SearchIn5Lib | کتابخانه مجازی الفبا

SearchIn5Lib | کتابخانه مجازی الفبا

فارسی  |   العربیه  |   English  

در تلگرام به ما بپیوندید

کتابخانه مجازی الفبا
کتابخانه مجازی الفبا
پایگاه جامع و تخصصی کلام و عقاید و اندیشه دینی
جستجو بر اساس ... همه موارد عنوان موضوع پدید آور جستجو در متن
: جستجو در الفبا در گوگل
جستجو
  • تعداد رکورد ها : 4339
عنوان :
در باب زبان و زبان‌شناسی (60 گفتار مختصر و مفید)
خلاصه مطلب :

این کتاب برای کسانی مفید است که دربارۀ زبان‌ها یا دربارۀ ماهیت زبان سؤالاتی در ذهن دارند، یعنی برای همۀ ما؛ با این حال متنی خشک و مدرسی نیست که تنها به کار متخصصان آید. هر چند گفتارهای کتاب در باب زبان و زبان‌شناسی را متخصصان سرشناس زبان‌شناسی نوشته‌اند، کتابی است خوش‌خوان و راحت‌فهم در بررسی مسائل اصلی زبان و نیز مجموعه‌ای از ابزارهای زبان‌شناختی برای کتاب‌خوانان. فصول این کتاب دربردارندۀ پاسخ‌هایی است موثق به پسامدترین سؤالاتی همگان دربارۀ زبان دارند و این پاسخ‌ها با زبانی زنده و همه‌فهم بیان شده است.

هر چند هدف اصلی کتاب، آگاهی‌بخشی است، منظور دیگر از تألیف آن تشویق علاقمندان به بررسی زبان و نیز افزودن به آگاهی خوانندگان در زمینۀ ماهیت و گوناگونی زبان‌های جهان است.

مقالات این کتاب بدین شرح است:

چرا باید درباره زبان بیاموزیم؟ (رابرت رادمن)؛ چند زبان در دنیا هست؟ (م. پل لوئیس)؛ فرق بین لهجه و زبان چیست؟ (ج. تاکر چایلدز)؛ زبان اولیه بشر چه بوده است؟ (بری هیلتون)؛ آیا خاستگاه همه زبان‌ها یکی است؟ (آلن ر. بومهارت)؛ آدم و حوا به چه زبانی حرف می‌زدند؟ (ای. ام. ریکرسون)؛ چرا زبان‌ها تغییر می‌کنند؟ (جان مک ورتر)؛ آیا زبان‌های پی‌جین و کریول زبان‌های واقعی‌اند؟ (جان م. لیپسکی)؛ چند نوع نظام نوشتاری وجود دارد؟ (پیتر ت. دانیلز)؛ دستور زبان از کجا پیدا شد؟ (جوان بایبی)؛ آیا دستور همه زبان‌ها یکسان است؟ (مارک سی. بیکر)؛ کودکان چگونه زبان مادری‌شان را یاد می‌گیرند؟ (روبرتا میکنیک گلینکاف و ...)؛ آیا حیوانات هم از زبان استفاده می‌کنند؟ (دانا جو ناپولی)؛ چگونه مغز انسان از عهده یادگیری چند زبان برمی‌آید؟ (هنک هارمن)؛ آیا زبان بر نحوه تفکر ما تأثیر می‌گذارد؟ (جفری ک. پالام)؛ شیوه درست کنار هم قراردادن کلمات کدام است؟ (دنیس ر. پرستون)؛ آیا انگلیسی بریتانیایی بهترین گونه زبان انگلیسی است؟ (اروین هارگریوز)؛ چرا مردم سر زبان می‌جنگند؟ (پل ب. گرت)؛ دو‌زبانه‌بودن یعنی چه؟ (دورا جانسون)؛ کلام وردگونه چیست؟ (والت ولفرم)؛ اگر انسان بدون زبان بار می‌آمد چه می‌شد؟ (سوزان کرتیس)؛ آیا ناشنوایان در همه جای دنیا از زبان اشاره واحدی استفاده می‌کنند؟ (لیلا ماناگن)؛ چرا زبان‌ها می‌میرند؟ (کریستوفر موزلی)؛ آیا می‌توان زبانی را که در معرض خطر است نجات داد؟ (آکیرا ی. یاماموتو و دیگران)؛ چرا جنوبی‌های آمریکا طور خاصی حرف می‌زنند؟ (والت ولفرم)؛ علت به وجود آمدن لهجه خارجی چیست؟ (استیون هـ. واینبرگر)؛ صداهای زبان چگونه ساخته می‌شود؟ (پیتر لدیفوگید)؛ آیا یک‌زبانگی درمان‌‌پذیر است؟ (کاترین اسپرنگ)؛ برای اینکه زبانی را خوب یاد بگیریم چه باید بکنیم؟ (نینا گرت)؛ چگونه، به مرور زمان، اندیشه ما درباره زبان آموزی تحول یافت؟ (جون ک. فیلیپس)؛ چرا زبان را در خارج از کشور بیاموزیم؟ (شری اسپین لانگ)؛ آیا آموزش زبان خارجی در مدارس ابتدایی زود است؟ (گلادیس لپتون)؛ آیا کامپیوتر می‌تواند زبان را سریع‌تر و بهتر آموزش دهد؟ (فرانک بورشارت)؛ زبان ایالات متحد چیست؟ (دیوید گلدبرگ)؛ آیا در ایالات متحد بحران زبان وجود دارد؟ (کاترین اینگلد)؛ آیا زبان اسپانیایی دارد بر ایالات متحده مسلط می‌شود؟ (ماریا کاری یرا)؛ زبان کی‌جنی چیست و از کجا آمده است؟ (رابین هولمن)؛ آیا درست است که نزدیک بود زبان آلمانی زبان ایالات متحد شود؟ (نانسی پ. نئو)؛ گولایی چیست؟ (الیزابت مارتینز ـ گیبسن)؛ آیا لهجه‌ها در شرف نابودی‌اند؟ (والت ولفرم)؛ آیا با عشق زبان می‌توان زندگی کرد؟ (فردریک هـ. جکسون)؛ چگونه فرهنگ لغت پدید می‌آید؟ (ارین مک کین)؛ چرا با وجود فرهنگ‌های لغت باز هم به مترجمان نیاز است؟ (کوین هندزل)؛ ترجمه ماشینی تا چه اندازه خوب از کار درمی‌آید؟ (دیوید ساوینیاک)؛ آیا می‌توان از زبان برای کشف جنایت استفاده کرد؟ (رابرت رادمن)؛ چگونه می‌توان زبان‌ها را در موزه نگهداری کرد؟ (آملیا سی. مرداک)؛ زبان انگلیسی از کجا آمده است؟ (جان آلجئو)؛ در آمریکا چند زبان بومی وجود دارد؟ (ماریان میتن)؛ آیا زبان لاتین واقعاً مرده است (فرانک ماریس)؛ چه کسی ایتالیایی حرف می‌زند؟ (دنیس لونی)؛ اسپانیایی و پرتغالی چقدر با هم تفاوت دارند؟ (انا ماریا کاروالیو)؛ آیا ضرورتی دارد که روسی یاد بگیریم؟ (بنیامین ریفکین)؛ ایسلندی چه جذابیتی دارد؟ (پاردی لو جونیور)؛ آیا تمام عرب‌ها به یک زبان سخن می‌گویند؟ (جری لمپ)؛ آیا زبان آفریقایی سواحلی است؟ (دانلد آزبرن)؛ آیا کسی که چینی یاد می‌گیرد مریض است؟ (بری هیلتون)؛ آیا آموختن زبان ژاپنی به زحمتش می‌ارزد؟ (بلین اریکسون)؛ برسر اسپرانتو چه آمد؟ (ای. ام. ریکرسون)؛ آیا کسی هست که زبان کلینگون حرف بزند؟ (کریستوفر موزلی)؛ متن و فایل‌های صوتی «گفتن از گفتن».

... بیشتر
نویسنده:
گروه نویسندگان
ناشر:
هرمس
کلید واژه:
زبان‌شناسی,دستور زبان,مجموعه‌ها
عنوان :
نامه‌های فروغ‌الدوله: مشهور به ملکۀ ایران (دختر ناصرالدین شاه و همسر ظهیرالدوله)
خلاصه مطلب :

فروغ‌الدوله در تاریخ 1279 قمری به دنیا آمد و در سال 1335 قمری درگذشت. وی یکی از دختران سوگلی و عزیزدردانۀ ناصرالدین شاه بود؛ ولی از زنان منقطعۀ شاه. وی بعدها به ملکۀ ایران شهرت یافت و در ذیل نامه‌هایی که از تهران به ظهیرالدوله همسر خود (حاکم گیلان) می‌نوشت، امضای ملکۀ ایران را گذاشته است. وی فردی هنرمند و شاعر بوده که چند نمونه از اشعارش را مُعیرالممالک نقل کرده است.

نامه‌هایی که در این مجموعه از نوشته‌های فروغ‌الدوله چاپ شده، مربوط است به سال‌های 1302 تا 1304. اگرچه نامه‌ها به جز معدودی تاریخ ندارد؛ ولی ارتباط میان موضوعات نشان می‌دهد که همۀ نامه‌ها در حول و حوش همان سال‌ها نوشته شده است. نامه‌هایی که تاریخ دارد، یادداشت مربوط به تاریخ، به قلم فروغ‌الدوله نیست و دریافت‌گنندۀ نامه (حاجی‌خان) آن تواریخ را به وقت وصول ذیل نامه‌ها الحاق کرده است.

همۀ این نامه‌ها (به غیر از چند نامۀ جداگانه که در پایان کتاب آورده شده) نوشتۀ فروغ‌الدوله و خطاب به شخصی به حاجی‌خان است که چندی سمت وزارت (پیشکاری امور داخلی) فروغ‌الدوله و ظهیرالدوله را داشت. این نامه‌ها از حیث اینکه نوشتۀ دختر پادشاه و زن یکی از رجال مشهور است، برای تاریخ اجتماعی ایران و تمایلاتی که در این سال‌های اخیر به دریافت جَنَم زن‌کرداری (فمنیستی) میان ایرانیان پیدا شده است، واجد اهمیت و قابل رسیدگی اجتماعی و تاریخی است. نوع افکار زنانه، آن هم زنانۀ درباری و اشرافی از لابلای سطور این نامه‌ها دریافت می‌شود؛ مثلاً خوب می‌نمایاند که در عهد ناصرالدین شاه وضع معیشتشان آنچنان که تصور و تصویرشدنی باشد، نبوده است و بر خلاف تصورات عامه گشایش چندانی نداشته است.

جند نمونه از خط فروغ‌الدوله به طور عکس در این کتاب آورده شده؛ ولی متن همۀ نامه‌های او به طبع رسیده است. خط وی چندان بد نیست، هرچند گاهی ناخوانا است. سبک نگارش روشن و گویاست؛ ولی مملو از غلط‌های املایی است که اگر این کلمات نادرست در حاشیه به قید آورده می‌شد، در هر صفحه به شماره‌های متعدد می‌رسید که این کار انجام نشده و کلمات در متن به صورت درست آمده است و نمونه‌وار در ابتدای کتاب اشتباهات املایی یادآور شده است.

فهرست مطالب این کتاب بدین شرح است:

دربارۀ مجموعۀ تاریخ؛ گزارش؛ تصاویر؛ بخش اول: نامه‌های فروغ‌الدوله به حاجی‌خان (آنهایی که خطاب عالیجناب دارد)؛ بخش دوم: نامه‌های فروغ‌الدوله به حاجی‌خان (آنهایی که خطاب مقرب‌الخاقان دارد)؛ بخش سوم: نامه‌های تاریخ‌دار فروغ‌الدوله؛ بخش چهارم: نامه‌های حاجی‌خان به فروغ‌الدوله؛ بخش پنجم: نامه‌های ظهیرالدوله؛ بخش ششم: نامه‌های متفرقه که دربردارندۀ چهار جزء است: فروغ‌الدوله به دیگران، کنت دومونت فورت، امین السلطان، یادداشت‌های بدون عنوان؛ کلمات ناخوانده؛ فهرست اسامی اشخاص؛ فهرست اماکن؛ فهرست کلمات و مدنیّات.

... بیشتر
نویسنده:
به کوشش ایرج افشار
ناشر:
فرزان
کلید واژه:
نامه‌نگاری,تاریخ قاجاریه,متون کهن
عنوان :
افسانه‌های کهن ایرانی (قصه‌های صبحی)
خلاصه مطلب :

"صبحی" داستان‌سرای شیرین‌گفتار نامی نیست که به زودی از خاطره‌ها برود. او سال‌هاست که خاموش شده و دیگر سخن نمی‌گوید؛ اما هنوز صدای گرم و پدرانه‌اش که روزهای جمعه قصه می‌گفت، در گوش‌ها طنین‌انداز است.

داستان‌سرای فقید در این مجموعه با یاری دوستان کوچک خود که همۀ آنها را چون پدری مهربان و دلسوز می‌داشت، این افسانه‌های زیبا و دلپذیر را از میان ادبیات عامیانه و فولکلور ایران دستچین نموده و آنها را با نثری شیرین و شیوا بازنویسی کرده و برای ما به یادگار گذاشته است.

بی‌شک این مجموعه از نادرترین مجموعه‌هایی است که در میان انبوه قصه‌های کهن و عامیانۀ ایران برای همیشه جایی والا خواهد داشت.

این کتاب متشکل از دو جلد است که نویسنده در جلد اول، 36 داستان و در جلد دوم، 26 داستان زیبای دیگر را با مقدمۀ با عنوان «مدتی این مثنوی تأخیر شد» جمع‌آوری کرده است.

آنچه را که نویسنده در این کتاب می‌آورد، ترتیب افسانه‌ها و قصه‌هایی است که هر جمعه از رادیوی تهران و به وسیلۀ خود او گفته می‌شد.

در جلد اول این کتاب این داستان‌ها آمده است:

یکی بود و یکی نبود؛ دویدم و دویدم؛ بز زنگوله پا؛ گرگ و هفت بزغاله؛ بلبل سرگشته؛ درخت بادام؛ خاله سوسکه؛ کک به تنور؛ خرسک پریشان؛ کلاغ لجباز؛ غوزه؛ گنجشک؛ دم دوز؛ پیره‌زن؛ کدو قلقله‌زن؛ کدو؛ شیر شکر؛ لم شیر؛ روباه و لک‌لک؛ روباه و کلنگ؛ زور؛ گنجشک دنبک‌زن.

و در جلد دوم این کتاب این قصه‌ها آمده است:

روباه پیر؛ پوپک؛ روباه سیاهپوش؛ شغال؛ سگ و روباه؛ روباه و خروس؛ کلاغ و روباه؛ لجباز؛ عروس و مادرشوهر؛ پیله‌ور؛ شاهزاده و مار؛ ملک ابراهیم؛ شغال بی‌دم؛ بزی؛ گوسفندی.

... بیشتر
نویسنده:
فضل‌الله مهتدی (صبحی)
ناشر:
جامی
کلید واژه:
افسانه‌ها,داستان‌های کودکان,متون کهن,فرهنگ عامه
عنوان :
تاریخ و تحولات ادبیات معاصر فارسی (نظم و نثر)
خلاصه مطلب :

قبل از انتشار این کتاب، دو کتاب دربارۀ تاریخ ادبیات نوگرای ایران از آغاز سدۀ بیستم تا زمان حاضر (1342) به نام‌های «ادبیات فارسی در سدۀ بیستم» اثر "ورا کوبیچکوا" و «مبانی نثر معاصر فارسی» اثر "کمیساروف" بوده است و از‌ این دو مشکل کمبود منبع در این‌باره را برطرف کرده است؛ اما کتاب حاضر بر خلاف دو اثر یادشده ویژگی خاص خودش را دارد؛ به ویژه که نویسنده در این اثر کوشیده تا نگرشی جامع از ساختارهای فرهنگی ایران ارائه کند. ایران در این شصت سال اخیر از جنبه‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و حتی فرهنگی بسیار متحول شده است و هدف نویسنده در زمان نگارش این کتاب این بوده تا رابطۀ بین جامعه و ادبیات و همچنین رخدادهای سیاسی و تحول‌های فرهنگی را بررسی کند.

نمی‌توان به هیچ روی ادعا کرد که این کتاب اثری کامل است؛ زیر از بسیاری شاعران نه چندان مهم در آن یاد نمی‌شود؛ اما بی‌تردید در این اثر از همۀ نویسندگان و شاعران برجستۀ ایرانی یاد شده است که به نوعی در این سیر تحول ادبیات نوین فارسی گامی برداشته‌اند.

این کتاب را بزرگ علوی در انتشارات آکادمی برلین شرقی منتشر کرد و در اصل هدف او تدوین کتابی برای آموزش ادبیات فارسی معاصر بود. به پاس نگارش این کتاب ارزشمند، از سوی دانشگاه هومبولت به نویسنده عنوان استادی اعطا شد. دربارۀ اهمیت این کتاب همین بس که بارها ایران‌پژوهان بزرگی همچون همانند پروفسور فراگنر در دایرةالمعارف ایرانیکا می‌نویسد: بزرگ علوی تاریخچۀ منحصربه‌فردی از ادبیات نوین فارسی تهیه کرد که با وجود اندیشه‌های غنی تشریح شده در آن هنوز به فارسی یا انگلیسی ترجمه نشده است.

فهرست مطالب این کتاب بدین‌قرار است:

فصل نخست از آغاز سدۀ بیستم تا پایان انقلاب مشروطه است که دربردارندۀ این بخش‌ها است:

پیشگامان ادبیات نوگرا: قائم‌مقام فراهانی، میرزا صالح شیرازی، ناصرالدین شاه و امین الدوله.

شعر در خدمت مبارزۀ سیاسی: ادیب پیشاوری، محمدصادق امیری، عارف قزوینی، ایرج میرزا، اشرف‌الدین گیلانی، علی اکبر دهخدا و ملک‌الشعراء محمدتقی بهار.

نثر در راه مبارزه با استبداد: میرزا ملکم خان، میرزا آقاخان کرمانی، سیدجمال الدین اسدآبادی، ملک المتکلمین، میرزا عبدالرحیم طالبوف، زین العابدین مراغه‌ای و علی اکبر دهخدا.

دورۀ پیش و حین جنگ جهانی اول: شعر و شاعران: میرزادۀ عشقی، محمدابراهیم فرخی یزدی، ابوالقاسم لاهوتی، ابراهیم پورداود، یحیی دولت‌آبادی. نثر: محمدباقر میرزا خسروی، شیخ موسی نثری، محمدرضا بدیع بهبهانی، عبدالحسین صنعتی‌زادۀ کرمانی، بیست سال حکومت استبدادی رضاشاه.

فصل دوم دربارۀ دیدگاه‌های جدید در سیر تکامل ادبیات است و دربردارندۀ این بخش‌ها است:

آثار منثور: سیدمحمدعلی جمالزاده، مرتضی مشفق کاظمی، عباس خلیلی، محمد حجازی، جهانگیر جلیلی و محمد مسعود.

رمان‌های تاریخی: علی اصغر شریف، حسین رکن‌زاده آدمیت، شیرازپور پرتو، میرزا حیدرعلی کمالی و رحیم‌زادۀ صفوی.

داستان: صادق هدایت و سعید نفیسی.

پژوهش ادبی: محمد قزوینی، عباس اقبال آشتیانی، ملک‌الشعرا محمدتقی بهار، علی اکبر دهخدا، ابراهیم پورداود، میرزا حسن‌خان مشیرالدوله، حسن تقی‌زاده، احمد کسروی، علی اصغر حکمت، قاسم غنی، جلال همایی، بدیع‌الزمان فروزانفر، مجتبی مینوی و نصرالله فلسفی.

فرهنگستان: ذبیح بهروز، شعر دورۀ استبداد، پروین اعتصامی، ذبیح منصور، نیما یوشیج، محمدحسین شهریار، لطفعلی صورتگر، وثوق الدوله، رشید یاسمی، حیدرعلی کمالی، موید ثابتی، فرخ خراسانی، پژمان بختیاری، پرتو علوی، رعدی آذرخشی، حبیب یغمایی، نظام وفا، وحید دستگردی، رهی معیری، ملک‌الشعرا محمدتقی بهار، پرویز ناتل خانلری، مسعود فرزاد، صادق سرمد، قهرمان‌پور، آغاز جنبش ملی.

نثر دورۀ پس از جنگ و گرایش‌های آن: صادق چوبک، عبدالحسین نوشین، محمود اعتمادزاده، محمدعلی افراشته، علی مستوفی، ایرج علی‌آبادی، الف. امید، جلال آل احمد، علی دشتی، ذبیح بهروز، عبدالحسین میکده، فخرالدین شادمان، پیشگامان شعر نو، فریدون توللی، مجدالدین میرفخرایی، نادر نادرپور، محمدعلی اسلامی ندوشن، هوشنگ ابتهاج، محمدعلی افراشته، محمدعلی جواهری، ژاله سلطانی، شهناز اعلامی، مهدی حمیدی شیرازی، ابوالحسن ورزی و ابوالقاسم حالت.

در انتها نیز کتاب‌شناسی و سال‌شمار زندگی و آثار بزرگ علوی آمده است.

... بیشتر
نویسنده:
بزرگ علوی
ناشر:
جامی
کلید واژه:
تاریخ ادبیات فارسی,شاعران ایرانی,شعر فارسی معاصر,نویسندگان معاصر ایرانی
عنوان :
چه کردند ناموران
خلاصه مطلب :

این کتاب بیست روایت طنزآمیز از سرگذشت انسان‌هایی است که به برکت نبوغ یا خباثت خود به شهرت رسیده‌اند و از آنجا که نصف بیشتر مطالب این کتاب خالی‌بندی است، مطالعۀ آن حتی برای کسانی که حوصله ندارند زندگینامه بخوانند، توصیه می‌شود.

در قسمتی از روایت "صد رحمت به ببر" اینگونه آمده است: سرباز از شدت غضب کبود شد و چون خيال مى‌کرد ارشميدس هم مثل فيل زنده و مرده‌اش صدتومن است و فرق فيل و فيلسوف را فقط در جثه‌شان مى‌دانست، بى‌معطلى شمشيرش را بيرون کشيد و سر از تن آن جليل مبارک نفس جدا کرد و جنازه‌اش را ـ البته در دو قسمت ـ نزد مارسلوس برد. سردار فاتح همين که چشمش به جسد خونين ارشميدس افتاد، بر سر سرباز خطاکار نعره زد: آخر فيلسوف مرده به چه درد من مى‌خوره؟ سرباز ساده‌دلانه جواب داد: اصلاً فيلسوف به چه درد مى‌خوره قربان؟

این کتاب در دو بخش به رشتۀ تحریر درآمده است:

بخش اول: چه کردند ناموران: صد رحمت به ببر، از جنگ پلوپنزی تا سوسمار، یافتم!یافتم!، تعارف توکیویی، دو صد گفته و نیم‌کردار، معمای دست‌ها، آفتاب آمد دلیل آفتاب، مادر فرانکشتاین، از سبیل چخماقی حذر کن و باجناق لویی آراگون.

بخش دوم: این مردمان خبیث: تقصیر مارکی دوساد بود، قلب‌های تنها، در تعقیب ریش آبی، دلقک‌بازی بسه جان وین، در خدمت پزشکی، رقص خون‌آشامان، سکوت دره‌ها، غریبه و مهتاب، فقط دو بار برج ایفل را می‌فروشید و همه‌چیز برای فروش.

... بیشتر
نویسنده:
کاوه میرعباسی
ناشر:
افق
کلید واژه:
طنز فارسی,مشاهیر,سرگذشت‌نامه
عنوان :
داستان‌های فلسفی جهان
خلاصه مطلب :

میشل پیکمال بر این باور است که شرق مهد حکایت و روایت است. مهد فلسفه و مهد عرفان. آنچه شرق می‌بیند، فقط با چشم نیست.

این را هم می‌دانیم که مردم شرق از آغاز اینگونه رشد کرده‌اند. فرزندان ما در این دوره تمایل زیادی به خواندن ندارند و می‌دانیم که یکی از راه‌های بی‌نظیر برای سفر، اندیشه و تجربه‌کردن و کتاب‌خواندن است؛ این بار نیز راه دسترسی به این داستان‌ها، خواندن آنها است.

یادآور شویم که میشل پیکمال خواندن این کتاب را به همراهی فرد دیگری توصیه می‌کند تا بتوانیم به سؤال‌های عمیق‌تری پیرامون آن موضوع برسیم. اگر یک فرد ایرانی یا شرقی متخصص، کارگاه‌های دیگری در کنار این کارگاه‌ها بنویسد، با کارگاه فعلی در برخی موارد متفاوت خواهد بود یا به نکات دیگری هم اشاره خواهد کرد؛ زیرا شرق موشکافانه‌تر و عمیق‌تر می‌نگرد و افزون بر آن زاویۀ دید جهان شرق نسبت به این داستان‌ها با غرب در برخی از موارد متفاوت است و در برخی نه.

افزون بر ارزش‌های والای «کارگاه فیلسوف» در این کتاب، نگاه میشل پیکمال به عنوان کسی که از دنیای غرب دنیای شرق را می‌نگرد، برای خواننده می‌تواند جالب باشد.

فهرست مطالب این کتاب بدین‌قرار است:

مقدمه نویسنده، مقدمه مترجم، بوسفال و اسکندر، آئینه و نقره، آنتیگون، تزار و جامه‌اش، آنچه نامیرا است، انگشتر ژیژز، ثروتمند و فقیر، انگور، تقسیم الهی، بهای یک سیلی، تبر دزد، تعلیمات خردمند، جادوی بردۀ آزادشده، جوجه‌تیغی‌ها، جهنم و بهشت، چرا اینجا هستم؟، چشم اسب آبی، چه کسی آنجاست؟، چوب‌دستی‌های عاجی، حرف، حضرت سلیمان و مورچۀ عاشق، خانه‌ای که به هیچ درد نمی‌خورد، خردمند و گربۀ دزد، دو برادر، دو شاخه درخت، دو لنگه دمپایی، رویای پروانه، دیوژن و عدس، رهگذران و درخت چنار، شاه لنگ، همۀ علوم دنیا، سه صافی، شمشیربازی، هزارپا، عالم و قایقران، نگاه کن، هشدارهای مرگ، نقاش و موش‌ها، نرگس، صاحب باغ، گاو ماده در جزیره‌اش، طناب را بکش، عقرب و قورباغه، گوش‌های شاه میداس، فرشته و مرگ، ناامیدی خرگوش‌ها، فیل بغداد، معده، عنکبوت کوچک، قبر مرد روستایی، کشیش‌ها و خرگوش‌ها، کلاه، مروارید گران‌بها، کاسۀ گدا، گرگ و سگ، مخفیگاه نامرئی، نابینا و فلج. 

... بیشتر
نویسنده:
میشل پیکمال
ناشر:
انتشارات او
کلید واژه:
افسانه‌ها,داستان‌های فلسفی
عنوان :
دیوان کامل اشعار ناصرالدین شاه قاجار «ناصر»
خلاصه مطلب :

پس از وفات جامی در سال 898 هجری، آخرین شاعر و سخنور نامدار ایران، تا اواخر قرن نوزدهم هجری که سرآغاز نهضت جدید ادبی و بازگشت به سبک قدیم است، به دلیل رواج سبک متکلف دورۀ مغول و تیموری و مضمون‌پردازی‌ها و نکته‌سنجی‌ها و جمله‌بندی‌های خاص دورۀ صفوی که آن را سبک هندی نامیده‌اند و ظهور حکومت‌های صفویه، زندیه و افشاریه که بیشتر اوقات درگیر جنگ‌های داخلی بودند، در این دوران زبان و ادبیات فارسی نسبت به گذشته دچار رکود و عقب‌افتادگی ممتدی شد.

این رکود تا تأسیس حکومت قاجاریه که نزدیک به پنجاه سال طول کشیده است، ادامه داشت. هرچند که در این مدت ایران از اهل علم و فضل خالی نبود؛ ولی به دلیل ظهور طوایف مختلف و تشتت و مخاصمات پیوسته، چندان مجال و آرامشی به وجود نیامد تا زبان و ادبیات فارسی رواجی در حد قبل از حملۀ مغول پیدا کند.

در زمان صفویه مذهب رسمی ایران تشیع تعیین شد که سبب ترقی نظم و نثر مذهبی در این دوران شد. چون شاهان این سلسله به مدح و ستایش خود توسط شاعران و گویندگان توجهی نداشتند، انعام و صله به کسانی می‌دادند که بزرگان دین و امامان و ائمۀ اطهار را ستایش کنند.

در اواخر قرن دوازدهم هجری نهضتی جدید برای رجوع به اسلوب قدما در ادبیات و زبان فارسی به وقوع پیوست که مرکز آن شهر اصفهان و هدف آن «بازگشت به سبک قدیم» بود. سخن‌سرایان و صاحبدلانی که در اصفهان گرد آمده بودند به این نتیجه رسیدند که: «گرایش به معانی دور از ذهن و خیالبافی‌های باطل، شعر را به پستی و انحطاط کشانده است و باید برای نجات از این پرتگاه دوباره به مکتب‌های پیشین روی آورد».

در نتیجه این نهضت نوین، افکار جریان نویافت و شعرا بیشتر به متقدمین مانند فردوسی، عنصری، فرخی، منوچهری، خاقانی و انوری روی آوردند و شیوه سخن و طرز بیان آنها را دوباره احیاء کردند.

بر اثر به وجود‌آمدن این نهضت، شمار زیادی شاعر و نویسنده در دوره قاجاریه ظهور کرد که از سبک و شیوه سخن گویندگان قبل از مغول پیروی می‌کردند و رونق دوباره را به ادبیات و زبان فارسی برگرداندند.

در دوره قاجاریه هرچند که مصائب و بلیاتی بر ملک و ملت ایران وارد آمد؛ ولی نظم و نثر فارسی نسبت به دورۀ گذشته یعنی صفویه، افشاریه و زندیه، ترقی بسیاری نمود. به ویژه نثر فارسی از عبارت‌پردازی‌های بیجا و استعمال الفاظ مشکل و غیرمأنوس که خواننده را از معنی و مفهوم دور می‌ساخت، پیراسته شد و به تدریج نثر ساده و روان فارسی معمول گردید.

یکی از علل این پیشرفت‌های نسبی در ادبیات، حضور چشمگیر ادیبان و وزیران کاردان، لایق و ادیبی مانند میرزا ابوالقاسم قائم مقام و میرزا تقی خان امیرکبیر بود که از بزرگان ادب و سیاست بودند و دوست داشتند که جامعه ایران و سازمان دبیرخانه حکومتی از خودفریبی، دروغ و چرب‌زبانی‌های بی‌مورد، دور گردد.

قائم مقام در علوم، حکمت و ادب سرآمد و در نظم و نثر فارسی و عربی استاد بود. اشعار و منشآت او نمونه فصاحت و بلاغت است و عاری از عبارت‌های مکلف و مضامین پیچیده و معانی مبهم و تشبیهات باریک و نابجا که مخصوص سبک بعد از مغول بود، می‌باشد. او توانست با کمال قدرت، فارسی‌نویسی جدید را بر روی پایه متینی استوار سازد و طرز گفتار متقدمین به ویژه سعدی را دنبال کند.

نکتۀ دیگری که در این پیشرفت مؤثر بوده، اقدامات اصلاحی و اصولی بود که امیرکبیر در دوران صدارت خود انجام داد. وی با ایجاد و تأسیس مدرسۀ دارالفنون و توسعۀ صنعت چاپ و انتشار کتاب و روزنامه در بالا بردن سطح دانش و آگاهی جامعه کمک شایانی کرد.

با توجه به مراتب فوق و زمینه‌هایی که برای آگاهی و بیداری سطح بینش و تفکر مردم در دورۀ قاجاریه فراهم شده بود، زبان و ادبیات فارسی در دورۀ قاجاریه و به ویژه در زمان حکومت فتحعلی شاه و ناصرالدین شاه که هر دو شاعر بودند و به سرودن شعر علاقه داشتند، رونق و توسعۀ زیادی پیدا کرد.

از جمله افراد بسیار معروف قاجاریه که به سرودن شعر و نوشتن نثر پرداخته‌اند، می‌توان به فتحعلی شاه قاجار اشاره کرد که دارای دیوان بزرگی است و «خاقان» تخلص می‌کرد. همچنین دیگر کسی که از پادشاهان سلسلۀ قاجاری دارای قریحۀ شاعری بود، ناصرالدین شاه قاجار با تخلص «ناصر» است که او افزون بر سرودن شعر، به نوشتن سفرنامه و انجام کارهای هنری دیگر مانند نقاشی و عکاسی نیز علاقمند بود.

دورۀ سلطنت فتحعلی شاه و ناصرالدین شاه دورۀ آرامش نسبی پس از سالیان دراز درگیری بود که با علاقمندی و گرایش به شعر و شاعری توسط این دو سلطان شاعر، گرایش به ادبیات و شعر توسعه پیدا کرد و در جامعۀ آن روز شعرا و ادبای زیادی ظهور کردند.

استاد سعید نفیسی این دوره را اینگونه توصیف می‌کند: «دورۀ سلطنت 49 سالۀ ناصرالدین شاه از دوره‌های پرشکوه ادبیات فارسی است. در آغاز قرن سیزدهم هجری همین که دورۀ آسایشی پس از سالیان دراز آشفتگی در ایران پیش آمد و مردم کشور تا اندازه‌ای روی آرامش دیدند، توجه به ادبیات که از پایان صفویه از میان رفته بود، بار دیگر پیش آمد.

بنیادی که در آغاز دورۀ قاجار گذاشته شد و سخنورانی مانند فتحعلی خان صبا، میرزا عبدالوهاب معتمدالدولۀ نشاط، مجمر اصفهانی، وصال شیرازی و میرزا عبدالباقی طبیب اصفهانی که راهنمایان گویندگان و سرایندگان جوان آن روزها شدند، می‌بایست قهراً در نیمۀ اول قرن سیزدهم دورۀ ممتازی را فراهم کند. در این دوره چند تن از بزرگان شعر فارسی آثار جاودانی گذاشته‌اند و آنچه که از طبع قاآنی، سروش، محمودخان ملک الشعرا و فتح الله خان شیبانی تراویده، همیشه از شاهکاهای زبان فارسی به شمار خواهد رفت و با آثار برخی از گویندگان قدیم برابری خواهد کرد».

فهرست مطالب این کتاب بدین‌قرار است:

بخش اول: تحقیق دربارۀ زندگانی، احوال، اعمال، افکار و آثار ناصرالدین شاه قاجار «ناصر» که دربردارندۀ این مباحث است: پیرامون زندگی سیاسی و اجتماعی ناصرالدین شاه، پیرامون زندگی ادبی و هنری ناصرالدین شاه، بررسی کمیت و کیفیت اشعار ناصرالدین شاه، دیوان اشعار ناصرالدین شاه قاجار «ناصر»، مختصری از زندگی خصوص ناصرالدین شاه.

بخش دوم: دیوان کامل اشعار ناصرالدین شاه قاجار «ناصر» که حاوی این فصول است: اشعار مذهبی و مراثی، غزلیات، رباعیات، قطعات، مخمس، غزلیات ناتمام و اشعار پراکنده و مفردات.

بخش سوم: پیوست‌ها که دربردارندۀ این مباحث است: تضمین‌ها، خاطره‌ها و نکته‌های ادبی از زندگی ناصرالدین شاه قاجار، فهرست اسامی زنان و فرزندان ناصرالدین شاه قاجار، جدول سال‌شمار حوادث دوران حکومت ناصرالدین شاه قاجار (تولد ناصرالدین شاه، جلوس ناصرالدین شاه، تأسیس روزنامۀ وقایع اتفاقیه، کشته‌شدن ناصرالدین شاه و ....).

بخش چهارم: فهرست‌ها که دارای فهرست اعلام، فهرست کامل منابع و مراجع و تصاویر است.

... بیشتر
نویسنده:
به تحقیق و اهتمام حسن گل محمدی
ناشر:
علم
کلید واژه:
ناصرالدین شاه قاجار,سرگذشتنامه,شعر فارسی
عنوان :
درسنامۀ دستور (تحقیق در زبان فارسی)
خلاصه مطلب :

در این اثر به معرفی اجمالی دستور زبان فارسی از اعصار پیشین تا قرن حاضر پرداخته می‌شود. دربارۀ دستور زبان اوستا، فارسی باستان، پهلوی و فارسی دری به مهم‌ترین مطالب اشاره شده است. پس از آن به بیان برخی از ویژگی‌های دستوری تفسیر روض الجنان پرداخته شده که یکی از بهترین متون تفسیری در فارسی دری است. بخش عمده‌ای از اثر حاضر به نقد و تحلیل دستور زبان فارسی در قرن حاضر متمرکز شده و تعاریف و دسته‌بندی‌های دستور زبان سنتی فارسی مورد نقد و ارزیابی واقع شده است.

دستور زبان‌های باستانی به توصیف آن زبان‌ها اختصاص دارد و نقد چندانی بر آنها وارد نیست؛ ولی دستور سنتی که از یک قرن پیش در ایران مورد توجه نویسندگان ایران بوده، محاسن و معایب زیادی دارد و با توجه به اینکه این علم در غرب به متدها و روش‌های معتبر مجهز شده است و در دستور زبان فارسی هنوز این شیوه‌ها نهادینه نشده، ضروری می‌نماید معایب و تنگناهای آن بیان شده و مورد ارزیابی قرار گیرد.

فهرست مطالب این کتاب از این قرار است:

بخش اول: پیشینۀ دستور در ایران؛ بخش دوم: زبان‌های ایرانی که به زبان اوستا، زبان فارسی باستان، مباحثی دربارۀ دستور زبان فارسی دری و مباحثی دربارۀ زبان فارسی میانه پرداخته شده است؛ بخش سوم: ویژگی‌های دستوری تفسیر روض الجنان؛ بخش چهارم: دستور سنتی؛ بخش پنجم: بررسی تعریف مقوله‌های دستوری؛ بخش ششم: بررسی دسته‌بندی و تقسیم‌بندی‌های دستوری و در بخش هفتم تمرین آمده است.

... بیشتر
نویسنده:
علی‌رضا نبی‌لو
ناشر:
دانشگاه قم
کلید واژه:
دستور زبان فارسی,زبان‌های ایرانی,دستور سنتی,تفسیر روض الجنان
عنوان :
دستور تطبیقی (فارسی ـ عربی)
خلاصه مطلب :

روابط تاریخی زبان فارسی و عربی به قرن‌ها و دوره‌های بسیار دور می‌رسد. در یک تقسیم کلی این ارتباط را می‌توان به دو دورۀ قبل از اسلام و بعد از آن تقسیم کرد. دورۀ پیش از اسلام به دلیل تسلط سیاسی ایران، زبان فارسی زبانی غالب و اثرگذار و دورۀ بعد از اسلام دورۀ پذیرش بوده است. مطالعات مربوط به دورۀ بعد از اسلام فراوان ولی مطالعات مربوط به دورۀ نخستین بسیار ناچیز است.

دانشمندان ایرانی مطالعات زیادی در زبان عربی داشته و در صرف و نحو و علوم بلاغی آن کتاب‌ها نوشته‌اند و به دلیل نیاز به دانش زبانی در تفسیر و بهره‌مندی از احادیث توجه ویژه‌ای به زبان عربی داشته‌اند. تأثیر زبان عربی بر زبان فارسی، دوره‌های متفاوت و ناهمگونی دارد؛ باید اوج آن را در قرن‌های هفتم و هشتم جستجو کرد که نثر فارسی و گاه نظم شاعران، فراوان از واژگان زبان عربی متأثر بوده‌اند. به سبب همین اثرپذیری در میان اندیشمندان تصور قرابت و خویشی دو زبان جلوه‌گر شده بود که در قواعد حاکم بر دو زبان، دنبال اشتراک و وصل بوده‌اند.

تأثیر و تأثر زبان‌ها از یکدیگر به ویژه در حوزۀ صرفی، امری بدیهی است. روابط تاریخی و تسلط سیاسی و فکری ملت‌ها سهم تأثیر و تأثر زبانی را بیشتر می‌کند. تأثیر زبان فارسی بر عربی در دورۀ پیش از اسلام و تأثر زبان فارسی از عربی بعد از اسلام نمونه‌ای از همین مناسبات است. نزول قرآن کریم به زبان عربی و و میراث گران‌سنگ احادیث عربی (ص) و ائمه دین (س) به این زبان و علاقۀ قلبی و تاریخی ایرانیان به این دو ثقل عزیز ارتباط فارسی و عربی را خاص‌تر ساخته است؛ تا جایی که گروهی پنداشته‌اند قواعد حاکم بر دو زبان یکسان است و هر دو از یک خانواده زبانی می‌باشند و بر همین اساس دستور زبان فارسی تألیف کرده‌اند. در حالی که خانوادۀ زبان عربی با فارسی متفاوت است. البته ارتباط دو زبان به ویژه به کارگیری واژه‌های عربی در فارسی و بهره‌مندی از اصطلاحات دینی، فلسفی، ادبی وغیره این دو زبان را خویش یکدیگر کرده است.

در بررسی‌های زبان‌شناسی، زبان‌های هم‌ریشه و هم‌خانواده در زبان‌شناسی تطبیقی مورد بررسی قرار می‌گیرد و اشتراکات و اختلافات آنها در ساحات مختلف توصیف می‌شود و زبان‌های غیر هم‌ریشه در زبان‌شناسی مقابله‌ای مورد بحث قرار می‌گیرد.

این پژوهش سه بخش دارد: در بخش نخست به مسائل دو زبان پرداخته شده است: تاریخ و ادوار زبان فارسی و عربی، تأثیر و تأثرات واژگانی، تاریخچۀ تدریس قواعد صرف و نحو عربی و دستور زبان فارسی و ذکر منابع معتبر و نیز به کتاب‌های لغت، تصرف فارسی‌زبانان در واژگان عربی و بیان نظرات‌ سره‌گرایان و طرفداران واژگان دخیل عربی در فارسی و دیگر مسائل پرداخته شده است.

در بخش دوم مسائل آوایی و صرفی و واحدهای زبانی هر دو زبان مقایسه و اختلافات آنها برشمرده شده است. پس از آن به مقوله‌های دستوری زبان فارسی و عربی پرداخته شده و اختلافات و اشتراکات آنها بیان شده است.

در بخش سوم موضوعات نحوی بررسی شده است. مسائل نحوی زبان‌های هم‌ریشه متفاوت است؛ به همین دلیل موضوعات نحوی این پژوهش تطبیق‌های محدودی داشته است و به نقش‌هایی اشاره شده که در قواعد نحوی دو زبان آمده و بعضاً دستورنویسان فارسی متأثر از نحو عربی بوده‌اند.

فهرست کلی مطالب این کتاب بدین‌قرار است:

مقدمه که در آن به زبان و انواع زبان و دستور و انواع دستورنویسی پرداخته می‌شود.

فصل اول: واحدهای زبان؛ فصل دوم: فعل؛ فصل سوم: اسم؛ فصل چهارم: ضمایر؛ فصل پنجم: حرف؛ فصل ششم: نحو.

... بیشتر
نویسنده:
عباسعلی وفایی
ناشر:
سخن
کلید واژه:
زبان فارسی,زبان عربی,دستور زبان تطبیقی,زبان‌های ایرانی
عنوان :
تاریخ تحولات ایران‌شناسی: پژوهشی در تاریخ فرهنگ ایران در دوران باستان
خلاصه مطلب :

حیات فرهنگی ایران و ایرانیان، زمینۀ اصلی دانشی را دربرمی‌گیرد که در مراکز علمی جهان با عنوان مطالعات ایرانی یا «ایران‌شناسی» شهرت دارد. توصیف «فرهنگ ایرانی» به مفهوم وسیع آن که دربردارندۀ تفکرات دینی، مذهبی، زبان، آداب و رسوم، هنر و ... است، در سیر تاریخی خود به ارزش‌های واقعی فرهنگی این سرزمین وابسته بوده است که با گذشت ایام و بروز رویدادهای سیاسی در کشور، همچنان در تحول و جریان دائمی حیات روزانه به صورت ماندگاری تداوم و تمرکز داشته است. این تداوم فرهنگی در ایران باستان و حتی پس از تجاوزات اقوام بیگانه مانند سکاها، هون‌ها، مقدونی‌ها و یونانی‌ها ادامه داشته است و در دوران اسلامی نیز حملات ترک‌ها اگرچه خصوصیات فرهنگ ایرانی را برای مدتی کم‌رنگ کرد؛ اما پس از عبور از مشکلات سیاسی کماکان حیات فرهنگی ایران در مسیر تاریخی خود تداوم یافته است. با ظهور اسلام و پذیرش دین مبین، ایرانیان در گهوارۀ اسلام، هویت ایرانی خود را شکوفا کردند و در تمام شئون اجتماعی، فرهنگ جدیدی را پدید آوردند که نزد محققان به نام «فرهنگ ایرانی ـ اسلامی» شهرت دارد و سرزمین ایران حتی در جهان اسلام نیز ویژگی‌های خاص خود را دارد. این ویژگی‌ها دربردارندۀ کلیۀ ابعاد فرهنگی مانند اندیشه‌های دینی و اعتقادات، زبان و ادبیات و دیگر مسائل اجتماعی و .... می‌شود.

ایرانیان در مسیر تحولات تاریخی خود به میراث ملی و اندیشه‌های دینی به طوری توأمان توجه داشته‌اند و همین امر یکی از مهم‌ترین دلایل تداوم و بقای «فرهنگ ایرانی» در دوران باستان و «فرهنگ ایرانی ـ اسلامی» پس از ظهور اسلام بوده است.  

هدف از پژوهش حاضر بررسی سیر تحولات تاریخ، تمدن و فرهنگ ایران در راستای دانش «ایران‌شناسی» با مفهوم بین‌المللی آن است. سابقۀ تاریخی تأسیس رشته‌ای به نام «ایران‌شناسی» در مراکز علمی و دانشگاهی اروپا، به اوایل قرن بیستم میلادی برمی‌گردد؛ اگرچه آشنایی محققان با «فرهنگ ایرانی» پیشینه‌ای طولانی‌تر دارد. شوق مطالعه در تحولات تاریخی و فرهنگی ایرانیان، نزد محققان با دلایل گوناگون صورت گرفته است و تفحص در کلیۀ مظاهر حیات اجتماعی و فرهنگی ایران را دربرمی‌گیرد. توجه به ماهیت ایرانی این تحولات، شرح رویدادهای سیاسی کم‌رنگ می‌کند، به ویژه که تمرکز دانش «ایران‌شناسی» بیشتر بر روی زمینه‌های فرهنگی با توجه به مسائل اجتماعی است. بدین سان ملل غرب که با اهداف گوناگون این رشته را دنبال کردند، مجذوب تمدنی شدند که تأثیرات فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و جغرافیایی آن از سرزمین‌های چین تا سواحل دریای مدیترانه دیدنی بوده است. سیر تکاملی این تحولات، موضوع اصلی مباحث «ایران‌شناسی» است که به طور کلی از لحاظ زمانی به مسائل ایران در زمان‌های قدیم و دوران باستان و نیز ایران در دوران باستان اختصاص دارد.

کتاب حاضر در راستای پژوهش‌های ایران‌شناسی، به مبحث نخستین، یعنی سیر تحولات تاریخ فرهنگی ایران در دوران باستان اختصاص دارد.

فصل‌های اول و دوم به منابع جغرافی تاریخی ایران باستان اختصاص دارد که بر مبنای منابع کهن، قلمرو سرزمین ایران، اقوام و تمدن‌های ایران را مورد بحث قرار می‌دهد.

فصل سوم، تقسیم‌بندی زبان‌های ایرانی است که به‌طور کلی دانش ایران‌شناسی از آن مبحث شروع شده و پژوهش دربارۀ دیگر شاخه‌های ایران‌شناسی مانند ادبیات و ادیان ایرانی در دوران باستان را امکان‌پذیر کرده است.

فصل چهارم، زبان‌های ایرانی باستان و منابع آن اعم از کتیبه‌ها یا متون است و در بخشی، چگونگی آشنایی اروپاییان با این متون را به بحث می‌گذارد.

فصل پنجم، اختصاص به زبان و ادبیات ایرانی میانه دارد که به‌طور کلی دربردارندۀ زبان‌ پهلوی اشکانی و متون پهلوی ساسانی است.

فصل ششم، دربردارندۀ متون و ادبیات مانوی شامل آثار مانی و نوشته‌های پیروان او شامل متون نثر و نظم است.

فصل هفتم، ادبیات دیگر زبان‌های ایرانی میانه مانند سغدی، سکائی، بلخی و غیره اختصاص دارد.

فصل هشتم، جشن‌های ایرانی را معرفی می‌کند که شامل جشن‌های سالانه و ماهانه است که بر مبنای تقویم ایرانی برگزار می‌شود.

فصل نهم، اختصاص به نظام حکومت ایران در دوران باستان دارد و ساختار اجتماعی، سازمان اداری و سیاسی، تشکیلات نظامی و سازمان‌های اجتماعی حکومت‌های ایران بر اساس نوشته‌های ایرانی را شرح می‌دهد.

فصل دهم، حاوی اندیشه‌ها و اعتقادات دینی ایرانیان است. در این مبحث، کوشش شده است تا با اتکاء به اسناد و منابع تاریخی، جهان‌بینی ایرانیان در دوران باستان بررسی شود. روند تاریخی ادیان ایرانی از مراحل آغازین تا افول آنها و ظهور اسلام در این فصل مد نظر بوده است؛ افزون بر آن به گسترش ادیان الهی در ایران و وضعیت پیروان به ویژه به طور جداگانه توجه شده است و نظر به اهمیت ادیان الهی، کتاب‌شناسی مبسوطی به این ادیان اختصاص داده شده است.

فهرست کلی مطالب این کتاب بدین‌قرار است:

پیش‌گفتار؛ مقدمه؛ مفاهیم و مکاتب ایران‌شناسی؛ فصل اول: آشنایی با آثار و منابع تحقیقات ایران‌شناسی؛ فصل دوم: جغرافیای تاریخی ایران در دوران باستان که این فصل دارای دوبخش است: بخش اول: موقعیت جغرافیایی ایران، بخش دوم: اقوام و تمدن‌های سرزمین ایران و کشورهای مجاور؛ فصل سوم: تقسیم‌بندی زبان‌های ایرانی و دوره‌های آن؛ فصل چهارم: منابع مربوط به زبان‌های ایرانی باستان؛ فصل پنجم: زبان و ادبیات ایرانی میانه؛ فصل ششم: متون و ادبیات مانوی؛ فصل هفتم: ادبیات ایرانی میانه: سغدی، سکائی ـ ختنی، خوارزمی و بلخی (باکتریائی)؛ فصل هشتم: جشن‌های ایرانیان در دورۀ باستان؛ فصل نهم: نظام حکومت ایران در دوران باستان؛ فصل دهم: جهان‌بینی و اندیشه‌های دینی ایرانیان در دوران باستان؛ علائم اختصاری؛ کتاب‌شناسی؛ فهرست نام کسان و فهرست نام جای‌ها.  

... بیشتر
نویسنده:
مریم میراحمدی
ناشر:
طهوری
کلید واژه:
ایران‌شناسی,جغرافیای تاریخی ایران,زبان‌های ایرانی باستان,ادبیات ایرانی میانه,ایران باستان,تمدن ایرانی,آیین‌های ایرانی
عنوان :
فهرست کتاب‌های چاپ سنگی ترکی کتابخانۀ دیجیتال بیاض
خلاصه مطلب :

بیاض مرجعی تخصصی در حوزۀ کهنه‌چاپ‌های ایرانی و اسلامی در جهان است. کامل‌ترین بانک اطلاعات و کتابخانۀ دیجیتال که منبعی ارزشمند برای پژوهشگران سراسر دنیا در این حوزه محسوب می‌شود.

در این کتاب به معرفی کلیه کتاب‌های چاپ سنگی پرداخته می‌شود که به زبان‌های ترکی عثمانی، آذربایجانی و جغتایی و با الفبای عربی چاپ و انتشار یافته است و در کشورهای ایران، هند، آسیای میانه، آذربایجان، عثمانی و فرانسه چاپ و انتشار یافته است.

عنوان ترکی در فهرست، لزوماً به معنی معرفی کتاب‌هایی که کاملاً به زبان ترکی هستند، نیست و در فهرست حاضر کتاب‌هایی که حتی به زبان فارسی یا اردو بوده؛ اما به آموزش زبان ترکی می‌پردازند نیز اشاره شده است.

دو نکته دربارۀ فهرست حاضر گفتنی است؛ اول آنکه در حوزۀ آسیای میانه و در کشورهایی مانند ترکمنستان، تاجیکستان، داغستان، آذربایجان و ... کتاب‌های فراوانی به زبان ترکی و به شیوۀ چاپ سنگی انتشار یافته که متأسفانه به دلیل در دسترس‌نبودن به بیشتر این منابع در فهرست حاضر آثار کمی از این حوزه معرفی شده است.

دوم آنکه بر خلاف کشورهای آسیای میانه، ایران و هند که در قرن سیزده و چهارده قمری چاپ عمدتاً چاپ کتب به شیوۀ سنگی صورت می‌گرفته، در امپراطوری عثمانی شیوۀ چاپ حروفی بوده و عمدۀ آثار ترکی عثمانی منتشر در این جغرافیا به این شیوه چاپ و انتشار یافته است و درصد کمی از آثار ترکی عثمانی به شیوۀ چاپ سنگی است.

فهرست حاضر دربردارندۀ سه بخش اصلی است و شیوه‌ای که برای تنظیم فهرست حاضر در این سه بخش درنظر گرفته شده، بدین‌قرار است:

الف) کتاب‌شناسی

1. آغاز هر مدخل شمارۀ مسلسلی است که مدخل را از کتاب قبل و بعدی خود تمییز می‌دهد و وظیفۀ آن شمارش آثاری است که در فهرست حاضر معرفی شده است.

2. در ابتدای سطر نام کتاب و در روبروی آن زبان یا زبان‌هایی که کتاب بدان‌ها نوشته شده است، ذکر می‌شود.

3. اگر کتاب دارای عنوان فرعی باشد، در سطر بعد در مقابل همین نام قرار می‌گیرد و مراد ما از عنوان فرعی، عنوانی است که کتاب به آن نام نیز مشهور بوده و در نسخه‌های خطی و چاپی و منابع دیگر بدان معرفی شده است.

4. در بخش بعد پدیدآورندگان کتاب ذکر می‌گردد. در فهرست حاضر تعریف از پدیدآورندگان هر شخصیت حقیقی و حقوقی است که در تولید، چاپ و انتشار اثر نقش داشته باشد که شامل نویسنده، مترجم، شارح، محشی، کاتب، نقاش، مهتمم و ... می‌گردد. در این بخش ابتدا نقش پدیدآورنده به صورت اخص ذکر شده و بعد از آن پدیدآورندگان به شیوۀ مستندسازی آورده شده است. اساس کار در مستندسازی پدیدآورندگان، شیوۀ مستند مشاهیر کتابخانۀ ملی است؛ اما تغییراتی در این شیوه داده شده است.

ب) چاپ‌شناسی

مراد از چاپ‌شناسی کلیۀ اطلاعات دربارۀ چاپ است. در این فهرست ابتدا شهری که کتاب در آن چاپ شده، ذکر می‌شود و اگر اطلاع دقیقی از شهر وجود نداشته باشد، نام کشور بیان می‌شود و اگر مکان به صورت حتم مشخص نباشد و به قراینی احتمال داده شود که کتاب در فلان شهر یا کشور چاپ شئه است، نام مکان چاپ در کروشه [] قرار می‌گیرد و در غیر این صورت عبارت اختصاری «بی‌جا» ثبت می‌شود. بعد از مکان چاپ، نام چاپخانه به صورت مستندسازی‌شده ثبت می‌شود، بدین معنا که کلیۀ چاپخانه‌هایی که در بانک اطلاعات بیاض ثبت شده‌اند، به صورت واحدی ارائه می‌شود. بعد از بیان چاپخانه، قطع کتاب به صورت کلی با عبارت‌های مشخص رحلی، وزیری، رقعی، جیبی و .... مشخص می‌شود و بعد از آن تعداد مجلدات و مجلدی که چاپ حاضر را دربر دارد، ثبت شده است. تعداد صفحات و سال انتشار کتاب به قمری یا میلادی نیز عباراتی هستند که بعد از آن بیان می‌شوند و در صورتی که زمان چاپ مشخص نباشد، از عبارت «بی‌تا» استفاده می‌شود.

ج) متن‌شناسی

مراد از متن‌شناسی کلیۀ اطلاعاتی است که محتوای کتاب را معرفی می‌کند که این اطلاعات دربردارندۀ چگونگی تألیف کتاب، وجه تسمیۀ آن، اهدای کتاب به شخص یا اشخاص، معرفی فصول و ابواب و .... می‌شود. همچنین ذکر چند خط از آغاز و انجام کتاب به صورت جداگانه در سطر بعد از متن‌شناسی و اشاره به ضمائم و حواشی تحت مدخلی با همین نام و در نهایت مشخص‌کردن موضوع یا موضوعات به شیوۀ کلی به جزئی همگی از جمله مواردی است که در بخش متن‌شناسی بدان پرداخته می‌شود.

د) شمارۀ بازیابی کتاب

در آخرین سطر اطلاعات کتاب، سمت چپ داخل کروشه شمارۀ هر کتاب در مجموعۀ بیاض ثبت شده که کتاب حاضر با این شماره قابل بازیابی است.

یکی از مواردی که در این کتاب آمده، بدین صورت است:

الفبای ترکی (فارسی ـ ترکی عثمانی)

نویسنده: ناشناخته

به امر: محمدسلیمان خان (قرن 14 ق)

کابل: چاپخانه نظارت معارف، 64 ص، رقعی، 1920 م.

کتاب‌شناسی: کتابی که در آموزش زبان ترکی عثمانی برای مبتدیان که با حروف و کلمات ساده و به صورت مصور آغاز شده و در انتهای کتاب با آموزش جملات و متن‌های سخت‌تر پایان می‌پذیرد.

آغاز کتاب: بسمله، ا، و، د ـ و، د، ا، د، و، ا ـ د، ا، و، ا، د، و ـ ، دا، دو، داد، دود ـ دو، دا، دود، داد .... .

انجام کتاب: ... چالشقان اولکز، ناموسلو اولکز، وطنی سوکز، وطنی عالی قدرتلی سوملی گورمک اک بویوک امکز اولسون. تمت.

موضوعات: 1. زبان ترکی عثمانی ـ ـ ـ راهنمای آموزشی؛ 2. متون درسی جدیده.

                                                                                                                        [40070]

... بیشتر
نویسنده:
مجید غلامی جلیسه
ناشر:
عطف
کلید واژه:
کتب چاپ سنگی,فهرست کتب,کتابخانۀ بیاض
عنوان :
دستور توصیفی بر اساس واحدهای زبان فارسی
خلاصه مطلب :

زبان یکی از مواهب الهی بر بشر و یکی از رازهای نامکشوف آدمی است. عظمت زبان که ریشه در تفکر و اندیشه و ذهن آدمی دارد، تا امروز بر انسان ناپیدا مانده است. در قرن اخیر پژوهش‌های فراوانی در سطح جهان دربارۀ مسائل زبان انجام شده و هر یک سرّی از اسرار آن را نموده‌اند؛ ولی پیچیدگی‌ها و اسرار زبان به اندازه‌ای گسترده و فراوان است که این پژوهش‌ها در لایه‌های رویین آن اتفاق افتاده است و تا رسیدن به طبقات زیرین راه بسیار است.

اگرچه یک قرن است که از تألیف و تدوین دستور در ایران می‌گذرد و چند دهه است که زبان‌شناسان نیز به جد و جهد در این حوزه فعال هستند؛ با وجود این پژوهش‌های زبان فارسی و مسائل دستوری در آغاز راه است. در دستورهای سنتی بیشتر مسیر تقلیدی طی شده و اندیشه‌های نوین مبتنی بر ذات زبان فارسی کمتر صورت گرفته است. بررسی موضوعات دستورهای تدوین‌شده و روش آنها با یکدیگر نشان می‌دهد که نوآوری در اغلب آنها مسکوت است و بیشتر از قواعد زبان عربی متأثر هستند که سنخیت صرفی و نحوی و خانوادگی با زبان فارسی ندارد.

این دستور با روشی متفاوت و براساس واحدهای زبان فارسی تدوین و در آن از روش‌های سنتی و تقلیدی پرهیز شده است. در این اثر با ارائۀ مطالب تازه به ماهیت زبان فارسی در توصیف مطالب زبانی توجه شده است.

رعایت اختصار و پرهیز از اطناب، دیگر ویژگی این کتاب است؛ زیرا توجه به قواعد فرعی و رعایت‌نکردن «کمینه‌گرایی» متعلم را در یادگیری سرگردان می‌کند؛ بر همین اساس در این دستور بیشتر به اصول زبان پرداخته شده است.

از آنجا که این کتاب، دستور توصیفی «هم‌زمانی» است، مثال‌های آن از زبان امروز آورده شده و شعر و متون ادبی هرگز مورد توجه نبوده است؛ زیرا نگارنده بر آن است که زبان ادبی، دستور و قواعد خود را می‌طلبد و اختلاط مباحث زبان ادب با معیار، غیرعلمی است و در توصیف مسائل دستوری کار عبث و بیهوده‌ای است. ضرورت‌های ادبی امکان هنجارگریزی نویسنده یا شاعر را در متن باعث می‌شود و آن زبان، توصیف‌شدنی در زبان معیار نیست.

این کتاب دارای پنج فصل و هر یک از فصول، از چند بخش تشکیل شده است.

در فصل اول به تشریح جمله پرداخته شده و ضمن تعریف آن، به اقسام جمله اشاره و ارکان آن توصیف شده است. مبحث جمله را می‌توان گسترده‌تر از مباحث حاضر ارائه داد؛ اما بنا بر اختصار گذاشته شده و ضمن آنکه به مباحث مربوط به حوزۀ معنی‌شناسی جمله که بسیار گسترده است، در این دستور ذکر نشده است.

در فصل دوم به مبحث واحد زبانی «گروه» پرداخته شده است و در آن گروه‌های «فعلی»، «اسمی»، «صفتی»، «قیدی» و «حرف اضافه‌دار» توصیف شده است که این فصل خود دربردارندۀ پنج بخش است. با این یادآوری که در بحث «گروه» تلاش شده تا بیشتر مباحث مربوط به حوزۀ نقش گروه‌ها برجسته شوند و از مباحث دیگر صرف نظر شده است.

در فصل سوم به واحد زبانی «واژه» پرداخته شده است و در آن تمام مقوله‌های دستوری که داخل در واژه هستند، به بحث گذاشته شده است. این فصل حاوی شش بخش با عناوین «فعل»، «اسم»، «ضمیر»، «صفت»، «قید» و «حرف» است. مبحث زبانی «شبه جمله» و «صوت» که در بیشتر دستورها با عنوان یک مقولۀ دستوری بحث شده، در بخش مربوط به «اسم» و «جمله» توصیف شده است.

در فصل چهارم به واحد زبانی «تکواژ» پرداخته شده و اقسام و انواع تکواژها توصیف شده است.

در فصل پنجم نیز که فصل آخر کتاب است، کوچک‌ترین واحد زبانی، یعنی «واج» بررسی شده و اقسام آن بیان شده است و در این راستا به دستگاه گفتار و واحدهای زِبَرزنجیری گفتار نیز اشاره شده است.

... بیشتر
نویسنده:
عباسعلی وفایی
ناشر:
سخن
کلید واژه:
دستور توصیفی,دستور زبان فارسی
عنوان :
فهرست نسخ خطی کتابخانۀ دارالمصنفین علامه شبلی نعمانی (اعظم‌گره)
خلاصه مطلب :

از زمانی که زبان فارسی در سرزمین پررمز و راز هند به بار نشست و شاهان شیفتۀ زبان فارسی به حمایت از اهل علم و ادب و هنر برخاستند و محیط فرهنگی آن دیار، زبان فارسی را به عنوان زبان علم و ادب دربار پذیرفت، در همۀ ایالت‌ها و ولایت‌ها، انجمن، مدرسه، خانقاه و کتابخانه برپا شد، کاتبان و تذهیب‌کاران در دربار حاکمان، راجه‌ها و صفدرها گرد آمدند و نسخه‌های بدیعی را که امروزه زینت‌بخش کتابخانه‌های سراسر هند است، نگاشتند و آراستند.

اعظم‌گره از جمله شهرهای مناطق شرقی کشور پهناور هندوستان است که در ایالت اتارپرادش قرار دارد. این شهر توط اعظم خان راجپوت در سال 1665 میلادی تأسیس شد.

امروزه اعظم‌گره از نظر دارابودن مراکز علمی، آموزشی و فرهنگی جایگاه ویژه‌ای را در کشور هندوستان به خود اختصاص داده که از جمله این مراکز «کالج شبلی» و مؤسسه «دارالمصنفین» است که توسط سراج‌الدین محمد شبلی نعمانی تأسیس شدند. وی در سال 1274 هجری در روستای بندول از توابع اعظم‌گره به دنیا آمد و در سال 1331 هجری درگذشت. وی عالم دینی، فیلسوف واعظ، تاریخ‌نگار، منتقد، محقق، معلم، ادیب و شاعر پارسی‌گوی شبه قارۀ هند بود.

علامه شبلی اولین قصیدۀ خود را هنگامی که نوزده سال داشت، طی سفر حج سرود و مدتی در مدینه در کتابخانۀ عارف حکمت به مطالعۀ نسخ خطی پرداخت. وی پس از بازگشت دبیرستانی اسلامی در شهر اعظم‌گره با هزینۀ شخصی تأسیس کرد و مدیر و معلم آنجا شد. تألیفات وی دو رساله در ردّ وهابیت، مقالۀ روش تعلیم در مدارس قدیم اسلامی، کتاب الفاروق، سفرنامۀ شام و روم، دیوان کلیات شبلی که دربردارندۀ دوهزار بیت به زبان فارسی است، دو مجموعه غزل به نام‌های دسته گل و بوی گل، مرگ گل و برگ گل به زبان فارسی، الجزیه در وضع کفار ذمی و چگونگی پرداخت جزیه، رسالۀ اسکات المتعدی در رد وهابیت، رساله در قرائت الفاتحه خلف الامام و ....... است.

وی اولین کسی بود که به فکر راه‌اندازی مؤسسه و کتابخانۀ بزرگی چون دارالمصنفین شد، چنانچه در همایش مجمع سالانۀ علما در سال 1910 میلادی در دهلی در گزارش سالانۀ خود اظهار داشت: «همان قدر که مدرسۀ ملی، دانشکدۀ ملی و دانشگاه ملی برای ملت ما ضروری است، کتابخانۀ بزرگ هم از جمله نیازهای اساسی ملت ما است. اگر بخواهیم مذهب، علوم و تاریخ ملی مسلمانان کشور خود را زنده نگه داریم، ناگزیریم کتابخانۀ بزرگی که دارای کتاب‌های کمیاب مذهبی و تاریخی باشد، تأسیس نماییم».

پس از درگذشت مرحوم شبلی نعمانی نیز تلاش برای توسعۀ دارالمصنفین توسط دوستان و همکاران وی با جدیت بیشتری ادامه یافت. دارالمصنفین دارای بخش‌هایی از جمله دارالتصنیف، دارالاشاعت، دارالطباعت، شعبۀ رسالۀ معارف، دارالکتب و بخش تعمیرات است. فعالیت دارالمصنفین با دارالتصنیف آغاز شد و سپس دارالاشاعت تأسیس شد و پس از آن بخش‌های دیگر راه‌اندازی شد.

دارالتصنیف: این بخش در آغاز فعالیت از دوستان و مصنفینی که ارتباط مستقیمی با دارالمصنفین داشتند، در چاپ یا ترجمۀ آثار آنان بهره می‌برد و برای تحقق این منظور دو نفر از همکاران، مولانا سیدسلیمان ندوی که از کالج دکن در پونا استعفا کرده و به اعظم‌گره آمده بود و مولانا عبدالسلام ندوی مسئولیت آن را بر عهده گرفتند. افزون بر تألیف، پاسخ به استفتائات مراجعه‌کنندگان دربارۀ مسائل مختلفی مثل تاریخ، عقاید و احکام نیز از جمله کارهای مهم دارالمصنفین بوده که وقت زیادی به آن اختصاص می‌یافت. از جمله کتاب‌های چاپ شده توسط دارالمصنفین عبارتند از: سلسلۀ سیرت، سلسلۀ سیر الصحابة و التابعین، سلسلۀ تاریخ علوم و فنون و ... .

دارالاشاعت: در این بخش آثار علامه شبلی و مرتبطین دارالمصنفین به چاپ می‌رسید. در مخزن علمی این مرکز، کتاب‌های بسیاری وجود دارد که از از همین مرکز انتشار یافته و به داخل و خارج از کشور ارسال شده است و از طریق همین نشر کتاب، درآمد هزینه‌های این مرکز تأمین می‌شود و تاکنون بیش از دویست عنوان کتاب علمی و تحقیقی به چاپ رسیده است که کتاب‌های شعر العجم، الفاروق، خطبات مدارس، سیرت عایشه و عرب و هند کی تعلقات از جمله کتاب‌های ارزشمندی هستند که مورد استقبال فوق‌العاده‌ای قرار گرفتند.

دارالکتب: از آنجا که علامه شبلی کتابخانۀ شخصی خود را به ندوة العلمای لکهنو وقف کرده بود، بر این اساس کتاب‌هایی که به منظور استفاده در دارالمصنفین تهیه شده بود، از جمله کتبی بودند که بستگان علامه به دارالمصنفین اهدا کرده بودند تا کتابخانه سروسامان یابد. بیشتر آثار موجود در این مجموعه دربردارندۀ مباحث تاریخی، دینی و ادبی است. بخشی از کتاب‌ها با عنوان هدایای نهادهای دولتی، هرساله به این مجموعه افزوده می‌شود و همچنین آثار علمی و ادبی شخصیت‌ها در مراکز مختلف داخل و خارج از کشور در مجلۀ معارف معرفی و مورد انعکاس قرار می‌گیرد.

دارالطباعت: آغاز کار این بخش با چاپ اثری از علامه شبلی نعمانی بود. این بخش در سال 1916 میلادی با نام معارف تأسیس و تمام کتاب‌های دارالمصنفین توسط همین مرکز چاپ می‌شد که تماماً مورد استقبال محققین قرار می‌گرفت.

مجلۀ معارف: چاپ و انتشار مجله یکی از اهداف اساسی این مرکز بود که توسط علامه شبلی و به نام «معارف» منتشر شد. نخستین شمارۀ این مجله در ماه ژوئیه سال 1919 میلادی به چاپ رسید و تاکنون نیز ادامه دارد.

از ویژگی‌های دارالمصنفین این است که تمام دست‌اندرکاران و  وابستگان علمی و پژوهشی این مرکز با وجود اشتغال و مسئولیت‌های سنگینی که دارند، با نهایت اخلاص و قناعت در این مؤسسه فعالیت دارند و تلاش می‌کنند تا محققینی را تربیت کنند که در عرصۀ تألیف و پژوهش از نخبگان کشور پهناور هند محسوب شوند.

از جمله هدف‌های پژوهشی دارالمصنفین، گسترش علوم و معارف اسلامی و خدمت به دین اسلام بوده و بدین‌سبب مطالعات اسلامی رویکرد اصلی این مرکز است.

اکنون نزدیک به 687 نسخه خطی فارسی و عربی کمیاب که برخی از آنها منحصربه‌فرد هستند در این مرکز نگهداری می‌شود که از این تعداد، 41 نسخۀ خطی دارای ارزش و اهمیت ویژۀ تاریخی هستند.

... بیشتر
نویسنده:
به کوشش کریم نجفی برزگر
ناشر:
فرهنگستان زبان و ادب فارسی
کلید واژه:
نسخه‌های خطی فارسی,کتابخانه دارالمصنفین
عنوان :
مرجع عرفان و تصوف/ کارنامۀ منابع پیرامون عرفان اسلامی و تصوف (سه جلد)
خلاصه مطلب :

یکی از دانش‌هایی که حیات و شکوفایی خود را وامدار فرهنگ دینی و تمدن اسلامی است، عرفان است؛ به گونه‌ای که می‌توان عرفان را در حدوث و بقا از پدیده‌های جامعۀ دینی دانست.

عرفان دو ساحت یا دو کارکرد دارد: شناخت حضرت حق و سلوک گام‌به‌گام به سوی او. ساحت نخست عرفان نظری را رقم زده و ساحت دوم عرفان عملی را پدید آورده است. عرفان نظری عهده‌دار شناخت اسما و صفات الهی و تبیین نسبت جهان با ذات الوهی است؛ بدین‌رو عرفان نظری، پهلو به فلسفه می‌زند و گاه با آن می‌آمیزد و گاه از او مدد می‌گیرد. با وجود این راه عرفان نظری در غایت و روش از فلسفه جدا است. این عرفان گرچه در قرون نخست هجری، بیشتر در قالب عبارات و اشارات خودنمایی می‌کرد، اندک‌اندک مبادی و مبانی خود را یافت و دیری نپایید که در شمار دانش‌های رسمی در جهان اسلام درآمد. عرفان نظری به ویژه در قرن هفتم به چنان اوج و کمالی رسید که همتای فلسفه و هم‌پای فقه و تفسیر و کلام دانشمندان بسیاری را به خود مشغول کرد و آثار فراوانی به بار آورد. هستی‌شناسی شهودی و معرفت کشفی رهاورد این دانش معنوی است.

اما ساحت دیگر عرفان، یعنی عرفان عملی یا سیر و سلوک است. اگر عرفان نظری همانندی‌هایی با فلسفه داردف میان عرفان عملی و اخلاق نیز همسانی‌هایی به چشم می‌خورد. آنچه این دو را از هم جدا می‌کند، به تعبیر شهید مطهری، پویایی عرفان و ایستایی اخلاق است.

عرفان عملی آیین‌نامه سلوک و نقشۀ راه است. سالک در ساحت عرفان عملی گام به گام راه را طی می‌کند تا بدان‌جا رسد که از او اثری باقی نماند و جام فنا را سر کشد.

آنچه عرفان را در کانون توجهات و وجهۀ همت گروه بسیاری از محققان کرده است، آمیختگی آن با ادبیات فارسی است؛ بی‌شک ادبیات کلاسیک فارسی، زبان عرفان است؛ آنچنان‌که ادبیات فارسی را کلیدی برای عرفان دانسته‌اند. بدین‌رو بخش مهمی از تحقیقات ادبی، صبغۀ عرفان‌پژوهی نیز می‌یابد و هر یک از رهگذر دیگری شناخته می‌شود.

یکی از دل‌نگرانی‌های عرفان‌پژوهان در روزگار ما، ظهور عرفان‌های رقیب و رنگارنگ است که گاه از آنها به «عرفان‌های نوظهور» یا «عرفان‌های کاذب» یاد می‌شود؛ بنابراین واکاوی زمینه‌ها و علل شیوع عرفان‌های کاذب در میان برخی طبقات اجتماعی از دیگر موضوعاتی است که پژوهشگران را به سوی خود می‌کشاند.

شمار تحقیقات و تألیفات دربارۀ عرفان به اندازه‌ای است که کتاب‌شناسی و اطلاع‌رسانی دربارۀ آن ضرورت یافته بود؛ زیرا شناسایی و ارائۀ اطلاعات دربارۀ منابع این حوزۀ معرفتی زمینه‌های لازم را برای تتبع بیشتر در اختیار محققان می‌گذارد. در این مجموعۀ سه جلدی، اطلاعات مربوط به 11000 عنوان از منابع عرفان اسلامی و تصوف گردآوری شده است. این اطلاعات در دو بخش مأخذشناسی (مشخصات کتاب‌شناختی) و چکیده‌نویسی سامان یافته است.

منابع این کتاب‌شناسی دربردارندۀ کتاب، مقاله (اعم از نشریه، دایرة المعارف و مجموعه مقالات)، پایان‌نامه و رساله‌های دانشگاهی است. برای استفادۀ بهینه از این اثر باید دانست:

1. پژوهش‌ها و مصادیق مربوط، عمدتاً منابع و آثاری است که به عرفان اسلامی و تصوف بر پایۀ مهم‌ترین مبانی و ویژگی‌های آن پرداخته‌اند.

2. از آنجا که برخی از منابع دربارۀ موضوع خاصی بحث نکرده، موضوعات تعددی را دربرمی‌گیرند که هر منبه بر اساس موضوع غالب و اصلی آن معرفی شده است. در این طرح شاخه‌های اصلی دانش عرفان در این ردیف‌ها تعیین و تعریف شده‌اند: کلیات عرفان، عرفان نظری، عرفان عملی، ادبیات عرفانی، تفاسیر عرفانی، زندگی‌نامه عارفان، تصوف و منابع مرجع عرفان و تصوف.

3. تکرار معرفی برخی از مقالات، به دلیل تکرار استفادۀ آنها در شکل‌های گوناگون است.

4. در این کتاب‌شناسی سعی بر آن بوده که هر کتاب فقط یک بار معرفی شود و تعدد مشخصات آن مانند نوبت چاپ و سال نشر سبب معرفی مجدد آن نشده است؛ مگر اینکه ویژگی خاصی در معرفی دوبارۀ منبع وجود داشته باشد، مانند آنکه یک کتاب و ترجمۀ آن جداگانه معرفی شوند یا کتابی در دو چاپ مختلف دارای محقق یا شارح متفاوتی باشد.

5. برخی از مجموعه‌ها گرچه اختصاص به موضوع مربوط ندارند، به دلیل اشتمال بر مقالاتی مربوط به تعلیم و تربیت معرفی شده‌اند.

تقسیم‌بندی بدنۀ منابع به صورت موضوعی است و چینش آن ابتدا بر اساس «موضوع» و پس از آن نام «پدیدآورنده» و سپس «عنوان» به ترتیب الفبایی شکل گرفته است.

این کتاب در سه جلد دربارۀ یکی از پرمشغله‌ترین زمینه‌های علمی و تحقیقی در عالم اسلام، یعنی عرفان و تصوف نوشته شده است؛ همان طور که از عنوان فرعی این اثر پیداست، کارنامۀ چند دهه از تحقیقاتی که به زبان پارسی و عربی در این‌باره انجام گرفته است، در این اثر مشاهده می‌شود. کلیات عرفان، عرفان نظری (به ویژه مکتب عرفانی محیی‌الدین ابن عربی و پیروان او)، بحث‌های نظری در باب عرفان عملی، ادبیات عرفانی اعم از نظم و نثر، تفاسیر عرفانی از قرآن، زندگی‌نامه‌های عارفان و صوفیان، بحث‌های تاریخی دربارۀ تصوف و آداب و فرقه‌های صوفیه و نقد آنها، معرفی منابع اصلی تصوف و عرفان بخش‌هایی است که در داخل هر یک از آنها تحقیقات انجام‌شده، معرفی شده است. نگاهی به کتاب‌ها و مقالاتی که در هر یک از این بخش‌ها معرفی شده، تا حدودی طول و عرض هر موضوع را نیز نشان می‌دهد. یکی از فواید مهم این کتاب مرجع، چکیده‌ها یا معرفی‌های کوتاهی است که برای بیشتر آثار تهیه شده و ذیل هر عنوان درج شده است. فایدۀ دیگر آن، فهرست‌های متعددی است که برای خود این اثر تهیه شده است که این فهرست‌ها در واقع به منزلۀ کلید برای ورود به ساحت محتویات کتاب است؛ چنانکه وقتی محققی کتاب را باز می‌کند و به دنبال نویسنده یا اثری می‌گردد، ناگزیر است به فهرست مؤلفان و مترجمان یا کتاب‌ها و مقالات رجوع کند که این فهرست‌‌ها بدن شک کار مراجعه به این اثر را آسان می‌کند. این مرجع تا حدود زیادی ابتکاری کار کرده است؛ به این معنی که راهی را که پژوهشگران و آماده‌سازان آن را پیموده‌اند، پیموده نشده بود و بنابراین خالی از ناهمواری‌هایی نبوده است و مهم این است که این راه پیموده شده و این اثر مرجع در همین حد آماده شده است.

فهرست کلی مطالب سه جلد این کتاب بدین شرح است:

جلد اول: کلیات عرفان که دربردارندۀ موضوعاتی مثل تاریخ عرفان، اهمیت عرفان، تعریف عرفان عملی و نظری، اندیشه‌های عرفانی، عرفان اسلامی، عرفان شیعی، مکاتب عرفانی، عرفان ایرانی و .... است.

 عرفان نظری که دربردارندۀ موضوعاتی چون اصطلاحات عرفانی، انسان‌شناسی عرفانی، جهان‌شناسی عرفانی، عرفان تمثیلی و .... است.

عرفان عملی که دارای موضوعاتی همانند دستورالعمل عرفانی، سیر و سلوک، زهد، مقامات سیر و سلوک و ... است.

جلد دوم: در ابتدای این جلد ادامۀ مباحث عرفان عملی آمده است و سپس به ادبیات عرفانی، تفاسیر عرفانی، زندگی‌نامۀ عارفان، و تصوف پرداخته شده است. در شاخۀ زندگی‌نامۀ عارفان به تفصیل منابع مربوط به زندگی، آراء و اندیشه‌های عارفان اسلامی از آغاز تا عصر حاضر بررسی شده است؛ عارفانی مانند سیدحیدر آملی، احمد غزالی، خواجه عبدالله انصاری، سنایی غزنوی، عطار نیشابوری، منصور حلاج و ... .

جلد سوم اختصاص به منابع مرجع عرفان و تصوف دارد که مجموعۀ منابع جامع و مرجع عرفان و تصوف و مقالات و رساله‌های خاص در اینجا معرفی شده‌اند؛ مثل فتوحات مکیه، فصوص الحکم، مثنوی معنوی، کشف المحجوب، کشف الحقایق و .... .

در انتهای این کتاب نیز فهرست‌واره‌ و نموداری جامع از موضوعات مختلف کتاب‌ها و مقالات و پایان‌نامه‌ها آمده است. 

... بیشتر
نویسنده:
زیر نظر امیرحسین شرافت
ناشر:
موسسه اطلاع رسانی اسلامی مرجع
کلید واژه:
کتاب‌شناسی,مرجع‌شناسی,عرفان,تصوف
عنوان :
آذر، شهدخت، پرویز و دیگران
خلاصه مطلب :

در این کتاب می‌خوانیم: روز شانزدهم دی برف سنگینی تهران را سفیدپوش کرد. پرویز دیوان‌بیگی مثل همیشه می‌خواست به محل فیلم‌برداری برود. او بازیگر مشهور تئاتر و سینما بود. سال‌ها پیش وقتی جوانی بیست و یک ساله بود به عشق بازیگرشدن از شهرش به تهران آمده بود و بازیگری را از تئاتر شروع کرده بود و بعدها به سینما رفته بود و حالا چهل و اندی سال از آن روزها می‌گذشت و او شده بود یکی از پیشکسوتان بازیگری. مردم او را در کوچه و خیابان می‌شناختند و همه جا تحویلش می‌گرفتند ...... .

آذر دیوان‌بیگی، دختر ته تغاری و سی و چهارساله شهدخت و پرویز دیوان‌بیگی، توی سالن پروازهای خارجی، کنار نقاله چمدان منتظر چمدانش ایستاده بود. از آخرین باری که به ایران آمده بود، دو سال می‌گذشت؛ ولی این دفعه هیچ‌کس را خبر نکرده بود. دل و دماغ خبر کردن بقیه را نداشت. دو روز قبل پزشک مشاورش گفته بود او به سفر احتیاج دارد و چه بهتر که این سفر، سفری باشد که خانواده‌اش را ببیند و همه آن چیزهایی را که خاطرات خوش دوران کودکی‌اش را زنده می‌کند. گفته بود حتی یادآوری طعم‌ها و بوی غذاهایی که در کودکی دوست داشته می‌تواند حالش را بهتر کند و او را مدتی از رنج‌ها و غم‌های امروزش دور کند و این کار به این می‌ماند که روح آدم هوا بخورد. آذر از مطب پزشک یکراست رفت دفتر هواپیمایی و به مقصد تهران برای دو روز دیگر بلیت خرید. فردای آن روز از رئیسش مرخصی گرفت، چمدانش را بست و راهی شد. حالا توی تهران بود. کنار جماعتی که منتظر چمدان‌ها ایستاده بودند.

پیرمردی که کنار آذر منتظر چمدانش بود گفت: «دخترم ببین اون چمدون قهوه‌یی که از ته داره میاد به دسته‌اش نوار سبز پیچیده؟ من چشمم یاری نمی‌کنه».

آذر گفت: «نه پدرجان، ولی نگران نباشید من براتون پیداش می‌کنم».

همچنین در این رمان می‌خوانیم كه... صف ماشین‌های خانواده دیوان بیگی وارد سرازیری پاركینگ فرودگاه شد و همگی به دنبال هم در یک ردیف خالی پارک كردند. دیوان بیگی بعد از مدت‌ها، پشت ماشین خودش نشسته بود و شهدخت در كنارش و آذر پشت.

درهای ماشین‌ها یكی‌یكی باز شد و همه به جز فرناز و بچه‌ها كه نیامده بودند، از ماشین‌ها بیرون آمدند. اسكندر برای پیدا‌كردن چرخ چمدان دور شد. فرهاد در عقب ماشینش را باز كرد و چمدان‌های آذر را بیرون كشید. پری كه توی ماشین گلی بود، آمد سراغ آذر و شهدخت و دیوان بیگی كه جلوتر ایستاده بودند، منتظر بقیه و .... .

... بیشتر
نویسنده:
مرجان شیرمحمدی
ناشر:
ثالث
کلید واژه:
رمان‌های ایرانی
عنوان :
آداب الحرب و الشجاعه
خلاصه مطلب :

در میان کتاب‌ها و متون پارسی سدۀ ششم و هفتم که بیشتر متکلفانه و مصنوع نگاشته شده، معدودی به نظر می‌رسد که صنایع لفظی و تکلفات سجعی ندارد، آداب الحرب یکی از آنهاست. این کتاب از نظر اشتمال بر داستان‌های تاریخی و ابواب و فصول خاص از نوادر کتب به شمار می‌رود و به غیر از بابی چند که نظیر آن را در برخی از کتب مقدمان می‌توان یافت که در آداب کشورداری و لشکرکشی و جنگ نگارش یافته است، در سایر کتب نیست و همین ویژگی‌ها این کتاب را چنین ممتاز کرده است.

سبک انشای این کتاب در برخی از ابواب بی‌شباهت به تاریخ بیهقی نیست؛ ولی سادگی عبارات را باید وجه تمایز آن با تاریخ بیهقی دانست؛ زیرا کنایات و استعارات در آن کمتر دیده می‌شود؛ اگرچه هیچگاه نمی‌توان آداب الحرب را با آن تاریخ در یک میزان نهاد و با یک نظر این دو کتاب را با هم سنجید و هر چند بعضی داستان‌های آن را در جوامع الحکایات عوفی و برخی از کتب دیگر هم می‌خوانیم؛ ولی چون نثر این کتاب شیرین‌تر است، رغبت مطالعۀ آن را بیشتر ساخته است.

فهرست ابواب و داستان‌های این کتاب بدین‌قرار است:

باب اول: اندر کرم و حلم و عفو پادشاهان؛ باب دوم: اندر نیت و عدل پادشاهان و خصال حمیدۀ ایشان؛ باب سوم: اندر شفقت و رحمت پادشاهان؛ باب چهارم: اندر آنچه پادشاهان را باید که زندگانی بر این جمله کنند و از حال رعایا و ولایت آگاه باشند؛ باب پنجم: اندر اختیارکردن وزیر کافی و عالم ناصح پاکدین کاردان خداترس؛ باب ششم: اندر فرستادن رسول و تحف و هدایا و ترتیب آن؛ باب هفتم: اندر مشورت‌کردن در حرب تا ممکن گردد حرب ناکردن؛ باب هشتم: اندر خلقت و فضیلت و برکت اسپ و ثواب آنکس که او را تعهد کند؛ باب نهم: اندر رنگ و هیئت و عیب و علت اسپان و سواری و ریاضت و آوردها که استادان نهاده‌اند؛ باب دهم: اندر شناختن اسپ و دندان او و شناختن نشان‌ها که بر اسپ بود و معالجه‌کردن علت اسپان؛ باب یازدهم: اندر فضیلت و خاصیت هر سلاحی و ثواب کاربستن آن؛ باب دوازدهم: اندر عرض‌کردن لشکر و ترتیب نگاه‌داشتن آن؛ باب سیزدهم: اندر فرود آوردن لشکر و لشکرگاه؛ باب چهاردهم: اندر بیرون فرستادن طلایه و جاسوسان؛ باب پانزدهم: اندر فرستادن شبیخون که چگونه باید کرد و به چه وقت و هنگام؛ باب شانزدهم: اندر آنچه کمین چگونه باید کرد؛ باب هفدهم: اندر اختیار کردن زمین مصاف و جنگ‌جای؛ باب هژدهم: اندر تعبیه و راست‌کردن مصاف هر گروه از پادشاهان عجم و رومیان و ترکان و ملوک حمیر و هندوان؛ باب نوزدهم: اندر راست‌کردن صف‌های حرب و ترتیب آن؛ باب بیستم: اندر حرب‌کردن و بیداری سالاران و مبارزان؛ باب بیست و یکم: اندر آغاز کردن جنگ و دانستن آنکه رسم اول حرب‌کردن و ترتیب آن کر است؛ باب بیست و دوم: اندر بیرون‌شدن مبارزت و چگونگی نمازکردن اندر حرب؛ باب بیست و سوم: اندر فرهنگ‌ها و دانش‌های حرب و دقایق آن؛ باب بیست و چهارم: اندر آنکه از سپاه حشری که از هر جای آورده باشند کاری برنیاید؛ باب بیست و پنجم: اندر فضیلت غزوکردن و جهاد بر کافران و دشمنان دین؛ باب بیست و ششم: اندر ستدن فئی غنیمت از لشکریان و حشم ستدن جزیه و خراج از کافران و ذمیان؛ باب بیست و هفتم: اندر جنگ و فرهنگ حصار و تدبیر و حیلت‌ساختن آنکه در حصار به کار آید؛ باب بیست و هشتم: اندر صلاح لشکر و معونت ایشان به دعا و اشارت؛ باب بیست و نهم: علامت پیروزی و ظفر در روز حرب؛ باب سی‌ام: اندر آنچه پادشاه و لشکرکش باید که حق هر یک بر اندازۀ کردار و خدمت بشناسد و تربیت کند و مهمل نگذارد؛ باب سی و یکم: اندر آنچه لشکریان بدان سزاوار عقوبت گردند؛ باب سی و دوم: اندر آنچه استادان نهاده‌اند هر یکی حکمتی و فایده را؛ باب سی و سوم: اندر آنچه اجل بجنگ و پرهیز بیشتر و پستر نشود که آن را وقت معلومت و باب سی و چهارم: اندر پندها که پادشاه و لشکرکش و لشکر و رعیت باید که آن‌را کار بند باشند.

... بیشتر
نویسنده:
محمد ابن منصور ابن سعید ملقب به مبارک‌شاه معروف به فخر مدبّر
ناشر:
اقبال
کلید واژه:
داستان‌های کهن,متون کهن
عنوان :
101 شعر ماندگار: گزیدۀ اشعار غنایی فارسی از آغاز تا امروز
خلاصه مطلب :

این مجموعه گزیدۀ 101 شعر غنایی ماندگار از گنجینۀ هزارسالۀ شعر فارسی است. گزینشی چنین کم‌شمار از گنجینه‌های غنی و پرشمار در نظر اول نه تنها دشوار که بلکه حتی بیش و کم ناممکن می‌نماید؛ اما اگر معیار ماندگاری شعر به سخن شفیعی کدکنی این است که «در حافظۀ خوانندگان شعر جدی ... رسوب کند»، گردآوری مجموعه‌ای از این دست نیز چندان سخت نمی‌تواند بود.

گردآوری گزیدۀ شعر گذشتگان و معاصران نه ویژۀ فرهنگ بومی ماست و نه ویژۀ روزگار ما. نمونه‌های غربی آن را در مجموعه‌هایی با عنوان «هزار و یک شعر نوع بشر» یا «صدویک شعر به یادماندنی» و جز آنها می‌توان یافت؛ نمونه‌‌های بومی آن نیز از سده‌های پیش به صورت جُنگ‌های شعر گاه از آسیب تباهی و نابودی به سلامت جسته و به دست ما رسیده است. در دهه‌های اخیر نیز گزیده‌هایی منتشر شده‌اند؛ مانند دریای گوهر و سفینۀ غزل که بیشتر این گزیده‌ها از دخالت شائبۀ ذوقی آسیب دیده است.

هدف از گردآوری مجموعۀ حاضر آن است تا گزیده‌ای از شعرهای غنایی فارسی از آغاز (سدۀ چهارم هجری) تا امروزه را در دسترس خوانندگان این نوع هنر کلامی قرار دهد. چندی است که اصطلاح "عاشقانه" نیز به جای اصطلاح "غنایی" در شناسایی این ژانر یا نوع ادبی که نمونه‌های برجستۀ آن در مجموعۀ حاضر فراهم آمده است، به کار می‌رود؛ البته این برابرگذاری نادرست نیست؛ اما با توجه به اینکه در همۀ انواع هنر کلامی خصوصاً و در شاخه‌های دیگر هنر عموماً حیات عاشقانه نه تنها نقش انگیزنده و سازنده دارد، بلکه خود از عناصر بنیادی عینیت‌یافتن تک‌تک آثار هنری است، اختصاص و انحصار آن به شعر غنایی گونه‌ای بی انصافی نسبت به انواع دیگر هنر خواهد بود.

ارتباط شعر با دنیای بیرون از آن دو بار و در دو لحظه و در دو نقطه صورت می‌گیرد. بار نخست در لحظۀ انگیزش یا تحریک حسّی شاعر روی می‌دهد که بی‌ارتباط با عوامل عادی زندگی نیست و آن لحظه و نقطۀ آغاز آفرینش هنری است که از آن لحظه و آن نقطه به بعد، انگیزه مهمان عالم شعر می‌شود و تابع محض تشریفات و اصول حاکم بر کائنات شعری می‌گردد.

بار دوم که ارتباط شعر با محیط اجتماعی آن صورت می‌گیرد، در لحظه و در نقطۀ انگیزش شنونده یا خواننده برای شنیدن یا خواندن شعر است که با نیاز لحظه‌ای به تشفی و تسلی اضطراب‌های روحی حاصل از حوادث عالم بیرون پیوند دارد. باز هم از آن لحظه و آن نقطه به بعد، انگیزه میهمان عالم شعر می‌شود و تابع محض اصول و فرآیند آیینی جاری در آن. در همین «خود را به آب‌های جاری شعر سپردن» است که خواننده یا شنونده برای چند لحظه از اضطراب‌های روحی خود جدا می‌افتد که گویی به سفر سرزمین‌های نادیده و ناشناخته رفته است و زمانی که از این سیر حسی در آفاق «زیبایی»، «عشق»، «عشق به زیبایی» و «زیبایی عشق» به روال عادی حیات بازمی‌گردد، اضطراب‌ها یا او را ترک کرده‌اند یا ترک‌کردنی می‌نمایند.

اولین شعری که در این مجموعه آمده،  شعری از رابعه قزداری است:

عشق او باز اندر آوردم به بند                             کوشش بسیار نامد سودمند

تو سنی کردم ندانستم همی                         کز کشیدن سخت‌تر گردد کمند

عشق دریایی‌ست پایان ناپدید                      کی توان کردن شنا ای هوشمند

عاشق خواهی که تا پایان بری                     پس بیاید ساخت با هر ناپسند

زشت باید دید و انگارید خوب                       زهر باید خورد و پندارید قند   

... بیشتر
نویسنده:
گردآوری هوشنگ رهنما
ناشر:
هرمس
کلید واژه:
شعر فارسی,مجموعه‌ها,شعر غنایی
عنوان :
اساطیر دلشده: چهار داستان عاشقانه بر اساس شاهنامۀ حکیم ابوالقاسم فردوسی
خلاصه مطلب :

کتاب ارزشمند شاهنامه دارای جذابیت‌های بی‌شماری است و شاید یکی از نکاتی که در این اثر سترگ قابل بحث و بررسی است، حدیث دلداگی و شیدایی قهرمانانی است که گاهِ نبرد گَرد بر آسمان می‌نشانند.

عاشقان شاهنامه با خویش یکرنگ‌اند و اگرچه هنگام نبرد، تیغ تیز بر دشمن می‌کشند؛ اما دل خویش به معشوق داده و جان بر کف نهاده از مرزهای کشور پاسداری می‌کنند؛ از این‌روست که «زال» که وظیفۀ پاسداری از نواحی شرق ایران را دارد، هنگامی که عاشق «رودابه» آن هم فقط با شنیدن اوصاف این خورشیدچهر می‌شود، برای رسیدن به معشوق دست از جان می‌شوید و پدر خویش ـ جهان پهلوان سام ـ می‌گوید که برای ویران‌کردن کابل، شهر معشوق، باید از جنازۀ وی عبور کند و این گفته چنان از سر صدق و وفاست که «سام» مجبور می‌شود برای انصراف «شاه‌منوچهر» از حمله به شهر کابل نامه‌ای بنویسد.

در داستان دلداگی «رستم» به دختر پادشاه سمنگان «تهمینه» نیز دلاور جوان که وظیفه‌ای جز پاسداری از مرزهای وطن ندارد؛ چون با محبوب خویش پیوند زناشویی می‌بندد، مجبور به ترک وی می‌شود؛ چراکه وطنش به وی بیشتر نیازمند است. «تهمتن» با یار خویش پیمان وفاداری می‌بندد؛ چرا که درس‌آموختۀ مکتب پدرش «زال» بود.

قهرمانان عشق و زندگی در هر عرصه‌ای سرفرازند، حتی هنگامی که در معرض تهمت و بدنامی قرار می‌گیرند چنان پاک و بیگانه از ورطه‌ آزمایش بیرون می‌آیند که حتی آتش سوزنده نیز بی‌اثر می‌گردد. «سیاووش» پهلوان پیل‌تنی که «رستم» آموزگار وی در عرصه جنگاوری و آداب رزم بود، وقتی مورد عشق گناه آلود نامادری خویش «سودابه» قرار می‌گیرد، پاکدامنی پیشه ساخته، از ورطه‌ گناه و ناپاکی دوری می‌جوید. چنین می‌شود که نامش با بیگناهی و پاکدامنی یکی می‌گردد.

در داستان عشق «بیژن و منیژه» نیز حدیث ایثار و از خود گذشتگی به زیبایی تمام بیان شده است. دلاور جوان به قصد کمک به هموطنان خویش که اسیر حمله گرازان وحشی گشته‌اند ترک پایتخت می‌گوید؛ اما بر اثر فریب همراه خویش «گرگین» راهی دیار «افراسیاب» می‌شود و آنجا دلداده و شیفته‌ دختر وی «منیژه» می‌شود. «افراسیاب» بر عاشق جوان خشم می‌گیرد و وی را در چاهی اسیر می‌کند تا بالاخره روزی «رستم» به یاری وی می‌شتابد و عاشق و معشوق را به ایران می‌آورد.

نام‌آوران عرصه دلدادگی در کتاب ارزشمند «شاهنامه» نه فقط مردان که زنان نیز هستند. «رودابه» از مادر خویش «سیندخت» چنین آموخته بود که در عرصه عشق زن و مرد هر دو اثر گذارند، پس چنین بود که در راه وصال تلاش خویش کرده تا بدانجا که با پدر خویش «مهراب» راز شیدایی‌اش را به «زال» جوان بیان می‌دارد و قهرمانانه تاوان چنین اعترافی را نیز می‌پردازد.

«تهمینه» نیز با صلابت تمام مقابل «رستم» جوان می‌ایستد و با صداقت راز خویش می‌دارد که درخور دختری چون او که نظیرش در همۀ دهر نتوان یافت، تنها جهان‌پهلوانی چون «رستم» است.

مردان و زنانی که در کتاب حکیم سخن‌سرای، نام قهرمان و پهلوان بر خود نهاده‌اند، در هر عرصه‌ای یکه‌تاز و پایبند به اصول اخلاقیات خویش هستند و از همۀ توانمندی‌های خود نهایت استفاده را می‌کنند تا وظیفۀ انسانی خویش را به انجام رسانده باشند و چنین است که در میان چکاچک شمشیرها و صدای سم ضربۀ اسبان جنگی می‌توان دری به دنیای پرتلألو عاشقی گشود و دل را از نور عشق منور ساخت.

فهرست مطالب این کتاب بدین‌قرار است:

مقدمه؛ داستان عشق "زال" و "رودابه"؛ داستان عشق "رستم" و "تهمینه"؛ داستان عشق "سودابه" به "سیاوش"؛ داستان عشق "بیژن" و "منیژه".

... بیشتر
نویسنده:
مریم طاهری مجد
ناشر:
قطره
کلید واژه:
داستان‌های شاهنامه,اساطیر,داستان‌های عاشقانه
عنوان :
برهنه با زمین/ گزین‌گویه‌ها و ناگفته‌های سهراب سپهری
خلاصه مطلب :

نثر سهراب، نثری صمیمی ا‌ست و صمیمیت ما با آنچه در پس پشت ذهن او می‌گذرد، با خواندن گزین‌گویه‌هایش حاصل خواهد شد. درباره شعرش می‌گوید: "من درباره آنچه که نیست و مایلم باشد، صحبت می‌کنم و اینها فکر می‌کنند که از سر بی‌خبری با واقعیت‌ها فاصله دارم". و دربارۀ گفته‌هایش می‌گوید: "گفتنی‌ها، یکی دوتا نیست و نخواه که همه را مثل دانۀ تسبیح به رشته کشم. حتا در حرف‌زدن معمولی هیچ ‌وقت نتوانستم صغری و کبری را درست بچینم، به همین‌جهت حرف‌هایم همیشه بچه‌گانه و سست از آب درآمده(عذر موجه!)".

آری! حرف‌های او پاکی و صفای حرف‌های کودکان را دارند، اما نه کودکانه‌اند و نه سست. کودکی با چشمان خاموش، نیمۀ گمشده‌ی همۀ ماست. خواهرش می‌نویسد: "سهراب در پشه‌بندی بزرگ و چهارنفره که به ما بچه‌ها اختصاص داشت، می‌خوابید. گاه‌ و ‌بیگاه در دل شب، با فریاد و هراس از خواب می‌پرید و از صورت وحشتناکی سخن می‌گفت که بالای طاق پشه‌بند دیده بود. شب‌ها از قسمت‌های تاریک خانه می‌ترسید و غالبا برای رفتن به این نقاط باید کسی او را همراهی می‌کرد. این ترس تا حدود پانزده‌سالگی که با ما در کاشان بود، ادامه داشت".

گرچه این روایت، ممکن است یادآور فضای شعر "لولوی شیشه‌ها" از دفتر "زندگی خواب‌ها" باشد؛ اما تنها یک نشانی از خاستگاه این شعر است. تعمیم این خاطرۀ خصوصی در این شعر، منتهی به حرف همیشه سهراب می‌شود. اگر حرف همیشۀ شاملو از "درد مشترک" است، سهراب نیز از "هم‌دردی بزرگ" می‌گوید: "زندگی ما تکه‌ای است از هماهنگی بزرگ، باید به دگرگونی‌های این تکه تن بسپاریم. پدرم در بستر خود می‌میرد و زنبوری در حوض خانه. وقتی به هم‌دردی بزرگ دست یافتیم، بستگی‌های نزدیک، جای خود را به پیوندهای همه‌جاگیر می‌دهد".

در این مجموعه گزین‌گویه‌های شاعر از متن یادگاران نثر او ـ مانند نامه‌ها، خاطره‌نویسی‌ها، یادداشت‌ها، نوشته‌های پراکنده و نقل قول‌های موثقش ـ استخراج و برحسب موضوع نام‌گذاری و برحسب حروف نخست عناوین مدون شده‌اند. در شکار گزین‌گویه‌ها به کنش‌مندی کلام نگریسته شده است و نه به توافق یا عدم توافق گردآورنده با آن. برای نام‌گذاری گزین‌گویه‌ها حتی‌الامکان از واژگان به کار رفته توسط شاعر در متن‌ گزین‌گویه‌ یا سطور پیش و پس از آن یا از واژگان مورد استفادۀ فروغ در متن‌های دیگرش استفاده شده است و در عین حال واژگانی که اساساً ختم به مفهوم نمی‌شوند، استفاده نشده‌اند.

برای جلوگیری از تشتت گزین‌گویه‌ها از فصل‌بندی آنها بر حسب موضوعیت‌شان که منجر به چندان مرتبط‌نبودن برخی گزین‌گویه‌ها به دسته‌بندی‌های انجام شده یا نگنجیدن برخی آنها در دسته‌بندی‌ها و در نهایت الحاق فصل گزین‌گویه‌های متفرقه به مجموعه می‌شد، پرهیز شده و یک ترتیب الفبایی بر حسب نام اتخاذ شده است.

سهراب از نقاشی بسیار سخن گفته است و بسیاری از این بسیار تعمیم‌دادنی به همۀ هنرهاست؛ از این‌رو چنین گزین‌گویه‌هایی با عناوین کلیت‌یافته‌تری در این مجموعه آمده است. همچنین برای هرچه موجزترشدن گزین‌گویه‌ها، در برخی موارد جملات نامربوط با اصل موضوع از متن هر گزین‌گویه حذف شده‌اند.

در پایان کتاب نیز در بخش «گزین‌سروده‌ها» عباراتی نغز از اشعار سهراب سپهری دست‌چین و ارائه شده است.

تعدادی از این گزین‌گویه‌ها که در این کتاب آمده بدین صورت است:

در جامعۀ پریشان و نایگانه، هنرمند به "تکه‌ها" می‌پردازد.

و بگو تا بدانم، سرانجام جای پایی خواهد ماند.

ایران مادرهای خوب دارد و غذاهای خوشمزه و روشنفکران بد و دشت‌های دلپذیر.

بس که در سرزمین گل و بلبل به کار ما کار داشته‌اند، همین اندازه که در دیاری کسی سربه‌سر ما نگذارد، آن دیار را بهشت و مردمش را فرشته می‌دانیم.

پابرهنگی نعمتی بود که از دست رفت. کفش ته‌ماندۀ تلاش آدم است در راه انکار هبوط. تمثیلی از غم دورماندگی از بهشت. در کفش چیزی شیطانی است. همهمه‌ای است میان مکالمۀ سالم زمین و پا.

در دیار ما آرامش خیال برای نازک‌دلان کیمیاست. راست است که همه جا خوب و بد به هم آمیخته؛ اما در این آب و خاک نمی‌گذارند خوب‌ها را ببینیم و به آنها بپردازیم.

... بیشتر
نویسنده:
ایلیا دیانوش
ناشر:
مروارید
کلید واژه:
سهراب سپهری,کلمات قصار,گزین‌گویه‌ها
عنوان :
متون عرفانی به زبان فارسی (برگ بی‌برگی)
خلاصه مطلب :

جان آنچه فرهنگ کهن ایرانی به دنیا هدیه کرده است، همان ادبیات عصر اسلامی است که عصارۀ آن همان متون عرفانی به شمار می‌رود. در حقیقت هیچ یک از جنبه‌های فرهنگی ما از ادبیات عرفانی انسانی‌تر نیست و این ادبیات، مستحکم‌ترین حلقۀ پیوند فرهنگ ایران‌زمین است با تمام آنچه در ادبیات دنیا، انسانی و جهانی شمرده می‌شود. این پیوند روحانی البته در ادبیات حماسی، غنایی، حکمت و اخلاق نیز وجود دارد؛ ولی آنها بیشتر تابع ارتباطات تاریخی، قراردادهای انسانی، طبقاتی، نژادی و محیطی و ناچار در معرض تبدل و دگرگونی هستند؛ لیکن از زمانی که غزل فارسی به عرصۀ بیان ظرایف و لطایف رموز و اسرار احوال درونی و قلبی پای نهاد و حدود قرارداد تغزل و تشبیب رایج و به تعبیری غزل عاشقانه را شکست، به اوج و تعالی رسید و تحت تأثیر مایه‌های ناب و اصیل عرفانی، به شهود زیبایی و عشق الهی روی آورد و در این مرحله بود که به سطح آرمان‌های بلند انسانی و معرفت جهانی ارتقا یافت. این مجموعه جام جادو و جهان‌نمایی است که در آن فرهنگ ایرانی، اسلامی نقش تمام انسانیت را جلوه‌گر می‌کند و تمام لطایف ادب و ذوق قلمرو بشریت در آن پرتو افکنده است.

در تعریف عرفان به دو کاربرد عمدۀ آن خلاصه‌وار اشاره می‌شود:

عرفان به مثابه تجربۀ شهودر (فنا): عرفان در این مفهوم ناظر به نوعی شناخت است که ریشه در اعماق جان انسان دارد و در دریافت حقیقت بر اشراق، کشف و شهود باطنی اعتماد می‌کند. در این مفهوم فرد با ارتباط بی‌واسطه با وجود مطلق به رؤیت حقایق و معنی می‌پردازد، حواس روحانی به روی او گشوده می‌شود و به جوهر انسان و جهان که همان رسیدن به حیات جاودانه است، رهنمون می‌شود. در این مرحله است که صور معانی رخ می‌نماید.

عرفان به مثابه تجربۀ شعری (هنر): یکی از تعاریف عرفان، نگاه هنری به الهیات و مذهب است. در اینجا با سه واژه سروکار داریم: عرفان (تصوف)، نگاه هنری (تلقی هنری) و دین و مذهب. اگر نگاه هنری روشن شود، دیگر جنبه‌های معادله (که عبارت از عرفان و نیز زبان عرفان و دین است) روشن می‌شود.

گرچه هنوز تعریف جامع و مانع از هنر و جمال نشده است و مصداق هنر، تعریف‌ناپذیری و ابهام آن است و آنگاه که راز هنر برملا شد، دیگر برای ما هنر نخواهد بود و ... ؛ ولی در تمام مباحث جمال‌شناسی و هنری این امور (تخیل، رمز، عاطفه و چندمعنایی) مشترک هستند، گرچه این امور شدت و ضعف دارند و مصادیق متفاوت و شناور را دربرمی‌گیرند.

دین نیز خاستگاهی نزدیک به هنر دارد و دین زلال و دست‌نخورده، پدیده‌ای هنری است که در گذر زمان فرسوده و کلیشه‌ای می‌شود و در این مرحله عرفان با نگاه هنری خویش بدان طراوت می‌بخشد و آن را به صورتی عرضه می‌کند که عواطف را بهتر تحت تأثیر قرار دهد؛ پس عارفان در زمرۀ هنرمندان هستند که با هنرشان به موضوعات دینی و در نتیجه انسان، حیات و طراوت دوباره می‌بخشند. عارفان، تلاقی این دو تجربه (شهودی و شعری) را در مقولۀ نور دیدند، در خدا، قرآن، ایمان، رسولان، انسان و جهان، همه و همه آن را به نظاره نشستند و همان‌گونه که او را بدیع السماوات دیدند و در تجلیات او تکرار ندیدند، خود از عادت ـ که ملالت است و دورشدن از عالم ابداع و هنر یعنی حقیقت ـ جدا شدند.

عارف در این مرحله، پس از شهود زیبایی که دیدار با خویش است، به عرصه‌های رازآلود و فراعقلانی قدم می‌گذارد که در بازگشت اگر ناگفتنی‌ها را به بیان درآرد، به تناقض می‌انجامد و در اوج آن که از آن به "زبان شطح" تعبیر می‌شود، هنر در هنر آمیخته می‌شود و در زبانی برگرفته از تجربه‌ای روحی ورای آگاهی و سراپا فرهیخته رخ می‌نماید چه نثر باشد و چه شعر، چه اخلاق باشد و چه تفسیر، چه دعا باشد یا مناجات، چه حدیث باشد چه موسیقی.

سخن دربارۀ متون عرفانی به زبان فارسی، داستان عارفان و دلدادگان و تجارب ناب هنری آنان است که اقیانوسی بی‌کران از معارف و معانی از زبان دلشدگان روشنایی و دل‌بردگان زیبایی است که به زبان شعر ناب به میراث ما در ادبیات و الهیات افزوده شده است.

فهرست مطالب این کتاب بدین‌قرار است:

مقدمه؛ ادبیات عرفانی؛

فصل اول: کلیات که دربردارندۀ ویژگی‌های متون عرفانی و اهداف متون عرفانی است.

فصل دوم: نخستین تجربه‌ها (جوانه‌ها) که دربردارندۀ زاهدانه‌ها و رباعی و ترانه‌ها است.

فصل سوم: قلندرانه‌ها (عارفانه، آغاز) که شامل رباعی، مثنوی (باغ روشنایی)، قصیده (در اقلیم عشق) و غزل (از پنجره‌های زندگانی) می‌شود.

فصل چهارم: قلندرانه‌ها (عارفان، کمال) که حاوی رباعی‌ها (شعر جنون)، مثنوی‌ها (شعر خون)، قصیده (تازیانۀ سلوک) و غزل (زبور پارسی) است.

... بیشتر
نویسنده:
عبدالوهاب شاهرودی
ناشر:
سمت
کلید واژه:
متون عرفانی,شعر عرفانی,نثر عرفانی