SearchIn5Lib | کتابخانه مجازی الفبا

SearchIn5Lib | کتابخانه مجازی الفبا

فارسی  |   العربیه  |   English  

در تلگرام به ما بپیوندید

کتابخانه مجازی الفبا
کتابخانه مجازی الفبا
پایگاه جامع و تخصصی کلام و عقاید و اندیشه دینی
جستجو بر اساس ... همه موارد عنوان موضوع پدید آور جستجو در متن
: جستجو در الفبا در گوگل
جستجو
  • تعداد رکورد ها : 4330
عنوان :
در غیاب عقل: تحلیل انتقادی خردستیزی در ادبیات فارسی
خلاصه مطلب :

نویسنده در این کتاب با رویکرد معرفت‌شناختی به توصیف و تحلیل و نقد مبانی خردستیزی در آثار سه عارف و شاعر بزرگ پارسی، یعنی سنایی، عطار و مولانا و نیز در آثار فیلسوف فلسفه‌ستیز جهان اسلام، «امام محمدغزالی» پرداخته است. انتخاب مولوی، سنایی و عطار از بین عارفان این دیار نیز بی‌دلیل نیست. در سنت عرفان اسلامی دو نحلۀ متمایز عرفان خراسانی یا مکتب خراسان و عرفان غیر خراسانی / مکتب بغداد وجود دارد. بایزید بسطامی، ابوسعید ابوالخیر، ابوالحسن خرقانی، عطار و مولانا به مکتب عرفان خراسان (خراسان بزرگ) تعلق خاطر داشته‌اند. مولوی اهل بلخ بود و بلخ نیز از شهرهای بزرگ. عرفان خراسانی، عرفان غیرفلسفی است و با متافیزیک‌اندیشی بر سر مهر نیست، البته چنین نیست که هیچ اثری از مؤلفه‌های متافیزیکی در عرفان خراسانی نباشد؛ اما در قیاس با عرفان غیرخراسانی به رهبری ابن عربی کم‌رنگ است. عرفان غیر خراسانی، عرفان فلسفی است؛ بحث و فحص نظری در آن جریان دارد و انقسامات وجود در آن پررنگ است. مکتب خراسان به معنایی که ابن عربی و شاگردان او بدان معتقد بودند، مکتبی غیر نظری است.

در نگرشی اجمالی اگر قلمرو شعر عرفانی فارسی را به گونۀ مثلثی در نظر گرفته شود، عطار یکی از اضلاع این مثلث است و آن دو ضلع دیگر عبارتند از سنایی و مولوی. شعر عرفانی به یک اعتبار با سنایی آغاز می‌شود و در عطار به مرحلۀ کمال می‌سد و اوج خود را در آثار مولوی می‌یابد. افزون بر ایده‌های سه عارف ارجمند، بررسی و نقد تفکر اشاعره و تمرکز و تأکید بر شخصیت و آراء امام محمد غزالی، اَبَرفلسفه‌ستیز جهان اسلام نیز بخشی از این تحقیق را به خود اختصاص داده است. غزالی هم بر سنایی تأثیر جدی و چشمگیری داشته است و هم بر عطار و مولانا؛ بر همین مبنا بررسی اندیشه‌های وی به مثابه آبشخور و سرچشمۀ خردستیزی عارفان اهمیتی دوچندان دارد.

پرداختن به این پژوهش از آن رو برای نگارنده اهمیت دارد که یکی از دلایل عدم رشد فلسفه و تفکر انتقادی، رابطۀ عرفانی مرید و مرادی و عقل کل‌دانستن مراد و مرشد بوده است. این پدیدۀ نامبارک جرئت اندیشیدن را سلب و هرگونه خلاقیت علمی را سلب کرده است.

با وجود اینکه عقلانیت همواره با عنوان شریف‌ترین رکن بی‌بدیل تفکر مورد ارجاع واقع می‌شده، با این همه جریان‌های عقل‌ستیز / گریز در تاریخ تفکر غرب و نیز عرفان اسلامی چشمگیر بوده و قابل بحث و بررسی است. در این پژوهش به توصیف، تحلیل و نقد برخی از خردستیزی و خردگریزی‌های موجود در ادبیات عرفانی فارسی پرداخته می‌شود.

بررسی تفاوت‌ها و شباهت‌های عقل دینی /عرفانی با عقل فلسفی، تجلی عقل در آیینۀ آیات و روایات و نیز تبیین مبانی مصطلح و عام عقل از منظر فیلسوفان مسلمان نیز از ضرورت‌های ای پژوهش به شمار می‌رفت که در حد توان به آن پراخته شده است. در این پژوهش با تفکیک مفهوم عقلانیت از معادل‌های مفهومی اروپایی آن و نیز عدم غفلت از مقاصد دینی عرفا در نفی عقل جزوی، کوشش بر آن است که هم توصیف و تحلیلی حتی‌الامکان جامع از وضعیت یا شرایط عقلانیت و فیلسوفان در آن روزگار ارائه شود و هم مبانی خردستیزی (اعم از اقلیمی و فکری) با رویکردی معرفت‌شناختی مورد مداقه و تأمل قرار گیرد و با نقد روش‌شناختی و نتیجه‌گرایانه نگاه عرفانی به عقل، خطاهای روش‌شناسانه و توالی فاسدۀ این اندیشه مورد ارزیابی جدی قرار گیرد.

 

این کتاب در چهار فصل به رشتۀ تحریر درآمده که عبارتند از:

بررسی ادبیات و مبانی نظری تحقیق، بررسی مبانی خردستیزی در تمدن غربی و جهان اسلام، نقد و بررسی معرفت‌شناسی عرفانی، تریلوژی خردستیزی.

در پایان این چهار فصل نیز بخشی با عنوان نتایج پژوهش و ناگفته‌ها آمده است.

... بیشتر
نویسنده:
عبدالحمید ضیایی
ناشر:
فکرآذین
کلید واژه:
نقد و بررسی,عقل‌ستیزی در ادبیات,معرفت‌شناسی عرفانی,خردستیزی غرب,ادبیات عرفانی
عنوان :
در کوچه‌سار شب (صور خیال در شعر امیرهوشنگ ابتهاج ـ سایه)
خلاصه مطلب :

در این کتاب تلقی مؤلف از زیبایی، زیبایی‌هایی است که غالباً در حوزه‌های صور خیال نمود و تجلی می‌یابد و معمولاً علم بلاغت به بررسی آن می‌پردازد. راه‌یابی به زیبایی درونی شعر و درک و لذت آن از رهگذر شناخت تصاویر و عناصر شعر و شیوه‌های بیانی آن صورت می‌گیرد؛ چرا که زبان شعر، زبان تصویر است و تصاویر خیال‌انگیز شاعر از دریچۀ تشبیه، استعاره و مجاز و کنایه وارد عرصۀ شعر می‌شوند.

ﺷﻌﺮ ﻓﺎرﺳﯽ در آﺳﺘﺎنۀ هزارۀ دوم ﺧﻮد، ﺗﻮﻟﺪی دﯾﮕﺮ ﯾﺎﻓﺖ و ﻣﺴﯿﺮی ﻣﺘﻔﺎوت را ﺑﺮﮔﺰﯾﺪ که تا این غایت تجربه نکرده بود. دﻧﯿﺎی ﺷﮕﻔﺖ و ﻣﺪرن ادﺑﯿﺎت را ﻧﯿﺰ دﺳﺘﺨﻮش ﺗﺤﻮل ﮐﺮد و آن ﺮا ﺑﻪ طرف ﻗﻠﻤﺮوهای ﺟﺪﯾﺪی ﺳﻮق داد. ﻧﺰدﯾﮏ ﺑﻪ ﺻﺪﺳﺎل از آﻏﺎز اﯾﻦ ﺗﺤﻮل ﻣﯽﮔﺬرد و در اﯾﻦ ﻣﺪت ﺷﻌﺮ ﻓﺎرﺳﯽ ﺗﺠﺮﺑﻪهای متعدد و ﻣﺘﻨﻮﻋﯽ را ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﮔﺬاﺷﺘﻪ اﺳﺖ و از جهات ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ. ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﺼﺎوﯾﺮ ﺧﯿﺎل‌اﻧﮕﯿﺰ و ﺷﯿﻮۀ ﺗﺼﻮﯾﺮﮔﺮی ﺷﺎﻋﺮان ﻣﻌﺎﺻﺮ و ﻧﻮع ﻧﮕﺮش آنها در اﯾﻦ راﺳﺘﺎ از ﺟﺎﯾﮕﺎه وﯾﮋه‌ای ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ و ﻗﺪر ﻣﺸﺘﺮک ﺗﻤﺎﻣﯽ ﺗﻼش‌ها و ﭘﮋوهش‌ها در اﯾﻦ‌زﻣﯿﻨﻪ، ﯾﺎﻓﺘﻦ وﺟﻮه زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﺷﯿﻮه‌های ﺟﺪﯾﺪ ﺗﺼﻮﯾﺮﮔﺮی در ﺷﻌﺮ اﺳﺖ ﺗﺎ اﯾﻦ زﯾﺒﺎﯾﯽ‌ها درک ﺷﻮد و از درک اﯾﻦ زﯾﺒﺎﯾﯽ‌ها روح اﻧﺴﺎن ﻟﺬت ﺑﺒﺮد.

راه‌ﯾﺎﺑﯽ ﺑﻪ زﯾﺒﺎﯾﯽ درون ﺷﻌﺮ و درک و ﻟﺬت آن از رهگذر ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺗﺼﺎوﯾﺮ و ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺷﻌﺮ و ﺷﯿﻮه‌های ﺑﯿﺎﻧﯽ آن ﺻﻮرت ﻣﯽﮔﯿﺮد؛ ﭼﺮا ﮐﻪ زﺑﺎن ﺷﻌﺮ، زﺑﺎن ﺗﺼﻮﯾﺮ اﺳﺖ و ﺷﺎﻋﺮ ﺑﺎ زﺑﺎن ﺗﺼﻮﯾﺮ ﺑﺎ ﻣﺨﺎطبانش ﺳﺨﻦ ﻣﯽ ﮔﻮﯾﺪ. ﺗﺼﺎوﯾﺮ ﺧﯿﺎل‌اﻧﮕﯿﺰ ﺷﺎﻋﺮ از دریچۀ ﺗﺸﺒﯿﻪ، اﺳﺘﻌﺎره، ﻣﺠﺎز و ﮐﻨﺎﯾﻪ وارد ﻋﺮﺻﻪ ﺷﻌﺮ ﻣﯽ‌ﺷﻮﻧﺪ.

ﮐﺘﺎب «در ﮐﻮﭼﻪ ﺳﺎر ﺷﺐ: ﺻﻮر ﺧﯿﺎل در ﺷﻌﺮ اﻣﯿﺮهوشنگ ابتهاج» هم درﯾﭽﻪای ﻧﮕاهی اﺳﺖ ﺑﻪ ﺻﻮر ﺧﯿﺎل و ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺳﺎزﻧﺪۀ ابتهاج ﮐﻪ ﺷﺎﻋﺮی ﭼﯿﺮهدﺳﺖ و ﻣﺎهر و از درﺧﺸﺎن‌ﺗﺮﯾﻦ چهره‌های ﻏﺰل‌ﺳﺮاﯾﯽ ﻣﻌﺎﺻﺮ اﺳﺖ.

اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﮐﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس ﺗﺤﻘﯿﻖ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪای و ﻓﯿﺶﺑﺮداری و در نهایت ﻣﺮﺗﺐﮐﺮدن اطﻼﻋﺎت ﮔﺮدآوری ﺷﺪه و اراﺋﻪ نتیجۀ ﮐﻠﯽ از ﯾﺎﻓﺘﻪ‌ها اﺳﺖ، در ﺷﺶ ﻓﺼﻞ ﺗﺪوﯾﻦ ﺷﺪه اﺳﺖ. در ﻓﺼﻞ اول ﺑﻪ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﮐﻠﯽ ﺗﺤﻘﯿﻖ ﺷﺎﻣﻞ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺷﺎﻋﺮ، ﺳﺒﮏ و ﻣﻀﺎﻣﯿﻦ ﺷﻌﺮی و آﺛﺎر وی، ﻗﺎﻟﺐ‌‌های ﺷﻌﺮی و ﺻﻮر ﺧﯿﺎل در اﺷﻌﺎر او و ﺗﻌﺮﯾﻒ ﺷﻌﺮ و ﺗﺼﻮﯾﺮ ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ.

ﻓﺼﻞ دوم دربردارندۀ ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﺸﺒﯿﻪ در اﺷﻌﺎر ابتهاج ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﺳﺎﺧﺘﺎر، ﻣﺤﺘﻮا، ذﮐﺮ ﻧﻤﻮﻧﻪ‌ها و ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺑﺴﺎﻣﺪ و ﺟﺪول در ﺧﺼﻮص آنها اﺳﺖ. در ﻓﺼﻞ ﺳﻮم ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﯽ اﺳﺘﻌﺎره در اﺷﻌﺎر ابتهاج ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﺳﺎﺧﺘﺎر، ﻣﺤﺘﻮا و ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺗﺸﮑﯿﻞ‌دهندۀ آن و همچنین ﮐﺎرﮐﺮد آنها در ﺷﻌﺮ او ﺑﺎ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺑﺴﺎﻣﺪ و ﺟﺪول‌های آﻣﺎری ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ. ﻓﺼﻞ چهارم اﺧﺘﺼﺎص دارد ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﺠﺎز و ﻋﻼﻗﻪ‌های ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﻪ ﮐﺎررﻓﺘﻪ در اﺷﻌﺎر ابتهاج و همچنین ﮐﺎرﺑﺮد و ﻧﺤﻮۀ اﺳﺘﻔﺎدۀ آنها در ﺷﻌﺮ او و ﻓﺼﻞ ﭘﻨﺠﻢ ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﯽ ﮐﻨﺎﯾﻪ از جهت ﺳﺎﺧﺘﺎر، ﻣﺤﺘﻮا و واژۀ ﻣﺤﻮری ﮐﻨﺎﯾﺎت و ﻣﯿﺰان اهمیت و ﮐﺎرﺑﺮد آنها در ﺷﻌﺮ ابتهاج اﺧﺘﺼﺎص دارد. در آﻏﺎز هر ﻓﺼﻞ ﻧﻈﺮات اﺳﺎﺗﯿﺪ ﺑﻼﻏﺖ ذﮐﺮ ﺷﺪه و در آﺧﺮ هر ﻓﺼﻞ ﻧﺘﯿﺠﻪﮔﯿﺮی و ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﺤﺘﻮاﯾﯽ که هدف اصلی این تحقیق است، انجام گردیده و دستاوردهای پژوهش ذکر شده اﺳﺖ. در فصل ششم نتایج به دست آمده از هر فصل به صورت ﻧﻤﻮدار، ﺟﺪاول و ﺑﺴﺎﻣﺪ آﻣﺎری ارائه شده اﺳﺖ.

ﺑﻪ طﻮر ﮐﻠﯽ اﺷﻌﺎر ابتهاج در حال حاضر در دو ﮐﺘﺎب «ﺳﯿﺎه ﻣﺸﻖ» و «ﺗﺎﺳﯿﺎن» ﮔﺮدآوری ﺷﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ ﮐﺘﺎب «ﺳﯿﺎه ﻣﺸﻖ» دربردارندۀ اﺷﻌﺎر ﺳﻨﺘﯽ وی در قاﻟﺐ ﻏﺰل، ﻣﺜﻨﻮی، ﻗﻄﻌﻪ، دوﺑﯿﺘﯽ و رﺑﺎﻋﯽ اﺳﺖ و ﮐﺘﺎب «ﺗﺎﺳﯿﺎن» دربردارندۀ اﺷﻌﺎر ﻧﻮ و ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ‌های ﺷﻌﺮی ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﻧﻐﻤﻪ‌ها، ﺳﺮاب، شبگیر، زﻣﯿﻦ، ﭼﻨﺪ ﺑﺮگ از ﯾﻠﺪا و ﯾﺎدﮔﺎر ﺧﻮن ﺳﺮو اﺳﺖ.

فهرست مطالب این کتاب بدین ترتیب است:

فصل اول: زندگینامۀ امیرهوشنگ ابتهاج (هـ.ا.سایه): گذری بر زندگی امیرهوشنگ ابتهاج (هـ.ا.سایه)، آثار ابتهاج، بررسی اشعار ابتهاج، تأثیر شاعران پیشین و معاصرین در اشعار ابتهاج، ابتهاج از منظر منتقدان و ادیبان.

فصل دوم: تشبیه در اشعار امیرهوشنگ ابتهاج (هـ.ا.سایه): شعر و تصویر، تشبیه، ارزش تشبیه، ارکان تشبیه، بخش اول: بررسی ساختاری تشبیه در اشعار ابتهاج: یک: تشبیه به لحاظ حسی و عقلی‌بودن پایه‌های اصلی، دو: پایه‌های اصلی تشبیه به لحاظ مفرد و مقید مرکب، سه: تعدد یا چندگانه‌بودن پایه‌های اصلی تشبیه، چهار: تشبیه به لحاظ مسائل مزبور به وجه شبه، پنج: تشبیه به ادات تشبیه، شش: ویژگی‌های خاص تشبیهات ابتهاج، هفت: گونه‌های دیگر تشبیه در اشعار ابتهاج، نتایج به دست آمده از بررسی ساختاری تشبیه در اشعار ابتهاج؛ بخش دوم: بررسی محتوایی تشبیه در اشعار ابتهاج: یک: تشبیه به لحاظ موضوع مشبه، دو: تشبیه به لحاظ موضوع مشبه‌به، نتایج به دست آمده از بررسی محتوایی تشبیه در اشعار ابتهاج.

فصل سوم: استعاره در اشعار امیرهوشنگ ابتهاج (هـ.ا.سایه): استعاره، ارکان استعاره، ارزش استعاره، انواع استعاره، بخش اول: استعارۀ مصرحه: یک: استعاره به اعتبار قرائن اقتران طرفین به ملایمات و عدم آن، دو: استعاره به اعتبار جامع، سه: استعاره قریب و غریب، چهار: استعاره به اعتبار لفظ مستعار، پنج: بررسی محتوایی استعارۀ مصرحه؛ بخش دوم: استاره بالکنایه (مکنیه): یک: بررسی استعاره مکنیه به لحاظ ساختار، دو: بررسی استعارۀ مکنیه به لحاظ مستعارمنه، نتایج به دست آمده از بررسی استعاره در اشعار ابتهاج.

فصل چهارم: مجاز در اشعار امیرهوشنگ ابتهاج (هـ.ا.سایه): مجاز، مجاز مرسل مفرد و انواع آن، نتایج به دست آمده از بررسی مجاز در اشعار ابتهاج.

فصل پنجم: کنایه در اشعار امیرهوشنگ ابتهاج (هـ.ا.سایه):: کنایه، بخش اول: بررسی وجوه مختلف کنایه: یک: کنایه به اعتبار مکنی‌عنه، دو: کنایه به اعتبار انتقال معنای مقصود، سه: کنایه به اعتبار طرز به کاربردن وسایط (میانجی‌ها)؛ بخش دوم: بررسی کنایه از جهت ساختاری؛ بخش سوم: بررسی کنایه از جهت معنی و مفهوم؛ بخش چهارم: بررسی کنایه از جهت واژه‌محوری، نتایج به دست آمده از بررسی کنایه در اشعار ابتهاج.

فصل ششم: نمودارهای آماری صور خیال در اشعار امیرهوشنگ ابتهاج (هـ.ا.سایه): فرجام سخن، برگزیده‌ای از اشعار ابتهاج، فهرست منابع و مآخذ.

... بیشتر
نویسنده:
رؤیا ربیع‌زاده
ناشر:
نگیما
کلید واژه:
صور خیال,زندگینامه,نقد و بررسی شعر,امیرهوشنگ ابتهاج,صنایع ادبی
عنوان :
درآمدی بر تاریخ ادبیات اسپانیایی ـ آمریکایی
خلاصه مطلب :

اوکتاویو پاز شاعر و نویسندۀ مکزیکی در مقاله‌ای این پرسش را مطرح کرده است: آیا چیزی به نام ادبیات اسپانیایی ـ آمریکایی وجود دارد؟ او در پاسخ می‌گوید: ما اسپانیایی ـ آمریکایی‌ها، خواه مکزیکی، شیلیایی، آرژانتینی یا کوبایی به زبان اسپانیایی می‌نویسیم و زبان ما با زبان مردم ساکن شهرهای اسپانیایی تفاوتی ندارد. همچنین وی در مصاحبه‌ای به صراحت گفته است که اعتقاد او به ادبیات مکزیکی بیش از اعتقاد او به ادبیات آرژانتینی، شیلیایی یا کوبایی نیست، بلکه به ادبیات اسپانیایی ـ آمریکایی معتقد است. پاز می‌گوید چیزی به نام سبک مکزیکی وجود ندارد. سبک‌ها و شیوه‌های زیبایی‌شناسی از ملیت در می‌گذرند، از روی حصارها می‌لغزند و کاری با مرزها ندارند.

آنچه مسلم است ادبیات اسپانیایی ‌زبان آمریکای لاتین ـ در کنار ادبیات پرتغالی‌زبان برزیل ـ ریشه در سنت‌های فرهنگی و خصوصیات نامتجانس سرزمین‌های گوناگون آن منطقه دارد که امروزه هر یک کشوری مستقل است. صرف‌نظر از اختلاف‌نظرها، می‌توان گفت اکثر نویسندگان،‌ منتقدان و تاریخ‌نگاران ادبیات ام÷ریکای لاتین، ضمن تأیید ادبیات کشورها، بر وجود ادبیات اسپانیایی ـ آمریکایی اتفاق نظر دارند. این کتاب با درنظرداشتن دیدگاه‌های گوناگون در این زمینه، به‌طور اخص نگاهی به تاریخ ادبیات آمریکای اسپانیایی‌زبان دارد که عمدتاً کشورهای آرژانتین، شیلی، اوروگوئه، بولیوی، کلمبیا، اکوادور، پاراگوئه، پرو، ونزوئلا، کاستاریکا، ال‌سالوادور، گوآتما، هندوراس، مکزیک، نیکاراگوآ، پاناما، جمهوری دومینیکن، و پوئرتوریکو را دربرمی‌گیرد.

دربارۀ رهیافت تحقیق و شیوۀ تدوین این کتاب باید گفت که ساختار اصلی پژوهش بر اساس کتاب‌های معتبر تاریخ ادبیات کشورهای آمرکای لاتین و ادبیات اسپانیایی ـ آمریکایی و دسته‌بندی‌های تاریخی پذیرفته شده از جانب بیشتر تاریخ‌نگاران و پژوهنگان ادبی شکل گرفته است. از آنجا که ممکن است نام بسیاری از کاشفان، فاتحان، وقایع‌نگاران، تاریخ‌نویسان و نیز نویسندگان و شاعران آمریکای اسپانیایی‌زبان از قرن شانزدهم تا اوایل قرن بیستم برای خوانندگان کتاب ناشناخته باشد، در یادداشت‌های پایانی هر بخش شرح مختصری از زندگی و آثار آنان ارائه شده است. در عین حال از شرح زندگی و آثار نویسندگان وشاعران سرشناس جهان که نام آنها در این کتاب آمده، پرهیز شده است.

فهرست مطالب این کتاب بدین ترتیب است:

پیش‌گفتار

از اکتشاف تا استقلال: مقدمه؛ ادبیات کشف، فتح، کاوش و تبلیغ انجیل (مسیحی‌سازی)؛ شکوفایی و پژمردگی ادبیات استعماری؛ دورۀ روشنگری و قیام.

از استقلال تا انقلاب مکزیک: مقدمه؛ رمانتیسیسم؛ رئالیسم و ناتورالیسم؛ مدرنیسمو.

از انقلاب مکزیک تا جهانی‌شدن ادبیات اسپانیایی ـ آمریکایی: مقدمه (شعر، نثر، نمایشنامه).

... بیشتر
نویسنده:
کاظم فرهادی
ناشر:
نی
کلید واژه:
ادبیات اسپانیایی آمریکایی,تاریخ ادبیات,ادبیات استعماری,رئالیسم,ناتورالیسم,رمانتیسیسم
عنوان :
دربارۀ هایکو/ گفتگوی سیروس نوذری
خلاصه مطلب :

سیروس نوذری در پیش‌گفتار این کتاب می‌گوید: بیش از هر چیز دیگر بگویم که بخشی از تلاش من که از ابتدای دهۀ هفتاد، هایکو را جدی گرفته‌ام، در این نیت نهفته است که هایکو را عمیق‌تر از آنچه تاکنون از آن برداشت شده به جامعۀ شعرخوان ایران، به ویژه علاقمندان این نوع شعر بشناسم.

نویسنده در پایان هر گفتگو از پاسخ‌دهندگان خواسته است چند هایکوی مورد توجه خودشان را بنویسند که همین نمونه‌های آورده شده نشان روشنی از نوع پسند آنان و شاید نشان از سطح و کیفیت هایکوی ایرانی نیز باشد.

آنچه بیش از هر چیز شاعر را مجذوب هایکو می‌کند، به غیر از درون‌مایۀ عمیق آن، این ویژگی است که شاعر هایکونویس ناگزیر است از تنها ابزار خود، یعنی کلمات بگریزد تا شاید به جان مشاهدۀ بی‌واسطه دست یابد. به همین دلیل است که ناب‌ترین هایکو نه در هم‌نشینی چند کلمه، بلکه در نظارۀ شفاف، عمیق و بی‌واسطۀ جهان بیرون است که جان می‌گیرد و به همین دلیل کوتاهی حیرت‌انگیز هایکو تنها یک پسند و ورزیدن کلماتی اندک نیست، بلکه یک ضرورتی درونی است.

روش کار در این کتاب بر این بوده که ابتدا مجموعۀ کلی از چند سؤال فراهم آمده، بعد براساس شناختی که نویسنده از هر یک از پاسخ‌دهندگان و نوع تخصص آنها داشته است، تغییراتی در پرسش‌ها داده است.

سیاهۀ نام کسانی که نویسنده برای این گفتگوها در نظر داشته است، بیش از بیست نفر بوده که از این تعداد چند نفر را نتوانسته بیابد، کسانی که جلای وطن کرده‌اند یا به سفری طولانی رفته‌اند؛ مثل پگاه احمدی، عباس کیارستمی، آقای پاشایی، نیکی کریمی و زویا پیرزاد داستان‌نویس که کتاب آوای جهیدن غوک را ترجمه کرده است.

چند نمونه از هایکوهای آورده در این مجموعه، این موارد است:

همین است

راه به آخر می‌رسد،

میان گل‌های علفزار (بوسون)

چه باران سنگینی

بر کلاهی که برداشتم

از سر مترسک (کیوشی)

خاموش کنم چراغ را

آنچه نمی‌بینم

زیباترست (سیروس نوذری)

داوودی‌های سپید

به تماشا ایستاده‌اند

قرص ماه را (عباس کیارستمی)

فهرست مطالب این کتاب بدین ترتیب است:

گفتگوی سیروس نوذری با ابوالقاسم اسماعیل پور، علی باباچاهی، فرشته پناهی، عبدالعلی دستغیب، قدرت‌الله ذاکری، فیض شریفی، مسیح طالبیان، سیدرضا علوی، معصومه فخرایی، امین فقیری، محمود فلکی، غلامرضا کافی، کاوه گوهرین، سیدعلی میرافضلی و محمدرضا یاسینی.

... بیشتر
نویسنده:
سیروس نوذری
ناشر:
نوید
کلید واژه:
مصاحبه‌ها,هایکو,نقد شعر
عنوان :
درآمدی بر آیکونولوژی(نظریه و کاربرد مطالعۀ موردی نقاشی ایرانی)
خلاصه مطلب :

آیکونولوژی از برجسته‌ترین رویکردهای مطالعات آثار هنری محسوب می‌شود و طی چند دهۀ اخیر در پژوهش‌های محققان کشورهای گوناگون نقش مؤثر و تعیین‌کننده‌ای را به خود اختصاص داده است. درک معنای مکنون در آثار هنری همواره یکی از دغدغه‌های پژوهشگران و مفسران هنر بوده است. آیکونولوژی روشی در تفسیر تاریخ هنر و آثار هنری است که توسط اروین پانوفسکی مطرح و به انتظام درآمده است.

تلاش برای تبیین و تفسیر هنر از دیرپاترین مباحث در حوزۀ معارف بشری به شمار می‌آید. گرچه مطالعات در این باره همواره به طور سنتی منبعث از نطریۀ «میمزیس» (تقلید) ارسطو بوده؛ اما از همان نیمۀ اول قرن بیستم مقارن با پیشرفت‌های چشمگیر و همه‌جانبۀ علمی، دیدگاه‌ها در حوزۀ علوم انسانی نیز با طرح نظریات نوین گسترش بی‌سابقه‌ای یافت.

امروزه روش‌های کیفی با طرح دیدگاه‌های نو و مفهوم‌پردازی‌های مجدد و مستمر چهرۀ مطالعات در زمینه‌هایی چون فلسفه، ادبیات، هنر و بسیاری از دیگر رشته‌ها را دگرگون ساخته است و نه تنها بر غنای مباحث افزوده، بلکه زمینۀ ظهور مباحث میان‌رشته‌ای را نیز فراهم آورده است. در این زمینه «پژوهش تاریخی» از توانمندترین عرصه‌های پژوهش کیفی محسوب می‌شود، به طوری که در مطالعۀ بسیاری از پدیده‌های پژوهشی در دیگر رشته‌های علمی نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. از این دیدگاه آیکونولوژی نیز که شاخه‌ای از تاریخ هنر است و به مضامین یا معناهای آثار هنری در مقابل فرم می‌پردازد، به درستی در زمرۀ روش‌های تحقیقی کیفی قرار می‌گیرد و حتی از پیشگامان این حوزه محسوب می‌شود.

تلاش کتاب حاضر بر این است تا پس از تبیین و معرفی متدولوژی آیکونوگرافی نگاره‌هایی چند از مکتب هرات و تبریز را که در حقیقت اوج نگارگری ایران به شمار می‌آیند، بر سیاق مطالعۀ موردی بر محور یک روش‌شناسی خاص با رویکرد آیکونوگرافی تبیین و تحلیل نماید. با اعتقاد به این مهم که هر اثر هنری مجموعه‌ای از نشانه‌هایی است که فراتر از فرد و در گسترۀ باورها و فرهنگ جامعه مطرح می‌باشد، به تحلیل و کشف زوایای ناشناختۀ باورها، اعتقادات و جهان‌بینی مستتر در عناصر تصویری نگاره‌ها خواهد پرداخت، افزون بر آنکه توجه به ویژگی‌های خاص در ارتباط با هنرمندان خالق آثار پیشتر در برنامۀ کار این رویکرد پیش‌بینی شده است. بدین ترتیب ضمن خلق نگرشی نو در حوزۀ مطالعات فرهنگی، بر غنای مباحث نظری هنر ایران که در بسیاری از زوایا خارج از درک محقق غربی بوده، همت خواهد گماشت.

همچنین از آنجا که این واژۀ تخصصی در زبان فارسی در مفهومی که در متن حاضر به معرفی آن پرداخته شده، از تازگی ویژه‌ای برخوردار بوده و در حقیقت معرف مفهومی خاص از یک نظام منضبط شناختی که دربردارندۀ مراحل تعریف‌شدۀ کمی و کیفی است، از این رو پس از مطالعات اولیه و بررسی همه‌جانبه بر آن شد تا برای اجتناب از ورود به راه‌های پرپیچ و خم علم‌المعانی و حوزه‌های زبانی که خود در بدو امر موجد سوء تفاهم‌ها و شبهات بسیار و بنیادینی بود، از ترجمۀ این واژۀ تخصصی صرف نظر و همانند بسیاری از واژگان علمی ـ تخصصی در سرتاسر متن، واژۀ آیکونولوژی و آیکونوگرافی عیناً به کار گرفته شود.

به طور اختصار می‌توان توصیف آیکونوگرافی را یک شبه تحلیل صوری و تحلیل آیکونوگرافیک را ورود به دنیای رمزگان اثر از طریق آشنایی با دنیای تصاویر، داستان‌ها و حکایات مرتبط با اثر محسوب داشت؛ اما در تفسیر آیکونوگرافیک با چگونگی اننتخاب ارزش‌های نمادین در برابر آن تصاویر، داستان‌ها و حکایات روبرو هستیم؛ از این رو در مرحله نخست این رویکرد فارغ از معانی قراردادی یا نمادین تنها بر تبیین موضوع مورد بازنمایی به واسطه آشنایی عملی با مبانی هنر و اصول تجسمی و نیز تسلط بر تاریخ سبک متمرکز است. گام دوم در تلاش برای دسترسی و شناخت معانی ثانوی یا قراردادی مکنون در اثر هنری، آشنایی با مضامین خاص و مفاهیم از طریق مراجعه و تسلط به دانش منابع ادبی و آزمون آن دانش از طریق مراجعه و تسلط به دانش منابع ادبی و آزمون آن دانش از طریق آشنایی با «گونه‌های تاریخی» مطرح می‌شود. آخرین مرحله در این رویکرد اساساً بر پایه شهود و الهامات تألیفی استوار است و به آشنایی با گرایش‌های اساسی ذهن انسان  اعم از روان‌شناسی یا جهان‌بینی فردی در یک معادلۀ دوجانبه نظر دارد.

روش آیکونوگرافی از آبشخور فرهنگ دیریاب و دشوار آلمانی سیراب گردیده و منسوب به فرهنگ کلاسیک آلمان می‌باشد؛ لذا فصل سوم از این رساله با عنوان آیکونوگرافی پس از پانوفسکی به شرح ایرادات و انتقادات و نیز دستاوردهای این روش اختصاص یافته است.

از آنجا که هدف بنیادین این رساله، نیل به تفکر و روشی نظام‌مند و منطقی در تعریف و تفسیر آثار هنری و سپس جستجوی راه‌های کاربردی از طریق آن روش و ارائه انگاره‌ای عملی از آن راهکارها، خصوصاً در حوزه نگارگری ایرانی بوده است، پس نگارنده در فصل چهارم نخست سعی نموده پس از بازشناسی و معرفی مصادیق مفاهیم آیکونوگرافیک در عرصه نگارگری ایران، نمونه‌هایی چند از مکتب نگارگری هرات و تبریز را با به‌کارگیری مراحل سه‌گانه رویکرد آیکونوگرافی تجزیه و تحلیل و تفسیر نماید. در مقایسه با رویکردهای تاریخی معمول یا حتی گاه تحلیل‌های پیچیده‌ای که پیرامون مطالعات نگارگری ایرانی انجام پذیرفته ـ فارغ از ارزش و اهمیت  انکارناپذیرشان در معرفی آثار ـ انتظار می‌رود از آنجا که رویکرد آیکونوگرافی ضمن اینکه امکان دسته‌بندی اصولی و چگونگی شناخت صحیح اسناد و شواهد را در اختیار پژوهشگر قرار می‌دهد و نیز در یک فرصت استثنایی قوای ذهنی پژوهشگر را در تألیف خلاق شواهد و مدارک به چالش می‌کشد، پیش‌درآمدی بر این مهم باشد. از این رو در چنین فرایندی  پژوهشگر نیز موظف است برای نیل به اهداف این راهبرد، بدون تعصب و با آگاهی از محدودیت‌ها در رابطه با منابع تحقیق و نیز کرانمندی‌های شخصی و بدون آنکه دلسرد یا گمراه شود، به کنکاش و کشف دنیاهایی راه برد که وی را به ماوراء سطوح شناخته شده در قلمرو هنر رهنمون گردد. بدیهی است چنین سیر و سفری فارغ از مخاطره و لغزش نیست. نگارنده خود را در آغاز این گذرگاه پرمخاطره یافته است و در واقع رسالۀ حاضر نیز در حکم آغازگاهی است برای سیر و سفرهای پژوهشی دامنه‌دارتر و عمیق‌تر.

 این کتاب چهار فصل دارد که به ترتیب عبارتند از:

درآمدی بر آیکونوگرافی، پانوفسکی نظریه و روش، آیکونوگرافی پس از پانوفسکی و بررسی نگارگری با روش آیکونوگرافی.

... بیشتر
نویسنده:
ناهید عبدی
ناشر:
سخن
کلید واژه:
آیکونوگرافی,پانوفسکی,بررسی نگارگری,نظریه‌پردازی,نقاشی ایرانی,شمایل‌نگاری,نمادها,سبک‌ها و مکتب‌های ادبی,فُرم
عنوان :
دیوان جنید شیرازی
خلاصه مطلب :

کنیۀ وی ابوالقاسم و نامش جنید است که در ابتدای تألیفاتش «شدالازار» و «حدائق الانوار» ذکر شده و تخلص وی جنید است که در میانه و پایان اشعارش مثبت است.

با توجه به اشارات جنید در شدالازار و نیز مطالب رسالۀ باکورةالادب، جنید با علوم قرآنی تفسیر، قرادت، حدیث و نیز مراتب مختلف تصوف و عرفان آشنایی داشته است. همچنین با توجه به دیوانش، وی با روایات دینی و تاریخ اسلام و نیز متون تصوف آشنایی داشته و با توجه به آثاری که به عربی تألیف کرده، به زبان عربی به طور کامل و کافی مسلط بوده و خود نیز شعر عربی می‌سروده است. دانش دیگر جنید آشنایی با مقامات موسیقی و لحن‌های مختلف است؛ زیرا خود اشاره کرده که بر منبر اشعارش را با صدایی خوش می‌خوانده است و واعظان آن دوره، برای تأثیر کلام خود از موسیقی به خوبی بهره می‌برده‌اند.

جنید بدون شک بر مذهب اهل سنت بوده؛ زیرا بر سلسلۀ انتساب خود که به خلیفۀ دوم می‌رسد، تأکید دارد و همچنین در آثار خود که بیشتر آنها را در اواخر عمر ترتیب داده به نیکی از خلفای اربعه یاد کرده و نشانه‌ای از تشیع وی دیده نمی‌شود؛ اما از میان چهار مذهب بزرگ اهل سنت، وی احتمالاً مذهب حنفی داشته است؛ چون مدتی را در نزد مجدالدین اسماعیل ابن یحیی که حنفی‌مذهب بوده، تلمذ کرده است.

جنید شیرازی از واعظان بانفوذ و سرشناس و نیز مؤلفین و شاعران مشهور شیراز در سدۀ هشتم قمری است که از ابزار شعر برای بیان وعظ و تذکیر به خوبی بهره برده ومیراث ادبی مفیدی را در این مضمون به جای گذاشته است. به همین دلیل بررسی احوال و اشعار وی در روشن‌شدن وضعیت شیراز و جایگاه و میزان تأثیر واعظان در سدۀ هشتم قمری و نیز تحقیق دربارۀ ادبیات وعظ، از اهمیت برخوردار است. همچنین وی از معاصران و همشهریان شناخته‌شدۀ حافظ است که تا امروزه در مورد اشعارش تحقیق و پژوهشی درخور صورت نگرفته است.

در تصحیح این دیوان، افزون بر منابع اصلی که دست‌نوشته‌های باقی‌مانده از دیوان شاعر را دربرمی‌گیرد، از منابع فرعی شامل جنگ‌ها، سفینه‌ها و تذکره‌های خطی و چاپی در دسترس نیز بهره گرفته شده است.

در این کتاب 13 مسمط، 29 قصیده، هفت قطعه، یک ترکیب‌بند، 131 غزل و چهار رباعی وجود دارد که با رجوع به همۀ منابع موجود به دست آمده است.

فهرست مطالب این کتاب بدین ترتیب است:

پیش‌گفتار، مقدمۀ مصحح، شرح احوال جنید شیرازی، کلیاتی دربارۀ وعظ و واعظان، اثبات شاعر‌بودن جنید، آثار، سبک شعری جنید، شخصیت‌های شعری جنید، جنید و حافظ، معرفی نسخه‌ها، شیوۀ تصحیح، تصویر نسخه‌ها.

متن اشعار: مسمطات، قصاید، غزلیات، ترکیب‌بند، قطعات و ابیات پراکنده، رباعیات.

در پایان کتاب نیز نمایه‌ها و منابع آمده است.

... بیشتر
نویسنده:
معین‌الدین ابوالقاسم جنید ابن محمود شیرازی
ناشر:
کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی
کلید واژه:
جنید شیرازی,شعر کهن فارسی,زندگینامه
عنوان :
در جستجوی دریا (مروری بر زندگی و آثار خواجه عبدالله انصاری)
خلاصه مطلب :

سرزمین ایران و به ویژه خراسان همواره مهد پرورش عارفان و صوفیانی بوده است که هر یک به نوبۀ خود در ساختن تاریخ و فرهنگ این کشور سهمی بسزا و تأثیری ماندگار داشته‌اند. بی‌تردید یکی از این بزرگان خواجه عبدالله انصاری است که تأثیرا ژرف او در حوزه‌های عرفان، تصوف، اخلاق و تفسیر انکارناپذیر است. او با تأثیرپذیری فراوان از قرآن و احادیث کوشید تا عرفان توأم با شریعت و تصوف همراه با آداب و سنن مذهبی را گسترش دهد و در این راه از ناملایمات روزگار و کینه‌ورزی‌های مخالفان هیچگاه نهراسید و حتی زحمت تبعید و رنج زندان را بر خود هموار ساخت؛ چرا که به آنچه در پی‌اش بود، یعنی پیوند استوار شریعت و طریقت، سخت باور داشت و می‌دانست که نجات و رستگاری انسان در دو جهان، تنها از این راه ممکن و میسر است.

این کتاب کوششی ناچیز در جهت شناساندن بیشتر این پیر فرزانه به نسل جوان و پویای معاصر است. نویسنده در فصل نخست شرایط تاریخی و جغرافیایی خراسان و شهر هرات ـ زادگاه خواجه عبدالله ـ و سپس شرایط فرهنگی و اجتماعی آنها را بازگو نموده و در فصل دوم به شرح زندگی و ذکر فراز و فرودهای پیش آمده برای او پرداخته است. فصل سوم به معرفی مهم‌ترین و تأثیرگذارترین استادان و پیران خواجه اختصاص یافته است. معرفی آثار و نوشته‌های بر جا مانده از او موضوع فصل چهارم است. در فصل پنجم گزیده‌هایی از کتاب‌های فارسی خواجه ارائه شده تا خوانندگان جوان با موضوعات و سبک و سیاق این آثار بیشتر آشنا شوند.

بخش پایانی دربردارندۀ سه پیوست است که در یکی سال‌شمار زندگی خواجه عبدالله در چشم‌انداز تاریخی و در دیگری نقشه‌های قلمرو غزنویان و سلجوقیان فراهم آمده است تا مخاطبان جوان را در فهم بهتر تحولات زندگی و روزگار خواجه یاری دهد. پیوست سوم دربرگیرندۀ دو غزل تقدیمی به خواجه عبدالله انصاری است که در سال 1341 در مراسم بزرگداشت نهصدمین سال درگذشت وی در کابل قرائت شده است. همچنین فهرستی از مهم‌ترین کتاب‌ها و مقاله‌های مورد استفاده در این نوشتار عرضه شده که بی‌تردید مطالعۀ آنها برای آشنایی بیشتر خوانندگان با زندگی، آثار، آرا و اندیشه‌های خواجه عبدالله بسیار مفید و سودمند خواهد بود.

فهرست مطالب این کتاب بدین ترتیب است:

مقدمه، خراسان و هرات در روزگار خواجه عبدالله، زندگی‌نامۀ خواجه عبدالله انصاری، بنای مقبرۀ خواجه عبدالله، استادان عبدالله در علوم و پیران او در تصوف، شاگردان خواجه عبدالله، آثار خواجه عبدالله انصاری، ارزش عرفانی و ادبی خواجه عبدالله، گزیده‌ای از آثار فارسی خواجه عبدالله، نمونه‌ای از سروده‌های خواجه عبدالله، پیوست‌ها، منابع و مآخذ.

... بیشتر
نویسنده:
سلمان ساکت زیر نظر علیرضا مختارپور قهرودی
ناشر:
همشهری
کلید واژه:
اندیشمندان ایران و اسلام,عارفان,خواجه عبدالله انصاری,سرگذشت‌نامه.
عنوان :
دیوان اشرفی سمرقندی
خلاصه مطلب :

اشرفی سمرقندی سرایندۀ قرن ششم قمری است و اشعار او در بررسی فرهنگ و ادبیات فارسی پیش از مغول اهمیت دارد. تصحیح و تحقیق این دیوان با استفاده از دست‌نویس‌های موجود از اشعاراو، تذکره‌ها، سفینه‌های خطی و .... صورت گرفته است.

اشرفی سمرقندی از گویندگان گمنام اما توانای سدۀ ششم هجری است که دیوان اشعار او تاکنون به چاپ نرسیده و تنها منبع محققان دربارۀ ئی اطلاعات محدود و غالباً خالی از تحقیق تذکره‌نویسان بوده است. با کمال تعجب این گمنامی تا زمان حال نیز ادامه داشته و در هیچ یک از آثار معاصران به وی و اشعارش پرداخته نشده است.

در دیوان وی افزون بر فواید زبانی و ادبی، اطلاعات تاریخی مهمی دربارۀ حکمرانان محلی و پادشاهان سلسلۀ قراخانی که در سدۀ ششم قمری در ماوراءالنهر حکومت داشته‌اند و رجال ایشان وجود دارد که در منابع تاریخی به آنها کمتر پرداخته شده است؛ از این رو دیوان وی یکی از منابع مهم این دوره است.

بیشتر منابع به سیادت وی اشاره کرده‌اند؛ اما دربارۀ مذهب وی سخنی نگفته‌اند. در اشعار او نیز قرینه‌ای برای شناخت مذهب او دیده نمی‌شود. دربارۀ شخصیت فردی و خلق و خوی اشرفی نمی‌توان با قطعیت سخن گفت. آنچه از بررسی اشعار او به دست می‌آید، تصویری مبهم از مردی است که پایبند شریعت است و بر رعایت اصول آن تأکید دارد؛ اما از جایگاه والای عقل نیز غافل نیست و از تعصبات مذهبی تنگ‌نظرانه و بی‌پایه دوری می‌کند.

زبان اشرفی ساده و طبیعی و خالی از تعقید و تکلف است. وی به طور کلی پیرو سبک خراسانی است و اغلب مختصات این سبک در اشعار او نمود یافته است؛ اما نشانه‌هایی از ظهور سبک عراقی مانند افزایش تعداد غزل‌ها، افزایش لغات عربی، تلطیف زبان، عدم استفاده از اوزان ثقیل و ... نیز در سروده‌های او دیده می‌شود که سخن او را به شاعران سبک بینابین خراسانی و عراقی نزدیک می‌کند.

متن حاضر 1797 بیت از اشعار اشرفی را دربردارد که شامل 36 قصیده، 65 قطعه، یک ترجیع‌بند، یک ترکیب‌بند، 41 غزل، 80 رباعی و 54 بیت مفرد و پراکنده است.

فهرست مطالب این کتاب بدین قرار است:

پیش‌گفتار، مقدمۀ مصححان، شرح احوال، ممدوحان، آثار، سبک شعری، اشرفی و شاعران دیگر، معرفی نسخه‌ها، شیوۀ تصحیح و تصویر نسخه‌های خطی.

دیوان او نیز دربردارندۀ قصاید، قطعات، ترجیع‌بند، ترکیب‌بند، غزلیات، رباعیات، پراکنده‌ها و تعلیقات بر این موارد است. در پایان کتاب نیز نمایه‌ای جامع و فهرست منابع آمده است.

... بیشتر
نویسنده:
شرف‌الدین حسن اشرفی سمرقندی
ناشر:
کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی
کلید واژه:
شعر کهن فارسی,اشرفی سمرقندی,زندگینامه
عنوان :
ده شاعر انقلاب
خلاصه مطلب :

اکنون بیش از سه دهه از ظهور جریانی نیرومند و بالنده با نام «شعر انقلاب اسلامی» می‌گذرد. اگرچه از پیشینۀ این جریان به اواخر دهۀ چهل و اوایل دهۀ پنجاه برمی‌گردد، در عمل این شعر قوام و شکل نهایی خود را در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی پیدا کرد.

شکی نیست که شعر انقلاب حاصل تلاش گروه وسیعی از شاعران سراسر کشور بود. مرور خاطرات آن سال‌ها، شخصیت‌های زیادی را به یاد می‌آورد که به طور مستمر و فعال در عرصۀ حاضر بوده‌آند؛ در جلسات شعرخوانی و نقد و بررسی شعر خوش درخشیده‌اند و کتاب چاپ کرده‌اند؛ ولی باید پذیرفت که هستۀ شعر انقلاب در «حوزۀ اندیشه و هنر اسلامی» شکل گرفت. در اینجا بود که حلقۀ شعری فراهم آمد که در مدت کوتاهی با حضور چند شاعر پرشور و تأثیرگذار به کانونی مواج و حرکت‌آفرین بدل شد و توانست پل پیوندی باشد برای تبدیل شور و شعور و شعار انقلاب اسلامی به شعر انقلاب.

اکنون پس از گذشت سه دهه از عمر آشکار شعر انقلاب اسلامی و با رسیدن آن به تعریف روشن و ویژگی‌های برجسته، وقت آن است که با مرور این کارنامۀ شکوهمند و با تأکید بر شعر چهره‌های شاخص این جریان، به نقد و بررسی آن بپردازیم.

نگارنده در بخشی از مقدمۀ خود بر این کتاب نوشته است: نمی‌توانم گفت که این نقدها بر پایه مکاتب و شیوه‌های علمی نقد ادبی استوار است. نقدنویسی همانند پژوهشگری، روزنامه نگاری، ویراستاری، کتاب‌آرایی و دیگر مشاغلی که در این سال‌ها داشته‌ام، برایم بیشتر تجربی بوده است و متأثر از ذوق و سلیقه؛ ولی باز به تجربه حس کرده‌ام که اینگونه نقدها بیش از نقدهای کاملاً علمی و آکادمیک شاعران جوان را خوش آمده است؛ شاید چون از منظر یک شاعر و نیازها و انتظاراتی که دارد به آثار نگریسته‌ام.

کانون توجه در این نقدها جریان شعر انقلاب در دهه‌های پنجاه و شصت و شاعران سرشناس آن بوده است. البته نگارنده کوشیده است که سیر کار هر شاعر را تا سال‌های اخیر یا واپسین سال‌های حیات او پی گیرد.

هفت نقد از ده نقد این کتاب، تازه است و به نیت همین مجموعه در فاصلۀ زمانی تابستان 1388 تا تابستان 1389 نوشته شده است. سه نقد دیگر، یعنی نقد آثار علی معلم ، قیصر امین‌پور و حسن حسینی پیش‌تر و به مناسبت‌هایی نوشته شده و گاه چاپ شده است که در این کتاب فقط کامل و بازنگری شده است. افزون بر این نقدها، نگارنده متن مقاله‌ای را که دربارۀ سیر شعر انقلاب اسلامی برای مجلۀ سوره نوشته بود، با بازنگری با نام «شعر انقلاب در یک نگاه» در مطلع کتاب گذاشته است تا هم تصویری اجمالی از این جریان ادبی پیش چشم خوانندگان بیاید و هم در تک‌تک نقدها به طرح بعضی مباحث کلی نیاز نباشد.

فهرست مطالب این کتاب بدین ترتیب است: پیش‌گفتار، مقدمۀ مؤلف، شعر انقلاب در یک نگاه، حمید سبزواری، مهرداد اوستا، طاهره صفارزاده، علی موسوی گرمارودی، نصرالله مردانی، علی معلم دامغانی، سیدحسن حسینی، قیصر امین‌پور، احمد عزیزی و سلمان هراتی.

... بیشتر
نویسنده:
محمدکاظم کاظمی
ناشر:
سورۀ مهر
کلید واژه:
شعر انقلابی,شاعران معاصر,نقد و بررسی شعر
عنوان :
دیوشناسی ایرانی
خلاصه مطلب :

دیوها و موجودات شریر زایدۀ تخیل آدمی هستند. با وجود این آنها هم صفات انسانی دارند و هم صفات غیر انسانی. صفات غیر انسانی آنها بازتاب‌دهندۀ آرزوهای محال بشری است و به حدی شگفت و غریب‌اند که به ناگزیر برای نامیدن آنها اصطلاح مافوق طبیعی را به کار می‌بریم. اصلی‌ترین صفت غیرانسانی مافوق طبیعی‌ها این است که آنها طبیعتی غیر خاکی دارند. آنها یا از آتش یا از هوا یا از آب آفریده شده‌اند و به واسطۀ سرشت متعالی خود می‌توانند در یک لحظه به هر جا که بخواهند بروند و به پیکر گیاه، جانور یا مردم درآیند. آنها تیزپا و ئبادپا هستند و قابلیت ناپدیدشدن دارند. به هر زبان که بخواهند سخن می‌گویند و به هر راز، سرنوشت و گنج‌های نهان دانا هستند و از اخبار آینده باخبرند. به پشتوانۀ چنین نیروهای فراانسانی است که آنها به هرکه بخواهند یاری می‌رسانند و هر که را بخواهند می‌آزارند. توانایی‌های برتر آنها سبب شده است که آنها شایستگی احراز اصطلاح «مافوق طبیعی» را کسب کنند.

موجودات مافوق طبیعی بخشی از فرهنگ مردم جامعه به شمار می‌روند. چنانکه موضوع بخش‌هایی از جهان‌بینی، باورها، پندارها و آیین‌های مردم در جوامع گذشته به موجودات مافوق طبیعی مربوط می‌شود. بیشتر جهان‌بینی‌های شرقی بر این موضوع دلالت می‌کنند که جهان پیش از آفرینش انسان‌ها در تصرف و جولان آنها بوده است. با آفرینش انسان آنها ناگزیر به جهان زیرین شتافتند و در همسایگی انسان‌ها زندگی کردند. از همین جا دشمنی همیشگی، جدال‌های خونین و انتقام‌جویی آنها از نوع بشر آغاز شد.

امروزه بسیاری از اعتقادات مربوط به مافوق طبیعی‌ها از میان رفته، کم‌رنگ شده یا دگرگون شده و استحاله یافته و در قالبی دیگر تجلی پیدا کرده است؛ اما برخی مراسم و آیین‌هایی که به دلیل همان باورها پدید آمده، پابرجا هستند؛ به همین دلیل ما آیین‌هایی را برگزار می‌کنیم که منشأ و چرایی آن را فراموش کرده‌ایم. در نتیجه اگر شناخت نسبتاً جامع و دقیقی از چیستی موجودات مافوق طبیعی (یا از ما بهتران) صورت بگیرد، ممکن است رابطۀ میان آیین‌ها و مراسم جادویی و رازآمیز با منشأ و خاستگاه آن مشخص و معین‌تر شود. به عبارت دیگر شناخت موجودات مافوق طبیعی می‌تواند به بررسی جهان‌بینی و معرفتی بینجامد که همانا اسطوره‌ها از آن پدید آمده‌اندو از خلال مطالعۀ آنها می‌توان به واقعیت‌های دوره‌های ناشناختۀ زندگی انسان‌ها پی برد؛ از این رو رابطۀ دوسویۀ میان شناخت و میزان آگاهی ما دربارۀ موجودات مافوق طبیعی و شناخت و آگاهی دربارۀ بشر وجود دارد، به طوری که دستاورد مطالعات «دیوشناسی» در هر جامعه و فرهنگی چیزی جز شناخت مردم آن جامعه نخواهد بود.

روز به روز شاهد دگرگونی یا از میان‌رفتن سنت‌ها و آیین‌ها و مراسم دیوزدایی و جادویی در ایران هستیم و نوعی عقلانیت بر جوامع مستولی شده که چنین باورها و آیین‌هایی را برنمی‌باتد. افزون بر این چنین پدیده‌های فرهنگی همواره با عنوان «خرافات» طبقه‌بندی می‌شوند و از موهبت مطالعه و بررسی دقیق محروم می‌مانند. بنابراین ممکن است اصلی‌ترین پیامد و هدف پژوهش‌هایی همچون این پژوهش ثبت و نگهداری و مستندساختن بخش کوچکی از فرهنگ پیش از دگرگونی یا نابودی آن باشد.

در این پژوهش مطالعه و شناخت موجودات مافوق طبیعی یا بهتر گفته شود «از ما بهتران» در دو بعد مکانی و زمانی صورت گرفته است. از یکسو باورها، آیین‌ها و رفتارها و مراسم و سنت‌های ایرانیان مناطق مختلف ایران دربارۀ «از ما بهتران» بررسی شده است و از سویی دیگر با بررسی دقیق و عمیق تاریخی و کتابخانه‌ای تلاش شده است هم پیشینۀ چنین باورهایی در تاریخ و فرهنگ و تمدن کهن ایران بیان شود و هم با ذکر نمونه‌های تاریخی، تسلسل و پیوستگی و دیرینگی این پدیده منعکس شود.

بررسی موجودات فراطبیعی موضوع بسیاری از پژوهش‌های مردم‌شناسان و فولکوریست‌ها بوده است؛ گاه آن را برای بیان مفاهیمی چون آنیمیسم به کار برده‌اند و گروهی دیگر از مردم‌شناسان به پدیدۀ موجودات فراطبیعی به مثابۀ «جادو» نگریسته‌اند و آن را در مفاهیمی چون توتم و تابو تبیین کرده‌اند و گروهی دیگر از دانشمندان و مردم‌شناسان تمایل داشتند تا موجودات مافوق طبیعی و دیوها و پریان را ضمیمۀ مطالعات اسطوره‌شناسی قرار دهند.

در ایران متون و آثار تاریخی فراوانی در دست است که موضوع اصلی آنها پدیده‌هایی شگفت، موجودات عجیب و دیوها و شیاطین است. این آثار با عنوان «عجایب‌نامه» شناخته و طبقه‌بندی می‌شوند. عجایب‌نامه‌ها به عنوان ژانر ویژه‌ای از تاریخ‌نگاری عامیانه شناخته می‌شوند که داده‌های آن در پژوهش‌های مردم‌شناختی و فرهنگی به کار می‌رود. در ایران صادق هدایت در برخی آثارش به طور مختصر به معرفی دیوها و شیاطین و پریان و عملکرد آنها پرداخته است.

فهرست مطالب این کتاب در نه فصل بدین ترتیب است:

مقدمه؛ دیوشناخت؛ مأوا و جایگاه؛ زیان‌کاری دربارۀ تولید مثل؛ بچه‌آزاری؛ عشق و روابط جنسی؛ خیررسانی؛ پیکرگردانی و تسخیر؛ زیان‌کاری دربارۀ خواب؛ رماننده‌ها.

در پایان کتاب نیز نتیجه‌گیری، کتاب‌نامه و نمایه آمده است. 

... بیشتر
نویسنده:
معصومه ابراهیمی
ناشر:
مؤلف
کلید واژه:
دیوشناسی,فرهنگ عامه,مردم‌شناسی و فولکلور
عنوان :
دیروز و امروز شعر فارسی
خلاصه مطلب :

این کتاب دربرگیرندۀ بیست مقاله و دو گفتگو است در زمینۀ شعر و نقد ادبی. مطالب از کلی به جزئی و از قدیم به جدید مرتب شده است. مطالب کلی مقاله‌هایی است در شعر و نقد با رویکردی فلسفی و نیز مقاله‌هایی در حافظ‌پژوهی، غزل و غزل‌سرایی، رباعی و رباعی‌سرایان و آثار بزرگ ادبی گذشته. مقاله‌های دیگر به شعر و شاعران جدید ایران اختصاص دارد.

معرفی کوتاه از مقالات این مجموعه:

1. «سهم فلسفۀ معاصر در نقد ادبی»، شاید در هیچ زمانی به اندازۀ دهه‌های اخیر فلسفه و شعر و نقد ادبی تا این حد هم نپرداخته باشند. این گفتۀ معروف که «در فلسفه همان اندازۀ شعر است که در شعر فلسفه» اشاره‌ای است به این موضوع. این مقاله ترسیم نقشه‌ای است از این جغرافیا.

2. «استعاره: نظریۀ علّی دیویدسون»، آیا استعاره نقش تزئینی دارد؟ آیا تشبیه کوتاه شده است؟ آیا معنایی جز معنای ظاهری دارد؟ نظریۀ علّی دیویدسون نگاهی است تازه و بحث‌انگیز به استعاره. مقاله شرح و توضیح این نظریه است.

3. «نقد ادبی در ارتباط با نظریۀ وحدت بی‌قانون دیویدسون»، آیا نقد ادبی اصول کلی و عام دارد؟ نظریۀ وحدت بی‌قانون دیویدسون که شهرت تازه‌ای برای او به بارآورد دربارۀ ارتباط رویدادهای ذهنی و فیزیکی است. در این مقاله از ترکیب نظریه با نظریۀ دوم، شاید برای نخستین بار پاسخی به پرسش فوق داده شده است.

4. «جادوی شعر گذشتگان» چگونه است که آثار ادبی بزرگ کلاسیک، با وجود تغییر معیارهای ادبی و ذوقی امروز همچنان بزرگ و لذت‌بخشند؟ این مقاله کوششی است در یافتن راز ماندگاری این آثار.

5. «عقاب مغرور و هیولای بیت‌اللحم»، این مقاله در واقع تکمله‌ای است بر مقالۀ قبل، حادثۀ 11 سپتامبر مناسبتی شد برای انطباق شعری از ناصرخسرو و شعری از بیتس شاعر ایرلندی، بر این حادثه و اینکه چگونه بصیرت شاعرانه می‌تواند زمان را درنوردد.

6. «کدام نسخه، کدام شعر، کدام شاعر؟»، آیا پیداشدن نسخه‌های قدیمی خطی تازه‌ای از دیوان حافظ، حتی نسخه‌ای به خط حافظ به بحث بی‌پایان نسخه‌پژوهی یا حافظ‌پژوهی بر اساس نسخه‌ها پایان می‌دهد؟ این مقاله به دنبال پاسخی است به این پرسش.

7. «آیا حافظ وجود داشته؟»، در سال 1387 نشر دیبایه نسخه‌ای خطی از دیوان حافظ دربردارندۀ بخشی از غزل‌های حافظ را منتشر کرد که گفته می‌شود در زمان حیات او نوشته شده است. این مقاله واکنشی بود به این نسخه و تأییدی بر آنچه در مقالۀ شمارۀ شش آمده بود.

8. «انتخاب یا ضرورت»، این مقاله بحثی است در غزل و غزل‌سرایی و جایگاه آن در شعر امروز ایران.

9. «توضیح واضحات»، این مقاله پاسخی است بر نقد حمیدرضا توکلی بر مقالۀ پیشین که در دو شمارۀ روزنامۀ شرق چاپ شد و نیز پاسخی به صاحب نظران دیگر که نکته‌های خود را شفاهی با نویسنده در میان نهادند.

10. «رباعی و رباعی‌سرایان»، این مقاله گزارشی است از تاریخ رباعی و سرایندگان شاخص آن از قدیم تا امروز.

ده اثر بعدی ملاحظاتی است در باب شعر و شاعران امروز. از این ده اثر «گویند که امید و چه نومید» و «در مصراعی کوتاه به بلندای ابدیت» دو گفتگو در باب مهدی اخوان ثالث و احمد شاملو است. اولی پاسخ‌هایی است به پرسش‌های مهدی مظفری ساوجی برای مجموعه گفتگوهای زیر چاپی که دربارۀ اخوان ثالث فراهم آورده است و دومی پس از درگذشت احمد شاملو در مجلۀ کیان برگزار و در همان مجله چاپ شد. «شعر زیبای ویرانی» بحثی است در آثار محمود مشرف آزاد تهرانی و «حقوقی: یک عمر شاعری» بحثی در شعر محمد حقوقی. مقاله‌های دیگر این مجموعه نوشته‌های کوتاهی هستند هر یک در باب شعری یا شاعری.

فهرست مطالب این کتاب بدین ترتیب است:

سهم فلسفۀ معاصر در نقد ادبی؛ استعاره: نظریۀ علّی دیویدسون؛ نقد ادبی در ارتباط با نظریۀ وحدت بی‌قانون دونالد دیویدسون؛ جادوی شعر گذشتگان؛ عقاب مغرور و هیولای بیت‌اللحم؛ کدام نسخه، کدام شعر، کدام شاعر؛ آیا حافظ وجود داشته؛ انتخاب یا ضرورت؛ توضیح واضحات؛ رباعی و رباعی‌سرایان؛ نیما و هدایت؛ فراز و فرود فروغ؛ گویند که امید و چه نومید؛ در مصراعی کوتاه به بلندای ابدیت؛ شعری رشک‌انگیر؛ از پشت شیشه‌ها به خیابان؛ تأملی در هملت شاملو؛ منوچهر آتشی، زورق شگرف؛ شعر زیبای ویرانی حقوقی؛ او سبز بود و گرم که افتاد؛ حقوقی: یک عمر شاعری؛ سیمین بهبهانی در شعر معاصر؛ مآخذ نخستین چاپ مقاله‌ها و نمایه.

... بیشتر
نویسنده:
ضیاء موحد
ناشر:
هرمس
کلید واژه:
نقد ادبی شعر فارسی,مجموعه مقالات,گفتگوها,رباعی و رباعی‌سرایان,حافظ پژوهی
عنوان :
دنیای داستانی میلان کوندرا
خلاصه مطلب :

شهرت میلان کوندرا به عنوان يكی از رمان‌نويسان بزرگ معاصر تثبيت شده است و به همین دلیل است که در سال 1983 درجۀ دكترای افتخاری دانشگاه "ميشيگان"را از آن خود می‌کند.

آن چیزی که رمان را به طور اساسی از قصه متمایز می‌کند، این است که رمان به طور اساسی به کتاب وابسته است. رمان‌نویس خود را کنار می‌کشد. بن‌مایه و شکل رمان، فرد در انزوایش است، فردی که دیگر قادر نیست عقاید خود را که دربارۀ مهم‌ترین اظطراب‌ها و دغدغه‌های خاص خودش است، بیان کند. او حیران مانده و نمی‌تواند هیچ اظهار نظری بکند. نوشتن یک رمان یعنی بازنمایی زندگی بشری تا حد نهایی‌اش.

کوندرا نیز تحول رمان را به یکی از اساسی‌ترین تغییر و تحولات تاریخ مرتبط می‌داند. ادبیات رفتاری جانشین سنت شفاهی شده است و در واقع کتاب جانشین راوی شده است. به نظر کوندرا مهم‌ترین و بلندآوازه‌ترین گوهرهای نثر اروپایی از تلاقی این دو سنت به وجود آمده است.

کوندرا اولین نوشته‌های خود را در اوایل سال‌های 1960 منتشر کرده است. ولی از نو شروع به حکایت می‌کند و با روشی کاملاً خیره‌کننده ناگهان تصویری از یک شخصیت ادبی را نشان می‌دهد که آشکارا با تصویر اوی و نویسنده متمایز می‌شود. نقد معاصر در قبال اولین داستان‌های کوندرا با مخمصه و تردید قطعی قطعی روبرو بود؛ چرا که آنها مطابق با نثر مدرن یعنی تک‌گویی درونی یا جریان سیال ذهن نبودند. آنها زا یک موضوع کلی به نفع میکروآنالیزی از ذهن شخصی تنها و یک خودآگاهی درونی منزوی اجتناب می‌کردند. متن‌های کوندرا که مشخصۀ آنها لذت حکایت‌کردن است و دوران رنسانس را به یاد می‌آورند، از بخش نثر معاصر متمایز می‌شوند: راوی در مداخلۀ بیش از حدش در عمل یا خطاب قراردادن خواننده یا در تحلیل روش طنزآمیز داستان‌های رکامبولسک درنگ و شک نمی‌کند که تقریباً یادآور دکامرون بوکاچیو است.

کوندرا از همان داستان‌های نخستش برای درون‌مایۀ داستان، برای تأمل عقلانی و برای تصویر شخصیتی که در حین داستان تحقق می‌یابد ارزش قائل است. او نه به پیوند جدایی‌ناپذیر علی حوادث برمی‌گردد و نه به تعریف روشنی از شخصیت ادبی، آنطور که معمولاً در نثر قرن نوزدهم بدان می‌پرداختند؛ ولی به سنتی برمی‌گردد که نامش را نیمۀ دوم تاریخ رمان می‌نامد و با آثار رابله واسترن (لارنس) و دیدرو مشخص می‌شود؛ اما او از این سنت تقلید نمی‌کند، بلکه تمام تلاشش را برای زنده‌کردن آنها به کار می‌بندد تا آنها در ذهن راوی مدرن تغییر شکل دهند.

کوندرا در حماسه‌های بزرگ به دنبال سرچشمۀ ادبیات روایتی نیست، آنچنان که هگل در کتاب زیبا‌شناسی خود و بعدها لوکاچ در کتاب نظریۀ رمان در جستجویش بودند؛ او به یک داستان جالب و جذاب و به شکل‌های ساده همچون قصۀ کوتاه، شوخی، اغفال و داستان کوتاه علاقه نشان می‌دهد. او آغاز و گشایش ادبیات حماسی اروپا را آثار بوکاچیو، رابله و سروانتس می‌داند نه آثار هومر.

فهرست مطالب این کتاب در ده بخش و یک ضمیمه بدین ترتیب است:

بحران روایت و امکان یک داستان؛ شعر و حقیقت؛ نثرنویس یا دون ژوان عصر به تأخیر افتاده؛ شوخی معصیت و شوخی تاریخ؛ دوران تغزل و پرشوری؛ کمدی سیاه و غمگین از خداحافظی‌ها یا دوران نتیجه‌گیری؛ در جستجوی عمل از دست رفته؛ سیارۀ بی‌تجربگی و خامی؛ در جستجوی حرکت از دست رفته؛ بوطیقای رمان اروپایی در آثار کوندرا.

ضمیمه دربردارندۀ ده متن انتشار نیافته از کوندرا است: مؤخره بر چاپ‌های آمریکایی، ایتالیایی و ...؛ کافکا، هیدگر، فلینی، آسمان پرستارۀ اروپای مرکزی؛ یادداشت کوندرا بر اولین چاپ چک؛ diabolum؛ وصیت تحریف‌شدۀ گوته؛ مخالفت با فرهنگ ادبیات فرانسه هنوز هم هست؛ تبعید رهاننده؛ جملۀ شلگل.

... بیشتر
نویسنده:
وتسلاو کواتیک
ناشر:
نگیما
کلید واژه:
میلان کوندرا,بوطیقای رمان,نویسندگان اروپایی,نقد و بررسی,یادداشت‌های چاپ نشدۀ میلان کوندرا
عنوان :
دیوان اشعار بابا فغانی شیرازی
خلاصه مطلب :

بابافغانی شاعری عاشق‌پیشه بوده و در عشق بس ناگواری دیده و ملامت و طعن شنیده و به همین مناسبت میان شعرای عراق بیش از تمام معاصرینش سخنش شورانگیز و در خواننده مؤثر است و کم غزلی از او یافت می‌شود که از ناله‌های جانسوز و فریادهای دردناک این شاعر شوریدۀ نامراد اثری نداشته باشد. غزلیات بابافغانی بیشتر یک‌آهنگ و یک‌دست و با معانی و الفاظ ساده، خوش و شیرین سروده شده و چنان است که در سرتاسر دیوان اشعار او یک لغت مشکل یا یک مضمون پیچیده نمی‌یابیم و همین امتیاز است که عارف شیرازی او را در طرز غزل، ثانی خواجه حافظ دانسته و صاحب بهارستان سخن گوید و بالاخره سرخوش او را مجتهد فن سخنوری دانسته و گوید: پیش از وی احدی بدین روش سخن نگفته است و میرزا محسن تأثیر هم موزونیت معشوقش را به مضامین خوش فغانی تشبیه کرده و چنین گفته است:

بسکه موزونی ببابایی مسلّم داردت                            از مضامین خوش بابافغانی خوش‌تری

بعد از فغانی بیشتر شعرا از سبک او تقلید کرده‌اند و کم‌کم این شیوه به وقوع‌گرایی گراییده است؛ چنانکه به عقیدۀ برخی وقوع‌گویی شعبۀ جداگانه‌ای از این طرز و روش است. در وقوع‌گویی نخست شرف جهان و سپس صبری روزبهان و حالتی ترکمان اشتهار یافته‌اند.

میان شعرایی که طرز بابافغانی را پیروی کرده‌اند، وحشی، نظیری نیشابوری، ولی‌دشت بیاضی، ضمیری اصفهانی، حکیم شفایی، عرفی و محتشم بهتر از دیگران از عهده برآمده و بیش از همه معروف شده‌اند.

با اینکه بابافغانی شاعری غزل‌سرا است، با این حال قصیده‌های او نیز یک‌دست و نغز است و بر خلاف بعضی از شعرای غزل‌سرای دیگر که بین قصیده و غزلشان از حیث لفظ و سبک سخن تفاوت محسوس مشاهده می‌شود، قصاید او دارای مضامین بلند و طرز عراقی است.

معاصرین جامی در خراسان سبک فغانی را نمی‌پسندیدند و چنانکه ارباب تذکره نوشته‌اند پس از فغانی تا مدتی اشعار خلاف روش خود را فغانیانه می‌خواندند. برخی از اشعار فغانی مانند بعضی از غزلیات خواجه حافظ به مناسبت اوضاع سیاسی سروده شده و شاعر مرادش وصف اوضاع دربار سلطان یعقوب یا دیگران بوده و این قبیل اشعار اگر با اوضاع تاریخی آن عصر مطابقت شود، منظور شاعر به خوبی روشن می‌شود.

... بیشتر
نویسنده:
بابافغانی شیرازی
ناشر:
اقبال
کلید واژه:
بابافغانی شیرازی,شعر کهن فارسی,زندگینامه
عنوان :
دیوان اشعار جلال طبیب شیرازی همراه با رسالۀ جواهر البحور
خلاصه مطلب :

جلال طبیب را ذبیح‌الله صفا «از پزشکان و شاعران معروف دربار شاه شجاع مظفری» دانسته و چند غزل که تعداد آنها از انگشتان دو دست تجاوز نمی‌کند، از وی نقل کرده است.

در فاصله نسبتاً کوتاه میان سعدی و حافظ چند شاعر برجسته در شیراز و شهرهای دیگر ایران زندگی می‌کردند که بعضاً معاصر حافظ بوده‌اند و شاید هم حافظ از اشعار ایشان کم و بیش متأثر بوده است؛ ولیکن بسیاری از ایشان هنوز درست معرفی نشده‌اند و اگر هم دیوانی یا مجموعه اشعاری داشته‌اند، هنوز به چاپ نرسیده است. شاعرانی چون سلمان ساوجی و خواجوی کرمانی و ناصر بخارایی و جلال عضد از جمله معروف‌ترین شاعران این دوره‌اند که اشعارشان را می‌شناسیم و به صورت چاپ شده در اختیار داریم؛ ولی شاعران دیگری هستند همچون جلال طبیب شیرازی و جلال‌الدین فریدون عکاشه و مظفر خوافی و ... که اشعارشان و حتی بعضاً خودشان را هم درست نمی‌شناسیم. جلال طبیب را ذبیح‌الله صفا «از پزشکان و شاعران معروف دربار شاه شجاع مظفری» دانسته و چند غزل که تعداد آنها از انگشتان دو دست تجاوز نمی‌کند، از وی نقل کرده است. پیش از مرحوم صفا، گلچین معالی نیز در طی مقاله‌ای کوتاه این شاعر شیرازی را معرفی کرده بود و پاره‌ای از اشعار او را نقل کرده بود؛ اما مهم‌ترین کاری که دربارۀ جلال طبیب انجام گرفت، تصحیح مثنوی عشقی گل و نوروز او به همت علی محدث ارموی بود که در سال ۱۳۸۰ در سوئد به چاپ رسید. اشعار طبیب نه فقط تعدادی در ضمن جنگ‌های خطی و تذکره‌ها نقل شده، بلکه نسخه خطی نسبتاً کاملی از دیوان او نیز به جا مانده است که متأسفانه اصل آن در خارج از ایران بوده و به چاپ نرسیده است. با استفاده از همین دیوان خطی و جنگ‌ها و مجموعه‌های خطی و مقالات چاپی است که در کتاب حاضر سعی شده اشعار این شاعر کمتر شناخته‌شدۀ شیرازی تصحیح و در ضمن هنر شاعری او نیز تا حدودی بررسی شود. همچنین یک اثر منشور در باب فن شاعری از این شاعر به جا مانده که آن نیز در این کتاب تصحیح و چاپ شده است.

شعر جلال طبیب در عین روانی، پخته و به اسلوب است و معمولاً زیبا و دلنشین. او با آنکه در ردیف شعرای طراز اول قرار نمی‌گیرد، شاعری تواناست که قریحه‌ای خوش داشته و این معنی هم از دیوانش مستفاد است و هم از بیت‌های نیکویی که در عروضش آورده است. بیشتر غزل‌هایش لطیف و زیباست و بعضی هم چندان گیرایی ندارد. رباعیاتش بسیار قوی است و برخی شهرتی دارد؛ از جمله این رباعی زیبا که میرعماد آن را خوشنویسی کرده است:

چون از بزم آن یار پسندیده رفت                     خونِ دلم از چشمِ بلادیده رفت

دیدیم به چشم آنچه به گوش شنیدیم                کز دل برود هر آنچه از دیده برفت

در شعرش بیشتر از سعدی تأثیر پذیرفته است و گاه به استقبال شعری از او رفته و حتی مصراعی را تضمین کرده است. معنی و مضمون بعضی از ابیاتش با ابیاتی از حافظ مشابهت دارد؛ اما با توجه به تقدم جلال بر حافظ و سابقۀ دور و دراز حافظ در اقتباس از بدایع و روایع اشعار دیگران، جلال محتملاً مؤثر بوده است و نه متأثر.

احاطۀ او بر فن قافیه سبب شده که در سروده‌هایش قافیه‌های زیبایی به کار گیرد و از آنها به بهترین نحو استفاده کند. قوافی مرکب، قوافی معمول، قوافی مزدوج و قوافی مردّف بدیع به کار می‌برد و به اقسام گوناگون با این عنصر بازی می‌کند.

به تازی‌گویی سری داشته و شعر عربی هم می‌سروده است. ملمّع عربی و فارسی می‌گفته و در چند شعر فارسی ابیات و مصاریع تازی آمیخته است. معمایی بوده و چند معما در ضمن دیوانش آمده است.

این کتاب در پنج بخش: قصاید، غزلیات، غزل‌های ناتمام و کوتاه و قطعه‌ها، رباعیات و مفردات سامان یافته است و در پیوست نیز کتاب جواهرالبحور وی آمده است.

... بیشتر
نویسنده:
احمد ابن یوسف جلال طبیب شیرازی
ناشر:
فرهنگستان زبان و ادب فارسی
کلید واژه:
شعر کهن فارسی,جلال طبیب شیرازی,جواهر البحور,زندگینامه
عنوان :
دیوان رضی‌الدین آرتیمانی
خلاصه مطلب :

شعر فارسی با سابقۀ هزارساله‌اش جاویدگاه شعرایی است که شاید قرن‌ها از مرگ جسمانی آنها گذشته است. از بین بسیار شاعری که دولت جاودانه‌شدن در گسترۀ تاریخ ادبیات یارشان بوده است، تنها تعداد اندکی هستند که هم‌زمان نام و شعرشان برای عامۀ مردم زمانۀ ما آشنا است. برخی آنقدر مشهورند که پا از اقلیم مرزهای فرهنگی زبان فارسی فراتر نهاده و جهانی شده‌اند. بعضی شاعران ملی و برخی دیگر شهرت‌شان آنقدر هست که لااقل آنها را با شعری بشناسیم. دستۀ دیگری را نیز می‌توان متصور شد، این دسته شعرایی هستند که اگرچه شعری از آنها شنیده‌ایم؛ اما کمتر آنها را می‌شناسیم؛ میررضی‌الدین آرتیمانی شاعری از همین دستۀ اخیر است.

میررضی‌الدین معاصر عهد صفوی است و این زمان دورۀ رونق‌گرفتن بازار شعر و شاعری در عموم مردمی است که پیش از آن شعر اصیل و موفق را تنها از دربار پادشاهان سراغ می‌گرفتند. در تذکره‌ها یا نامی از او برده نشده است یا به کلی‌گویی به چند جمله بسنده شده است. در مجموع هر جا سخنی از وی برده شده، دو چیز مورد تأیید قرار گرفته: اول آنکه وی صاحب ساقی‌نامه‌ای است که شهرتی برای شاعر فراهم آورده و دیگر آنکه تمام راویان در حسن اخلاق و تعالی شخصیت او متفق بوده و مشرب عرفانی او را ستوده‌اند.

در میان اقوال مختصری که از رضی در تذکره‌ها آمده، تنها به ساقی‌نامه و دیوان اشعار وی اشاره شده است و اثر دیگری به وی منسوب نیست.

دیوان رضی دربردارندۀ قالب‌های گوناگونی است که هر کدام با ظرفیت‌هایی خاص در راستای القای معانی موردنظر شاعر به کار گرفته شده‌اند؛ از جمله:

مثنوی: متعالی‌ترین نوع بیان شاعرانۀ رضی در قالب مثنوی به ظهور رسیده است. در دیوان رضی سه مثنوی موجود است؛ ساقی‌نامه 163 بیت، سوگندنامه 93 بیت و مثنوی مناجات‌گونه‌ای که تنها سیزده بیت است. نکتۀ مهم شباهت‌های سوگندنامه و ساقی‌نامه است. جدا از وزن مشترکی که شاعر در سرایش آنها اتخاذ کرده، اتحاد در مضمون، نگاه به هستی، نحوۀ برخورد کلمات و مشترکات دیگر آنها را به شدت به یکدیگر نزدیک و قابل اختلاط می‌کند؛ به طوری که در یکی دو مورد ابیات مشترک در آنها به چشم می‌خورد.

غزل: بیشترین حجم دیوان رضی را غزل‌های او تشکیل می‌دهند. غزل‌های او مثل دیگر غزل‌های عارفانه ساختاری ساده و گاه شعرگریز دارند. با این حال نمود صنایع لفظی و معنوی در غزل‌های ایم دیوان بیش از دیگر قالب‌هاست؛ گویا شاعر در این قالب مجال مناسب‌تری برای تجربۀ صنایع داشته است.

قصیده: رضی در قصیده نیز شیوه‌ای نو بنیان ننهاده و اصولاً چنان قصدی نداشته است. با این حال با پرهیز از تقلید شیوۀ بزرگانی که قصیده را خوش می‌سروده‌اند، به خویش نزدیک‌تر شده است. در دیوان حاضر نه قصیده به دست آمده که سه قصیدۀ آن در مدح امام علی (ع) و یکی در مدح شاه صفی است.

ترجیع‌بند: در ترجیع‌بند رضی مقلد و دنباله‌روی سعدی است. جدا از اینکه اینگونه استقبال‌ها غالباً شاعر را در حصاری از پیش تعیین‌شده قرار می‌دهد، ناگزیر مقایسۀ آن دو اثر را نیز در پی خواهد داشت.

رباعی: 128 رباعی که در دیوان حاضر آورده شده بیانگر آن است که رضی نتوانسته آنطور که شایسته است با رباعی به گفتگو بنشیند. تکرار قافیه، ابیات پریشان و مغلق، تکرار تصاویر و خنثی‌سرایی از ایرادهای فاحش و غیر قابل اقماض رباعی‌های رضی است. با این وجود رباعی‌ها محل مناسبی برای رصد عقاید عرفانی اوست و چند رباعی خوب نیز در این میان به چشم می‌خورند.

دوبیتی و ابیات متفرقه و تک‌بیت‌ها: چند دوبیتی همراه با ابیاتی پراکنده نیز در دیوان رضی دیده می‌شوند. در بیشتر این ابیات کشف لطیفی دیده نمی‌شود و در کل جان‌مایۀ این تک‌بیت‌ها تهی از ظرایف و مضمون‌یابی‌های رایج دورۀ صفوی است.

شیوۀ شاعری رضی تقلیدی مستتر از شاعران بزرگی است که کمتر توانسته خود را به مرز همسانی آنها برساند. مختصات فکری او نیز همان چارچوب تعریف‌شده‌ای است که در شعر بسیاری از دیگر عارفان شاعر به طرق گوناگون آمده است.

غیر از مثنوی‌ها و رباعی‌هایش که وزنی مشخص دارد، میررضی در غزل‌هایش بیشتر جانب اوزان کوتاه را گرفته است. غزل‌های او نیز غالباً کوتاه و مختصرند و گویا میررضی بیشتر به حداقل‌ها بسنده کرده است.

... بیشتر
نویسنده:
رضی‌الدین آرتیمانی
ناشر:
سنایی
کلید واژه:
شعر کهن فارسی,رضی‌الدین آرتیمانی,زندگینامه
عنوان :
رصد صبح: خوانش و نقد شعر جوان امروز
خلاصه مطلب :

«شعر جوان» تعبیری تازه است؛ یعنی دیر زمانی نمی‌گذرد که این تعبیر در بین منتقدان ادبی متداول شده است. همین ویژگی، یعنی نوساخت بودن آن، حکایت از تفاوت چشمگیر جایگاه شعر در بین جوانان این روزگار و جوانان گذشته دارد. شعر فارسی در هیچ دوره از سیر تاریخی شکوهمندش، به گستردگی امروز شاعر و مخاطب جوان نداشته است.

شعر جوان در دو دهۀ گذشته و خصوصاً در دهۀ هفتاد، روزهای پرتپش و پرتنشی را پشت سر گذاشته است، روزهایی که عطش نوآوری ـ که البته اصل آن ذاتی این نسل است ـ به اوج خود رسیده بود، آن هم گاه به شکلی افراطی که در جلوه‌های نامتعادل خود هیچ قیدی را برنمی‌تابید. کوران این عطش از طرفی و کم‌رنگی حضور منتقدان دلسوز و البته با دانش و بینش از طرف دیگر گرایش‌های متفاوت و گاه نحله‌سازی‌هایی را در پی داشت. این التهاب و غبارآلودگی فضا اجازه نمی‌داد که تصویر و تعریفی روشن از شعر جوان به دست آید.

اکنون که غبارها نسبتاً فرو نشسته است، می‌توان نگاهی به پشت سر انداخت و دید که با همۀ آسیب‌هایی که از ناحیۀ بعضی زیاده‌روی‌ها متوجه شعر و شاعران جوان شد، طراوت و شور خلاقانۀ آنها خالی از برکاتی نیز برای شعر این روزگار نبود.

با این وصف به نظر می‌رسد که شعر جوان ما امروز  بیش از هر زمان دیگری نیازمند نقد و روشن‌گری است تا هم راه‌های پیمود‌ه‌شده را بسنجیم و هم مسیریروشن برای آینده ترسیم کنیم. در شاعران نیز عطشی برای نقدشدن احساس می‌شود، البته نقدی برخاسته از دانش و بینش مبتنی بر سلامت نفس از سر دلسوزی.

این مجموعه که به بازخوانی و نقد آثار بیست تن از شاعران جوان معاصر اختصاص دارد،  با این نیت به سامان رسیده است. در این انتخاب، البته تنوع جغرافیایی و گرایش‌های صوری و محتوایی شاعران در نظر بوده است و اگر این ملاحظه در کنار محدودیت حجم کتاب در کار نبود، شاید این دفتر به آثاری از دیگر شاعران توانای این سال‌ها نیز مزین می‌شد.

فهرست مطالب این کتاب بدین ترتیب است:

پیش‌گفتار، مقدمه مؤلف، محمدمجتبی احمدی، حافظ ایمانی، علی‌رضا بدیع، سید حمیدرضا برقعی، سید محمدامین جعفری حسینی، مهدی جهاندار، زهرا حسین‌زاده، مرتضی حیدری آل‌کثیر، هادی خوانساری، امینه دریانورد، محمدمهدی سیار، محمدجواد شاهمرادی «آسمان»، پانته‌آ صفایی، گروس عبدالملکیان، میلاد عرفان‌پور، مهدی فرجی، آرش فرزام‌صفت، مسلم محبی، سیده کبری موسوی قهفرخی، امید مهدی‌نژاد، کتابنامه.

... بیشتر
نویسنده:
محمد کاظم کاظمی
ناشر:
سورۀ مهر
کلید واژه:
نقد شعر,شعر فارسی,شاعران معاصر
عنوان :
رفتارشناسی ادبی شعر مفهومی (بازخوانی نیما با تأملی در شعر دهۀ هفتاد)
خلاصه مطلب :

تحلیل، تحقیق و واکاوی ادبیات معاصر، تبیین و تشریح مؤلفه‌های آن، کالبدشکافی و آسیب‌شناسی جریان‌های ادبی روز از ضرورت‌های انکار ناپذیری است که بی‌توجهی به آن می‌توان تبعات جبران‌ناپذیری برای زبان و ادبیات پارسی به همراه داشته باشد. از همین منظر رفتارشناسی ادبی و شعر مفهومی تلاشی است برای شناخت شعر معاصر و نحله‌های گوناگون آن از طریق تحلیل و بازشناسی رفتارهای ادبی شاعران با زبان که بی‌تأثیر از مؤلفه‌هایی چون: تحولات سیاسی ـ اجتماعی، جهان‌بینی شاعرانه، سنت و مدرنیته، جنبش ترجمه و خوانش و گرته‌برداری از نظریه‌های ادبی غیر بومی نیست.

البته در فرایند شکل‌گیری رفتار ادبی شاعران از نقش و تأثیر انکارنشدنی پدیدۀ گسست ادبی نیز نباید غافل بود؛ زیرا بی‌گمان بسیاری از هنجارگریزی‌های بی‌مبنا و افراطی در عرصۀ شعر معاصر به دلیل انقطاطی است که بین نسل قدیم و جدید به وجود آمده که ره‌آورد این گسست، چیزی جز بحران مخاطب نیست. نداشتن زبانی مشترک برای تعامل و تفاهم، افتراق اصول زیباشناختی، عدم هم‌سنخی دریافت‌های شاعرانه از هستی، خروج از مدار تعادل و افتاد در ورطۀ افراط و تفریط از دیگر نشانه‌های این گسست ادبی است.

این كتاب در واقع به دو بخش كلی، یعنی رفتارشناسی ادبی و شعر مفهومی و مؤلفه‌های آن تقسیم شده است. در بخش رفتارشناسی ادبی مباحثی همچون:

انواع رفتار ادبی؛ زبان معیار (علمی)، زبان ادبی (شعر)؛ زبان ادبی محصول چه فرایندی است؛ قاعده‌افزایی (پیوسته‌سازی)؛ هنجارگریزی؛ هنجارفرازی؛ تفاوت قاعده‌افزایی، هنجارگریزی و هنجارفرازی؛ مثالی برای درک تفاوت‌های قاعده‌افزایی، هنجارگریزی و هنجارفرازی؛ رفتار فروهنجار با زبان؛ رفتار هنجار؛ شاعران بزرگ و رفتار هنجار با زبان؛ رفتار پیش‌فراهنجار؛ رفتار فراهنجار؛ جامعه و شیوۀ تعامل با شاعران فراهنجار؛ چه نیازی هنجارفرازی در زبان ادبی را اقتضا می‌کند؛ پیش‌نیازهای رفتار فراهنجار با زبان؛ دانش ادبی، بینش ادبی؛ آشنایی با ادبیات کهن؛ آشنایی با ادبیات جهان؛ رفتار ناهنجار؛ نشانه‌شناسی رفتار ناهنجار با زبان؛ ساختن مصادر جعلی؛ معناگریزی (مخاطب‌ستیزی)؛ اختلاط حروف و غلط‌نویسی كلمات؛ واگویۀ هذیان‌های مسموم و روان‌پریشانه (جنون‌نمایی)؛ نحوشكنی، به هم‌ریختن اجزای جمله؛ تركیب واژه‌ها با سازه‌های غیركلامی؛ تقابل با هنجارهای اخلاقی؛ برخورد فانتزی با زبان (زبان‌بازی)؛ سخن واپسین و پی‌نوشت‌ها مورد بحث قرار گرفته و در ضمن هر بحثی، نمونه‌هایی از آثار شاعران معاصر به عنوان شاهد مثال ذكر شده است.

بخش دوم كتاب دربردارندۀ مباحثی همچون:

شعر مفهومی: تلفیق هنرمندانه صورت و معنا؛ شعر مفهومی: شكل بیرونی، شکل درونی؛ محوریت معنا و مفهوم در شعر؛ دوری از تجمل زبانی و فخامت كلامی؛ نزدیكی به زبان گفتار و طبیعت صمیمی زبان؛ حركت از ذهنیت به سمت عینیت؛ پیوند با مردم، زندگی و اجتماع؛ مخاطب‌اندیشی؛ بیرون‌كشیدن مصادیق عینی و جزئی از دل مفاهیم ازلی و ابدی؛ به‌كارگیری بیان «وصفی ـ روایی»؛ بهره‌گیری از عنصر طنز؛ ایجاز؛ نیما از انزوا تا اجتماع؛ شعر دهۀ هفتاد: فرصت‌سازی یا فرصت‌سوزی؛ شعر مفهومی، راهکار برون‌رفت از بحران؛ اشاره‌ای به پیشینۀ شعر مفهومی و پی‌نوشت‌ها.

... بیشتر
نویسنده:
رضا اسماعیلی
ناشر:
هزارۀ ققنوس
کلید واژه:
رفتارشناسی شعر ادبی,بازخوانی اشعار نیما,شعر معاصر,شعر مفهومی
عنوان :
دیوان حافظ
خلاصه مطلب :

شاید در تاریخ ادبیات فارسی هیچ نوشته و اثری به اندازۀ آثار عطار نیشابوری و دیوان خواجه حافظ شیرازی دچار تحریف و تغییر نشده باشد. دربارۀ دیوان حافظ شیرازی می‌توان گفت این شاعر عارف و هنرمند سالک به دربار شاه شجاع وابسته بوده و به احتمال زیاد غزلیات و قصاید وی به فرمان شاه شجاع یا وزیران وی نوشته شده است که همه از دوستان نزدیگ خواجه بوده‌اند و گمان می‌رود آثار مکتوب خواجه نیز در حادثۀ شوم 795 قمری از بین رفته باشد که در تاریخ انسان می‌نویسد: بعد از قتل شاه منصور، سایر افراد و خاندان مظفری همگی به خدمت امیر تیمور گورکتنی شتافتند و وی جمیع ایشان را مقید نمود، ابتدا سلطان شبلی را که به فرمان پدر خود شاه شجاع کور شده و سلطان زین‌العابدین را که از دست شاه منصور، دیدۀ جهان‌بینش نابینا شده بود، به سمرقند فرستاد و سپس فارس را به پسر خود عمرشیخ سپرده با شاهزادگان خاندان مظفری عازم اصفهان شد؛ ولی قبل از رسیدن به این شهر فرمان داد در تاریخ دهم ماه رجب سال 795 قمری در قریۀ ماهیار ولایت قمشه جمیع افراد آل مظفر را از بزرگ و کوچک کشتند و بقیه را هم حکام تیموری در ولایات به قتل آوردند.

گمان می‌رود همچنان که رسم مرسوم مردم عوام این سرزمین بوده است، در حادثۀ قتل عان آل مظفر اموال ایشان از سوی مخالفان غارت شده و خانه‌های آنان را به آتش کشیده‌اند و هیچ بعید نیست که در این ماجرا دیوان خواجه نیز با بسیاری از نوشته‌های عهد شاه شجاع از میان رفته باشد.

دیوان حافظ و به ویژه غزلیات این عارف رند، آیینۀ تمام‌نمای وضع جامعه و تاریخ و عصر حیات اوست و تنها دلیل این واقعیت نیز توجه شاعر به مسائل زندگی و جامعۀ خویش است و بالاتر از همه این مطلب است که شاعر هرگز برای وصف جمال دلبری یا شرح اوضاع طبیعت قلم بر دست نگرفته و هر غزلی را به موضوعی عمیق و تکان‌دهنده از مسائل دینی، اجتماعی و شخصی اختصاص داده است، افزون بر نامه‌های حافظ در دیوان غزلیات وی بسیاری از غزل‌ها اوضاع اجتماعی و تاریخی شاعر را به راستی و دور از هر شائبه‌ای نشان می‌دهد و به دلیل سبک و شیوۀ خاص شاعر و رازناک‌بودن غزل‌های وی، هرگز مدح غیر موجه و وصف نادرست نیز در سخن وی دیده نمی‌شود و برعکس حقیقت وقایع و اوضاع زمان زندگی شاعر با رنگ‌های روشن و دانشین در پردۀ شعر پوشیده شده است که با برداشتن و کشیدن پرده، تصویرهای حیرت‌انگیز خودنمایی می‌کند.

این واقعیت گفتنی است که در تصحیح این متن و همۀ متون نظم و نثر فارسی، نقش اول به عهدۀ معنی درست و منطقی است که اغلب در اکثریت نسخه‌های اقدم و نخستین نهاده است؛ ئلیکن در عمل، تجربۀ کار در امر تصحیح و آشنایی با شیوۀ سخن و اندیشۀ شاعر خود از اهمیت خاصی برخوردار است. در این تحقیق از بحث و نقد ابیات خودداری شده و در تعلیقات متن حاضر به اختصار اختلاف نسخه‌ها نقد و بررسی شده است.

فصل مربوط به اضافات از این رو ارزش دارد که نشان می‌دهد کاتب کدام نسخۀ خطی بیشتر به ساختن و افزودن ابیات علاقمند بوده است. اگر بیتی یا کلمه‌ای از دیوان‌های چاپ شده، در این متن نبوده باشد، بی‌گمان با بررسی در فصل اضافات معلوم می‌شود آن بیت یا کلمه، افزودۀ کدام یک از کاتبان دیوان خواجه بر اساس نسخۀ زنده‌یاد استاد خانلری است.

فصل محذوفات نیز دارای ارزش خاص تحقیقی است؛ برای آنکه بیشتر محذوفات ابیات دشوار و مبهم است که اغلب کاتب نسخه معنی را درنیافته و به دلیل آنکه مبادا فرمانروا یا صاحبکار معنی بیت را از وی بپرسد، بیت را حذف کرده است؛ البته خوانا نبودن نسخۀ پیشین یا سهوها و خطاهای کاتبان نیز خود در مبحث محذوفات نقشی دارند.

در این متن وزن و بحر غزل‌ها در ذیل آنها یادداشت شده تا راهنمای خوانندگان غزل‌ها باشد و بیتی را بیرون از دایرۀ مربوط نخوانند و دانشجویان رشتۀ زبان و ادبیات و علاقمندان به فن عروض نیز از آن بهره‌مند شوند.

دربارۀ ترتیب غزل‌ها بر اساس قافیۀ آنها باید گفت که قدما اغلب پس از تنظیم غزل‌ها بر اساس قافیه، آنها را بر اساس حرف اول از مطلع غزل مرتب می‌کرده‌اند، بر خلاف این اصل، در این متن همۀ غزل‌ها بر اساس حدود لازم قوافی مرتب شده است و برای آسانی کار دریافت در غزل‌هایی که به فعل رابط «است» ختم می‌شوند، در صورت امکان فعل رابط «است» به صورت پیوسته با کلمۀ پیشین نوشته شده است.

فهرست مطالب این کتاب بدین ترتیب است:

سرآغاز سخن، غزلیات (قسمت عمدۀ کتاب)؛ غزل‌های افزوده؛ قصاید؛ ترکیب‌بند؛ مثنوی؛ ساقی‌نامه؛ مغنّی‌نامه؛ قطعات؛ مفردات؛ رباعیات؛ منابع مربوط به دست‌نوشته‌های دیوان حافظ؛ تعلیقات و توضیحات؛ محذوفات ابیات؛ افزوده‌ها؛ دوگانگی و تحریفات در کلمات ابیات.

... بیشتر
نویسنده:
شمس‌الدین محمد حافظ
ناشر:
سازمان تبلیغات اسلامی
کلید واژه:
شعر کهن فارسی,غزلیات,حافظ شیرازی
عنوان :
رساله در اثبات بزرگی شیخ جام
خلاصه مطلب :

شهرت و ابهام دو روی سکه شناخت شیخ جام است؛ شهرتی که به مدد مقامات‌های متعدد و انبوه داستان‌ها و حکایت‌های مریدان مقامات‌نویس به اوج و مرز افسانه رسیده است و ابهامی که حقیقت آثار و نوشته‌های وی را درنوردیده و منظومه فکری و عرفانی وی را همچنان مستور و ناشناخته باقی گذاشته است.

هدف این رساله آن است که خوانندۀ آثار و خواهندۀ اندیشه‌های شیخ جام از انبوه افسانه‌ها و حکایت‌های برآمده از باورهای سطحی و گاهی ناروا فاصله بگیرد و به حقیقت زندگی و منزلت معنوی شیخ آشناتر و نزدیک‌تر شود.

طرح و بهانۀ نگارش این رساله نیز در پی تعریض یکی از بزرگان و حاکمان عصر شیخ واقع می‌گردد؛ گویا حاکم «شادیاخ نیشابور» از ان همه کرامات زرمحور و داستان‌های شگفت قلب جنس که دربارۀ شیخ نقل می‌شده، به انکار بر فرزند شیخ خرده می‌گیرد و این فرزند دانشی شیخ از غربت و ناشناختگی کرامات حقیقی و مهجوری حقیقت کرامات شیخ برمی‌آشوبد و منطقاً به تبیین منزلت حقیقی و معنوی شیخ می‌پردازد.

این رسالۀ کوتاه در نظام خانقاهی و تذکره‌نویسی اصحاب عرفان و تصوف آنچنان جایگاه و ارزشی یافت که به عنوان سندی مهم، مستدل و موجز در شرح احوال شیخ احمد جام (ژنده‌پیل) مورد نظر و توجه قرار گرفت.

مسلماً بعضی عبارات و اشارات این رساله برای اهل تحقیق و آشنایان حوزۀ «شیخ جام‌پژوهی» آشنا و گویاست؛ ولی ناگفته پیداست که برای بسیاری از نوجویان دقیق‌النظر و علاقمند ممکن است مبهم و نارسا باشد؛ به همین منظور در متن رساله در برابر بعضی از نکته‌ها و نام‌ها شماره‌هایی آمده است که توضیحات آن در پایان رساله آمده است.

در هنگام تصحیح این متن، نسخه‌ای از «مقامات منظوم شیخ جام» شناخته شد و در دسترس قرار گرفت. این نسخه که در محرم سال 994 هجری به دست کاتبی به نام ابراهیم جامی کتابت شده، احتمالاً نسخه‌ای یگانه و منحصر است که دربردارندۀ بیشترینۀ حکایات و داستان‌های «مقامات ژنده‌پیل» است و ناظمی خوش ذوق و البته ناشناس همان حکایات و روایات مقامات را به نظم درآورده است. هرچند این نسخۀ یگانه و مغتنم از گزند گذر ایام مصون نبوده؛ ولی خوشبختانه روایت منظوم این رساله نیز در شمار حکایات و روایات منظوم باقی مانده است. به یُمن شناسایی و رونمایی این اثر نویافته و آشنایی با این میراث مکتوب خاندانی شیخ جام، این روایت منظوم نیز به متن اصلی ضمیمه شده که در بخش پیوست می‌تواند مورد توجه خوانندگان و علاقمندان باشد.

فهرست مطالب این کتاب بدین‌قرار است:

مقدمه: رساله و رساله‌نویسی، دربارۀ مؤلف رساله، دربارۀ نام رساله و ضرورت تصنیف، معرفی نسخه‌ها و روش تصحیح و توضیح این رساله.

متن رساله؛ متن پیوست: روایت منظوم؛ توضیحات و فهرست‌ها.

... بیشتر
نویسنده:
شهاب‌الدین اسماعیل ابن احد جام نامقی
ناشر:
پژوهشکده علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
کلید واژه:
روایت منظوم,شیخ احمد جام نامقی,متون کهن فارسی,رسالات
عنوان :
راز پنهان شد آشکارا
خلاصه مطلب :

امروزه جایگاه رفیع دیوان حافظ در ادبیات کهن ایران زمین بر کسی پوشیده نیست، به جرئت می‌توان گفت  کمتر اثر ادبی فارسی می‌توان یافت که این همه مورد توجه مخاطبان خاص و عام از هر طیفی و با هر طرز تفکری قرار گرفته باشد. زیبایی کم‌نظیر و تفسیر‌پذیری معماگونۀ غزلیات لسان‌الغیب، همواره سؤالاتی در ذهن ادیبان، پژوهشگران و ارادتمندانش ایجاد کرده است.

تاکنون تحلیل‌ها و تفاسیر بسیاری از زندگی و اشعار حافظ ارائه شده است. به رغم تأثیر عمیق حافظ بر زندگی و فرهنگ ایران‌زمین و محبوبیت گستردۀ او در بین خاص و عام، معلومات اندکی دربارۀ زندگی وی در دسترس است و از همین‌رو سؤالات بسیاری دربارۀ او مطرح شده است؛ از جمله اینکه اثر حافظ را باید به صورت تحت اللفظی معنی کرد یا با نگرش رمزگونۀ عرفانی؟ «شاخ‌نبات» و «شاه‌ترکان» که در بعضی اشعار حافظ به آن‌ها اشاره شده، چیست و کیستند؟ چه کسی الهام‌بخش این همه اشعار شور‌انگیز بوده است؟ چرا خواجه خود را «رند» می‌نامد و اصولا این رندی به چه معناست؟

این پرسش‌ها و مانند آنها، موجب شده که به‌خصوص طی سده اخیر، مطالعات و پژوهش‌های پرشماری در خصوص دیوان و شخصیت حافظ انجام گیرد و «حافظ‌شناسی» به رشته‌ای پرتوجه بدل گردد.

در این میان، آنچه شاید کمتر مورد توجه قرار گرفته، تشابهات متعدد و تعجب‌برانگیز دیوان حافظ و آثار سترگ«مولانا جلال‌الدین محمد بلخی» است. با مطالعۀ دو اثر گران‌سنگ مولانا (مثنوی معنوی و دیوان شمس) و دیوان لسان‌الغیب و مشاهدۀ انبوه تشابهات در گفتار، واژگان، عبارات و به‌خصوص نظام فکری حاکم بر آنها، این سوال در ذهن ایجاد می‌شود که «علت این همه تشابه چیست؟» و آنگاه این فرضیه مطرح می‌گردد که «شاید هر دو از یک سرچشمه الهام گرفته‌اند».

پس از سیری در آثار و احوال بر جای مانده از مشاهیر و عرفا و شعرا و تحقیق و تطبیق شروح متعدد از پژوهندگان، بدین باوریم که حافظ در دوره دوم زندگی خود، پس از علم‌آموزی، سبک‌پذیری و آگاهی از آثار برجستگان معاصر و گذشته خود، همواره همچون بسیاری از جویندگان علم باطن، به دنبال استاد راستینی بوده که از او کسب ارشاد کند، چرا که خود روشن می‌فرماید:

یا بنه بر خود که مقصد گم کنی / یا منه پا اندر این ره بی‌دلیل

با جستجو درمورد هشت واژۀ شاه ترکان، شاخ نبات، پیر مغان، پیر خرابات، تُرک، دیر مغان، سماع و رند در آثار همۀ گذشتگان و معاصران برجستۀ مولانا و حافظ از جمله ناصر خسرو، امیرخسرو دهلوی، خاقانی، عطار، سنائی، نظامی، خواجوی کرمانی، عراقی و سعدی دریافتیم که به جز دو واژۀ شاخ نبات و شاه ترکان که در هیچ یک از آثار نامبردگان ذکری از آنها به میان نیامده، مابقی واژگان گاه به کرات نقل گردیده است. مولانا حدود نیم قرن قبل از تولد حافظ از این دو واژه، یعنی شاخ نبات و شاه ترکان به دفعات در قالب‌ها و صور مختلف به صورت واژگان دومنظوره استفاده برده است. واژۀ شاخ نبات که گروهی آن را نام همسر حافظ و عده ای او را معشوقۀ او می دانند و برخی صور خیالی بدان بخشیده‌اند، قبلاً فقط در کلام مولانا به عنوان وصف زیبایی و حلاوت جمال معشوق و هم اشاره به نازکی، لطافت و شکنندگی خاطر یار دارد و دیگر واژه شاه ترکان را که لقب افراسیاب است از یک سو متّصف به شمس و از وجهی دیگر متعلق به حضرت حق می داند.اشعار شرح دهنده به موارد ذکر شده در متن کتاب درج گردیده است.

فهرست مطالب این کتاب به این ترتیب است:

مقدمه، بررسی واژگان مشترک در آثار مولانا و حافظ، شاه‌ترکان، شاخ‌نبات، دیر مغان، پیر مغان، رند، رند کیست، شرح دیوان حافظ، بیت اول غزل آغازین، ساقی، شراب، عشق و مقام عشق، عشق انگیزۀ خلقت، دشواری‌ها، بیت دوم از غزل آغازین، بیت سوم از غزل آغازین، بیت چهارم از غزل آغازین، بیت پنجم از غزل آغازین، بیت ششم از غزل آغازین، رازها و خفیات، بیت هفتم از غزل آغازین، مقایسه‌ها، عاشقانه‌ها، ملاحظات، سخن آخر، جایگاه حافظ در کمال، نتیجه‌گیری، منابع و مأخذ.

... بیشتر
نویسنده:
آرش احسانی و رضا فروزان
ناشر:
نگاه
کلید واژه:
شعر حافظ,شرح و تفسیر,شعر مولوی