که چالش ارسال سند، وجود راویان ضعیف، تشویش، اضطراب، تحریف و تصحیف در متن روایت، آن را در زمره احادیث ضعیف قرار داده است و استناد به این روایت به تنهایی کفایت نمی‌کند. تاریخ‌ تدوین حدیث مورد نظر، در کتب حدیثی به نیمه دوم قرن دوم در کتاب موطأ مالک بن انس بر‌می‌گردد. متن روایات بعد از وی، همگی رونوشت‌های از نقل اولیه مالک با اندک تغییراتی است که استدلال مبنی بر جعلی بودن حدیث را تقویت می‌کند؛ همچنین ارتباط این روایت با «نمازتراویح» طبق معیارهای قرآنی، عقلی، تاریخی ناسازگاراست.

سخن از مفهوم و اعتبار سنت، پیشینه‌ای دیرینه دارد و علیرغم آن عموم نظرات متوجه یک دست کردن مفهوم سنت و قدّسی کردن جایگاه و اعتبار آن و متّبع بودن آن چون قرآن است، با این وجود، پیوسته نقدهای جدی نسبت به سنت از حیث احادیث دال بر آن نزد فریقین وجود داشته است، در دوران متأخر توسط برخی از اندیشمندان مسلمان انکار حجیت آن و غیر مقدّس دانستن آن و نیز غیر متّبع بودن آن به اشکال مختلفی مطرح گشته است. یکی از دلایل این گروه، تاریخ‌مندی این مفهوم و اعتبار آن است. آنان بر اساس رویکردی تاریخ‌انگاره‌ای بر آنند که مسلمانان صدر اسلام سنت را به معنای کنونی آن نمی‌شناختند و مفهوم قدسی سنت از وضع علمای اصول قرن سوم به بعد است. اما تاریخ‌مندی سنت چگونه است؟ و چگونه بررسی‌های تاریخ‌مندی، منجر به چنین نظریه‌ای گشته و دلایل آن کدام است؟ نوشتار حاضر، در حقیقت، ترجمه‌ای امین و اما آزاد از مباحث مربوط به تاریخمندی سنت از حیث مفهوم و حجّیّت آن، از کتاب «السنّة بین الاصول و التاریخ» حمادی ذویب[1] یکی از چهره‌های این رویکرد است که با روش تحلیلی، با تکمله‌هایی انتقادی همراه شده و تا حدودی بسیاری از پرسش‌های بالا را پاسخ داده است.

حدیث « إنّما الأعمال بالنّیّات » از احادیث مورد توجه فریقین و از ادله مهم فقها در طول تاریخ بوده و از اعتبار خاصی برخوردار است. اما علی­رغم این اهمیت و جایگاه، از دیرباز در کیفیت نقل این حدیث که خبر واحد است یا متواتر، اختلاف بوده است. در این نوشتار به روش توصیفی تحلیلی و مبتنی بر تحقیق کتابخانه‌ای، کیفیت نقل این حدیث مورد بررسی و تحقیق قرار گرفته است و در نتیجه معلوم می‌شود که این حدیث، با توجه به مضمون احادیث متعدد البته با الفاظی مترادف، حدیثی متواتر و از نظر لفظ خاص؛ یعنی «إنّما الأعمال بالنّیّات»، خبر واحد است. از این رو، ادعای تواتر یا خبر واحد بودن این لفظ، هر یک از جهتی درست می‌باشد.

وجود برخی کلمات در قرآن کریم که رسم‌الخط آنها با املای رسمی عربی تفاوت دارد، از دیرباز پرسش‌هایی را درباره علل، دلایل و درستی یا نادرستی این اختلاف‌ها مطرح کرده است. یکی از منابع مورد استفاده در این بحث، نقل‌هایی است که از صحابه و تابعین درباره این تفاوت‌های رسم‌الخطی روایت شده است. این اخبار به صراحت به وجود خطا در کتابت قرآن و تأیید، رد یا توجیه این موارد اشاره می‌کنند. اما این اخبار کدامند؟ تا چه اندازه معتبرند؟ و به چه زمانی برمی‌گردند؟ مقاله پیشِ ‌رو که به روش تحلیلی-توصیفی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای نگاشته شده، تلاش دارد این اخبار را گردآوری، نقد و بررسی کرده و به‌ویژه زمان پیدایش آنها را مورد بررسی قرار دهد. نتایج این بررسی‌ها نشان می‌دهد که احتمالاً این اخبار از لحاظ سند و متن به نیمه دوم قرن سوم هجری برمی‌گردند و نمی‌توان به آسانی اثبات کرد که در عصر صحابه به وجود آمده‌اند. همچنین، شبکه اسناد مرتبط با اخبار منتسب به عثمان فاقد شرایط لازم برای ایجاد اطمینان است و بنابراین نمی‌توان از آن به عنوان مدرکی معتبر استفاده کرد.

برخی از مفسران معاصر شیعه در خلال بهره‌گیری گسترده از تفسیر المیزان، در مواردی نیز آرای مؤلف آن را مورد نقد قرار داده‌اند. پژوهش پیش‌رو که با روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از ابزار کتابخانه‌ای انجام شده، به‌‌بررسی صحت و سقم ادله‌یِ ناقدانِ آرای تفسیری مؤلف المیزان در بهره‌گیری از روش تفسیری قرآن به قرآن پرداخته است. مهم‌ترین اشکالات ناقدان به‌نظرات علامه غالباً مبتنی بر قواعد ایشان در بهره‌گیری از دلالت‌های قرآنی در تفسیر آیات می‌باشد که عبارتنداز: بهره‌گیری ناصواب از روابط معنایی و قراین درون‌متنی آیات، ناهماهنگی و عدم دلالت آیات مورد استناد علامه، مخالفت نظر علامه با سیاق، ناسازگاری آرای مؤلف المیزان با ظاهر آیات، بدون شاهد و قرینه بودن نظرات علامه و مغایرت نظرات ایشان با آیات دیگر. بر اساس یافته های تحقیق، علامه در بهره‌گیری از روش تفسیری قرآن به قرآن بسیار موفق بوده و غیر از موارد معدودی که ناقدان با ادلّه و استنادات قابل اعتمادی آرای ایشان را نقد و رد نموده‌اند، اغلب نظرات ناقدان به‌دلایلی ازجمله درک نادرست و نقل غیرصحیح نظر علامه و همچنین ضعف ادلّه‌ی آنان در نقد دیدگاه مؤلف المیزان و اختلاف‌ با ایشان در روش و مستندات تفسیری، نامعتبر بوده و از صحت لازم برخوردار نمی‌باشد.

تعدّد مذاهب و عقائد و احکام اسلامی آثار مختلفی بر حیات علمی و عملی مسلمانان گذاشته است. از جمله این آثار، تعیین صفات راوی حدیث است که اصرار بر آن شده راوی، هنگام روایت حدیث، باید معتقد به مذهب اخذکننده حدیث، نه مخالف یا فاسدالمذهب و به طور کلی بدعت‌گذار باشد و از آن‌جا که هر فرقه و مذهبی، دیگران را بدعت‌گذار می‌دانند، این پرسش‌ها مطرح می‌شوند: بدعت چیست؟ آیا نزد همه فرق و مذاهب، نظراً و عملاً از اخذ حدیث از بدعت‌گذار نهی شده است؟ دلایل موافقان اخذ از بدعت‌گذار و مخالفان آن چیست؟ در این مقاله به روش توصیفی- تحلیلی و نیز کتابخانه‌ای تلاش می‌شود ابتدا بدعت، مفهوم‌شناسی، سپس حکم راویت بدعت‌گذار بررسی شده و به پرسش‌های بالا در کنار طرح برخی دیگر از مباحث مرتبط، مانند: ذکر برخی از راویان بدعت‌گذار در طرق شیعه و اهل سنت، پاسخ دهد. از نتایج این تحقیق آن است که؛ عموم مذاهب اسلامی، به رغم وجود برخی مخالفین اخذ از بدعت‌گذار، به طور مطلق یا بنابر شروطی، حکم به اخذ حدیث از آن کرده تا آن‌جا که بدون احادیث این گروه، میراث حدیثی بسیاری از مذاهب به شدت کم حجم می‌یابد. ضمن این‌که در معنا و مصادیق بدعت اختلاف کرده‌اند؛ به نحوی که امکان تعیین دقیق مفهوم و مصداق آن‌که متفق‌القول باشند، امکان‌پذیر نیست و نمی‌توان وصف بدعت‌گذار را جرحی حقیقی برای یک راوی تلقی کرد و نهایت گفته شده که مهم و اصل، صدق و عدم صدق راوی صرف‌نظر از اعتقاد و عمل اوست.

مفسران قرآن از دیرباز به اهمیت روایات شأن نزول در فهم صحیح قرآن و نیز آسیب‌های وارد بر آن­ها، پی برده‌ و افزون بر بهره از این میراث علمی در تفسیر، به نقد و بررسی آن‌ها ـ هر چند بسیار اندک ـ پرداخته‌اند؛ به‌ویژه آن زمان که چندین شأن نزول مختلف برای یک آیه یا سوره ذکر می‌شود که منجر به اضطراب شدیدی در فهم صحیح آیه یا سوره می‌گردد. سوره قدر، نمونه‌ای از این دست به شمار می‌رود که برای آن شأن نزول‌های متعدد با وضعیت‌های سندی و متنی متفاوت ذکر شده که به دور از نقد و بررسی مانده است. در این مقاله با روش تحلیلی توصیفی، تلاش می‌شود تا ضمن نقد و بررسی شأن نزول‌های سوره قدر، به این پرسش‌ها پاسخ دهد که این شأن نزول‌ها از حیث متن و سند تا چه اندازه معتبرند؟ تعارض‌های موجود میان این شأن نزول‌ها چیست و کدام‌یک از آن‌ها می‌تواند شأن نزول صحیح سوره قدر باشد؟ نتیجه این تحقیق، روشن می‌سازد که روایت‌های شأن نزول سوره قدر، هر یک دارای اسنادی ضعیف و مضامین سخت قابل مناقشه و نسبت به یکدیگر از تعارض‌های غیرقابل‌جمعی برخوردارند.