SearchIn5Lib | کتابخانه مجازی الفبا

SearchIn5Lib | کتابخانه مجازی الفبا

فارسی  |   العربیه  |   English  

در تلگرام به ما بپیوندید

کتابخانه مجازی الفبا
کتابخانه مجازی الفبا
پایگاه جامع و تخصصی کلام و عقاید و اندیشه دینی
جستجو بر اساس ... همه موارد عنوان موضوع پدید آور جستجو در متن
: جستجو در الفبا در گوگل
جستجو
  • تعداد رکورد ها : 4339
عنوان :
استعاره و مجاز با رویکردی شناختی
خلاصه مطلب :

این مجموعه دربردارندۀ مقالاتی است که در دو همایشی که نگارنده در سال ۱۹۹۷ ترتیب داده بود، ارائه شده‌اند. یکی از این دو همایش با موضوع انگیزش مجازی استعاره، در حاشیۀ پنجمین کنفرانس بین‌المللی زبان‌شناسی‌ شناختی در دانشگاه آزاد آمستردام (جولای ۱۹۹۷) برگزار شد. همایش دیگر در ارتباط با نظریۀ شناختی در باب استعاره و مجاز و کاربرد آن در مطالعات زبان انگلیسی، هم‌زمان با چهارمین کنفرانس جامعۀ اروپایی برای مطالعۀ انگلیسی در دانشگاه لایوش‌ کوشوت در دبرتسنِ مجارستان (سپتامبر ۱۹۹۷) انجام شد. افزون بر این مقالات، این مجموعه شامل چند مطلب دیگر نیز می‌شود که به طور خاص گردآوری شده‌اند.
این مجموعه به چند موضوع مهم در ارتباط با نظریۀ شناختی در باب استعاره و مجاز می‌پردازد و نمونۀ خوبی از چگونگی به‌کارگیری آن است. اول اینکه در حال حاضر نظریۀ شناختی استعاره و مجاز در مسیر تحولش به مثابۀ یک نظریه، در موقعیت خاصی است. این مفهوم در مقالاتی به چشم می‌خورد که به نظریۀ ادغام پرداخته یا آن را به‌کار گرفته‌اند، مقاله‌ای که وجود استعاره‌های انتزاعی ساده را مطرح می‌کند و مقالاتی که به طبیعت مجاز می‌پردازند؛ مفهومی که عمدتاً در مراحل اولیۀ طرح این نظریه مورد غفلت قرار می‌گرفت. دومین مفهوم، مسئلۀ نظری مهم دیگر یعنی تعامل استعاره و مجاز است. به عبارت دیگر استعاره و مجاز اغلب بر سر دو راهی مفهومی و زبانی، تلاقی می‌کنند. مسئلۀ تعامل، کانون توجه برخی مقالات این مجموعه است و از میان انواع این تعامل، بنیاد مجازی استعاره، مورد توجه خاصی قرار می‌گیرد. سومین برداشت از عنوان کتاب، متوجه ضرورت گرایش‌ها و شیوه‌های جدید در کاربرد آن است که بعضی از آنها در این کتاب مطرح شده‌اند. از آن جمله‌ است: مطالعۀ نقش استعاره و مجاز در مکالمه و تبلیغات. در کنار شیوه‌های جدید به‌کارگیری این نظریه، نمونه‌های جدید از روش‌های قدیمی مطالعه دربارۀ نظریۀ شناختی استعاره و مجاز هم در این مجموعه لحاظ شده‌اند (بررسی الگوهای شناختی و تحلیل گفتمان ادبی و روزنامه‌نگاری).

همان‌طورکه حین مطالعۀ کتاب برای خواننده روشن خواهد شد، این حقیقت که تمام نویسندگان مقالات این مجموعه اصول کلی نظریۀ شناختی را قبول دارند، لزوماً به این معنی نیست که در مورد مسائل بحث‌برانگیز این حوزه اتفاق نظر وجود دارد. نگارنده نقطه نظرات خود دربارۀ برخی از این مسائل را در مقدمه و در مقالۀ دیگری در این مجموعه طرح می‌کند؛ اما لزوماً سایر نویسندگان این مجموعه، این نظرات را قبول ندارند. نگارنده هم لزوماً با تمام مسائلی که دیگران مطرح کرده‌اند، توافق کامل ندارد. سعی شده در این مجموعه گوشه‌ای از تنوع دیدگاه‌ها نمایانده شود تا سرزندگی زبان‌شناسی شناختی حفظ گردد و در این مسیر انتخاب مقالاتی که برای پرسش‌های مشابه، پاسخ‌های یکسانی به دست می‌دهند و در خواننده این حس گمراه‌کننده را ایجاد می‌کنند که افراد درگیر در قلمروی استعارۀ شناختی، گروهی یکدست را تشکیل می‌دهند، مورد نظر نبوده است.
فهرست مطالب این کتاب بدین‌قرار است:

مقدمه: نظریۀ شناختی در باب استعاره و مجاز: آنتونیو بارسلونا، برگردان تینا امراللهی.

برهم‌کنش استعاره و مجاز و دیگر مباحث نظری

در توجیه‌پذیری ادعای انگیختگی مجازی برای استعارۀ مفهومی: آنتونیو بارسلونا، برگردان لیلا صادقی؛ تصحیح فرضیۀ توارث: تعامل میان سلسله مراتب استعاری و مجازی: کورت فیارتز، برگردان لیلا صادقی؛ دامنۀ استعاره: زولتان کووکسس، برگردان تینا امراللهی؛ چگونه مجاز‌ها، استعاره‌ هستند؟: گونتر رادن، برگردان لیلا صادقی؛ نقش نگاشت‌ها و قلمرو‌ها در درک استعاره: فرانسیسکو خوزه روئیز د ماندوزا ایبانز، برگردان دکتر فرزان سجودی.
استعاره و مجاز در ساختار و گفتمان زبان
از ته قلب: بررسی‌های مجازی و استعاری: سوزان نیمایر، برگردان تینا امراللهی.

 استعاره و مجاز در گفتمان
شعر و حوزۀ استعاره: به سوی نظریه شناختی در ادبیات: مارگارت فریمن، برگردان لیلا صادقی؛ نقش انسجام‌دهندۀ استعارۀ شناختی در گفتمان و مکالمه: دایان پونتروتو، برگردان تینا امراللهی؛ جنگ‌افزار استعاری بیشتر در خلیج [فارس]: چارچوب‌های شرق‌شناسانه در پوشش‌های خبری: ازرا ساندیک جیوگلو، برگردان دکتر فرزان سجودی.

... بیشتر
نویسنده:
آنتونیو بارسلونا
ناشر:
نقش جهان
کلید واژه:
استعاره,مجاز,مباحث نظری,زبان,نظریۀ شناختی,گفتمان
عنوان :
اشعار بازیافتۀ کافی ظفر همدانی
خلاصه مطلب :

از گسترۀ بی‌کرانۀ شعر پارسی در سده‌های 6 ـ 7 قمری چشم‌اندازی بیش نمانده است و این چشم‌انداز خود دنیایی است که هر جلوۀ آن چشم تماشایی می‌طلبد. این چشم‌انداز خیال‌آلود، گلزارها دارد و گلعذارها، جوبارها دارد و دلدارها، کوه‌ها دارد و شکوه‌ها و کام تمنای ما از این طراوت‌ها و حلاوت‌ها چندان شیرین نیست؛ چرا که از آن همه لذت چندان نچشیده‌ایم و از آن همه نزهت چندان ندیده‌ایم. آیا هنوز به ارج این چشم‌انداز پی نبرده‌ایم؟ چنین مباد!

برای تماشای دقیق این چشم‌انداز و وارسی همه‌جانبۀ آن، باید در جستجو و فراهم‌آوری ادبیات پراکنده‌ای باشیم که از سرایندگان بی‌دیوان ادوار یادشده، باقی‌مانده و چونان گنجی دل سفینه‌ها را آکنده است.سفینه‌هایی که از موجاموج حوادث زمان رسته‌اند و به ساحل دستان ما رسیده‌اند و چه مایه غنا دارند و بها!

اشعار بازیافتۀ کافی ظفر همدانی نخستین دفتر از مجموعه‌ای است که مؤلف در تدوین، پژوهش و ویراست سروده‌های پراکندۀ کهن گشوده است.

کافی ظفر سرایندۀ سدۀ 5 ـ 6 قمری است و عبدالجلیل رازی، مؤلف النقض او را در شمار شاعرانی نام می‌برد که هر چند سنی بوده؛ اما مناقب بسیار در دیوان او در مدح امام علی (ع) و آل او مکتوب بوده است. دیوان این سرایندۀ توانا اکنون در دست نیست و آنچه در این دفتر فراهم آمده، سروده‌های پراکنده‌ای است که از او در سفایت و دفاین خطی و آبشخورهای ادبی و تاریخی ثبت شده است.

نمونه‌ای از رباعیات وی:

ای دل! یارت کمر در آزار تو بست                             خوش باش که جمله وهم در کار تو بست

هر عشوه که در جهان، کس از وی نخرید                   آورد و به نرخ نیک در بار تو بست

فهرست مطالب این کتاب بدین‌قرار است:

پیش‌گفتار؛ پیشینۀ پژوهش در احوال کافی ظفر؛ احوال کافی ظفر؛ کافی ظفر سرایندۀ سدۀ پنج یا شش قمری؛ اشعار کافی ظفر؛ اختلاط سروده‌های کافی ظفر با اشعار دیگران؛ اختلاط سروده‌های کافی ظفر با اشعار اثیرالدین اخسیکتی؛ تخلص؛ ویژگی‌های اشعار کافی ظفر؛ خاقانی و کافی‌الدین؛ کافی ظفر کرجی؛ پایان سخن؛ غزلیات؛ قصاید؛ قطعات؛ رباعیات؛ پراکنده‌ها؛ پیوست‌ها و نمایه‌ها.

... بیشتر
نویسنده:
پژوهش و ویراستۀ بهروز ایمانی
ناشر:
کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی
کلید واژه:
شعر کهن فارسی,کافی ظفر همدانی
عنوان :
انسان‌شناسی هنر: زیبایی، قدرت و اساطیر
خلاصه مطلب :

انسان از زمانی‌که خود را شناخت و نخستین اشکال آگاهی اجتماعی در ذهن او متبلور شد، شروع به آفرینش «هنری» کرد. قدیمی‌ترین آثاری که امروزه ما آنها را در ردۀ «هنر» قرار می‌دهیم، به بیش از 30 هزار سال پیش تعلق دارند؛ یعنی به زمانی‌که انسان‌های نخستین بر دیوارۀ غارها تصاویری از زندگی روزمرۀ خود ترسیم می‌کردند ‌یا با سنگ و گل، مجسمه‌های کوچکی از جانوران و انسان‌های دیگر می‌ساختند. انگیزۀ واقعی انسان‌های اولیه در آفرینش این آثار هنوز ناشناخته است؛ اما در میان فرضیات مختلفی که دربارۀ آنها مطرح شده‌ است، گروهی تقدس و شیفتگی جادویی انسان‌ها را در برابر پدیده‌های طبیعی عنوان می‌کنند، گروهی بر نیاز به آموزش و انتقال دانش اند‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ک انسان‌ها از نسلی به نسل دیگر انگشت می‌گذارند و سرانجام گروهی دیگر بر اهمیت سیاسی این آثار از لحاظ نشانه‌گذاری و تعیین حدود و مرزهای قدرت هر یک از جماعت‌ها تأکید می‌کنند.

توضیح این اشکال «هنری» هرچه باشد، در این رویکرد به «هنر» نقطه‌ضعفی وجود دارد و آن این است که در نزد انسان‌های نخستین و تا قرن‌ها بعد و حتی در مواردی تا امروز، تفکیک میان شیء «هنری» و شیء «غیرهنری» چندان روشن نیست. به ‌معنای دیگر از همان ابتدا ساخت «ابزارها» که مهم‌ترین مشخصۀ تفکیک انسان از موجودات دیگر است، از انسان موجودی «ابزارساز»، «صنعت‌گر» و در یک مفهوم «هنرمند» ساخت که دقیقاً به ‌همین دلیل نمی‌توانست در ذات خویش مفهوم هنر را از مفهوم صنعت جدا کند.

در تحول بعدی انسان‌ها، یعنی از زمانی‌که آنها توانستند نخستین جماعت‌ ثابت و اسکان‌یافته را در حدود 10 هزار سال پیش برپا سازند و به ‌خصوص از زمانی‌که در حدود پنج هزار سال پیش نخستین تمدن‌های انسانی در بین‌النهرین و مصر شکل گرفتند و قدرت سیاسی به ‌صورت نخستین دولت‌های مقتدر و مرکزیت‌یافتۀ آسیایی (سومر و مصر) ظاهر شد، از همین زمان نیز آمیزش و وابستگی متقابل و فزاینده‌ای میان سه حوزۀ هنر (یا صنعت) در مفهوم عام آن یعنی توانایی به ساخت و آفرینش اشیا، حوزۀ اسطوره یا باورهای ذهنی و آرمانی‌شدۀ انسان‌ها براساس جهان‌بینی‌های گوناگون ایشان و سرانجام حوزۀ سیاسی یعنی سازوکار‌های تولید، انباشت و توزیع قدرت به ‌وجود آمد.

تمدن‌های سومر و مصر، نظام‌های قدرتمند سیاسی ـ اداری با قشربندی‌های مشخص، تقسیم کارهای روشن و سلسله‌مراتب دقیقی به ‌وجود آوردند که جایگاه هر فرد را درون خود تعیین می‌کردند. در این نظام‌ها که نه ‌فقط خود نشانه‌ای از انباشت قدرت بودند، بلکه درون خود به افزایش هرچه بیشتر این قدرت نیز کمک می‌کردند، باورهای گستردۀ اساطیری به‌ صورت نظام‌های ایدئولوژیک مبتنی بر خدایان بی‌شمار، گروه بزرگی از «ابزارها» و «اشیا» را پدید می‌آوردند که رسالت آنها تجسم‌بخشیدن به ذهنیت‌های اساطیری در واقعیت مادی و نشانه‌گذاری‌های عمومی زمان و مکان بود. تصاویر بی‌شمار نقاشی بر دیوارها یا بر روی پرده‌ها و اشیای دیگر، نقوش برجسته بر روی بناها، ساخت‌های بزرگ معماری نظیر اهرام، معابد، کاخ‌ها، پیکره‌ها، سلاح‌ها، ابزارهای خانگی، جامگان، جواهرات و وسایل زینتی و غیره، همگی در ساخت عمومی و جزئی‌ترین ترکیب‌های خویش حامل اندیشه‌های اساطیری و قدرت بودند.

بدین‌ترتیب، گروه‌های انسانی از همین نخستین قدم‌ها، نظام‌های گسترده و پیچیده‌ای از نمادها را به ‌وجود آوردند که با تحول و رشد آن‌ها، از خلال واژگان و ساختارهای زبان، آداب و مناسک، رفتارها، باورهای ذهنی و اسطوره‌ای، نظام‌ها و نهادها، و غیره رشد و تحول یافتند. این نظام‌ها اساسی بودند و اِعمال قدرت سیاسی بر آن‌ها استوار بود و از آن‌جا که محور اصلی نظام یافتن و تداوم جماعت‌های انسانی از آغاز تا امروز، محوری سیاسی یعنی محوری مبتنی بر اصل نظم و اطاعت بوده است، نظام‌های نمادین نیز هرچه بیش از پیش به محور سیاسی وابسته شدند.

تاریخ جوامع انسانی از آن روز تاکنون اشکال بی‌شماری از حاکمیت سیاسی را به خود دیده است، اشکالی با حجم‌های متفاوت از واحدهای کوچک روستایی و دولت_ شهر‌ها تا امپراتوری‌های بزرگ، و با سازوکار‌های متفاوت حاکمیت، از دیکتاتوری، دموکراسی، استبداد، الیگارشی، سلطنت... و تقسیم‌بندی‌های بسیار متفاوت در سلسله‌مراتب و قشربندی‌های اجتماعی نظیر نظام‌های کاستی هندواروپایی، نظام‌های طبقاتی، نظام‌های پدرسالارانه، پیرسالارانه و... بحث دربارة این اشکال و نظام‌های گوناگون، بحثی اصلی در علوم سیاسی و گروهی از شاخه‌های جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی است. اما آنچه در همة این نظام‌ها قابل مشاهده است و خود را به‌ صورت امری ثابت و پایدار نشان می‌دهد، وابستگی و تبعیت کامل نظام‌های نمادین و نظام‌های فناورانه (در مفهوم ساخت ابزارها و اشیای هنری) به نظام‌های سیاسی است. هر نوع مالکیت و هر نوع دولتی تلاش کرده است نظام‌های نمادین و فناورانه را به اطاعت کامل از خود وادارد و هرچند همواره در این امر موفق نبوده و در بسیاری موارد حتی کار معکوس شده و نظام‌های اخیر نظام سیاسی را دگرگون کرده‌اند، در نهایت، شناخت و تحلیل تاریخ هنر، فناوری و اسطوره‌شناسی به هیچ رو در خارج از چارچوب تاریخ حاکمیت‌های سیاسی ممکن نیست.

با توجه به آنچه گفته شد، قرن بیستم شاید بیش‌تر از هر قرنی شاهد وابستگی و پیروی نظام‌های فناورانه و اساطیری از نظام‌های سیاسی بوده است. دلیل این امر شاید آن باشد که این قرن به گروه بزرگی از نهادهای سیاسی جدید امکان تجربه و خودآزمایی را در مقیاس‌های بزرگ انسانی عرضه کرد. آنارشیسم، کمونیسم، فاشیسم، دموکراسی و غیره همگی‌ فرصت یافتند در نمونه‌های متعدد خود با قربانی‌کردن میلیون‌ها انسان، دست به تجربة نظام‌های جدید خود بزنند و در این راه به‌ صورت گسترده‌ای از فناوری و ایدئولوژی استفاده و شاید بهتر باشد بگوییم سوءاستفاده کردند. در طول این قرن ایدئولوژی‌های فاشیستی، کمونیستی و لیبرالی مورد به مورد توجیه شد و به استفاده از فناوری ابزارهای کشتار جمعی از بمب‌های اتمی و هیدروژنی گرفته تا آخرین نسل از بمب‌های میکروبی، ژنتیکی و غیره زدند؛ و برای این کار تمام اسطوره‌های ممکن، تمام هنرهای ممکن و تمام ابزارهای تحمیق به‌ کار گرفته شدند. امروزه شناخت و تحلیل این فرایندها تنها راه جلوگیری از تکرار آن‌هاست.

یکی از بزرگ‌ترین تجربه‌های این قرن، فاشیسم هیتلری و کمونیسم استالینی بود که هر دو در برابر موج گسترده‌ای از مدرنیته در تمامی عرصه‌های زندگی انسانی ظاهر شدند و به‌ ویژه دربارة فاشیسم باید آن ‌را نوعی واکنش هراس‌آلود در برابر تهدیدی دانست که این مدرنیته آن را متوجه دنیای کهنه و محکوم به فنای پیش‌صنعتی کرده بود. فاشیسم برای مقابله با دنیای نو و اساطیر آن، دست به آفرینش شمار بزرگی از اساطیر و باورهای زیباشناختی زد تا بتواند، ایدئولوژی نفرت نژادی خود را زیبا جلوه داده و حاکمیت خود را به ‌تثبیت رساند. پدیدة مدرنیته در آغاز قرن حاضر و واکنش فاشیسم در برابر آن، موضوع بخش نخست کتاب حاضر را تشکیل می‌دهد که این تقابل را در عرصه‌های گوناگون هنری مورد بررسی قرار داده است. بخش دوم کتاب به مقالاتی در زمینة انسان‌شناسی و اسطوره‌شناسی سیاسی و هنر اختصاص دارد. در این کتاب تعدادی از نوشته‌های پیشین نگارنده در نمونة جدید خود به همراه نوشته‌های تازه در ساختار جدیدی عرضه شده‌اند که می‌تواند چارچوب انسان‌شناسی هنر را در ارتباط با اسطوره‌شناسی سیاسی بسازد.

اسطوره‌شناسی سیاسی درواقع در پی شناخت سازوکار‌های ذهنی حاکمیت‌های سیاسی است، ‌شناختی که نمی‌توان آن ‌را در قالب‌های تنگِ زمانی و مکانی محدود کرد. اسطوره‌های سیاسی، از دیدگاه انسان‌شناسی، تداومی منطقی در سراسر تاریخ بشری دارند. تداومی که ظهور و تحول اشکال هنری‌_‌فناورانه و اساطیری را به ‌صورتی دائم با اشکال زیستی از یک‌ سو و با اشکال سیاسی از سوی دیگر پیوند می‌دهد. بنابراین آنچه در این مجموعه عرضه می‌شود، نگاه‌هایی است مستقل، از زوایایی مختلف بر پدیده‌ای واحد: پیوندی پویا و پیچیده میان هنر، اسطوره و قدرت.

 

فهرست مطالب این کتاب بدین شرح است:

پیش‌گفتار

بخش اول: انسان‌شناسی هنر: مبانی نظری و تاریخی
1. انسان‌شناسی هنر چیست؟

قلمروی موضوعی انسان‌شناسی هنر، مشکلات انسان‌شناسی هنر در ایران، راه‌ها و پیشنهادها برای توسعه و گسترش تحقیقات و تألیفات این رشته.

2. نظریه‌های انسان‌شناسی هنر: نقدی تاریخی ـ تفسیری

بنیان‌های نظری مفهوم هنر، تاریخ شکل‌گیری نظریه‌ها، نظریه‌های معاصر انسان‌شناسی هنر، شاخه‌های نظری انسان‌شناسی هنر، رویکردهای جدید نظری در انسان‌شناسی هنر، نتیجه‌گیری.
3. انسان‌شناسی هنر: از بدوی‌گرایی تا هنر مدرن

از هنر قومی تا هنر پاپ، هنر و ناهنر، نتیجه‌گیری.

4. سوررئالیسم و انسان‌شناسی

تعریف و تاریخچه، چهره‌ها، روش، چارچوب‌های تاریخی، پل‌های ارتباطی با انسان‌شناسی، هنر«دیگری»، هنر روزمره و مردمی، نتیجه‌گیری. 

5. ساختارگرایی، اسطوره و موسیقی
6. عکاسی: از اتوپیا تا دیستوپیا: نگاهی انسان‌شناختی به یک روش‌شناسی فناورانه و تقلیل‌دهنده 
نظام شناخت حسی: «عینیت» به توان پنج، عکس تقلیل‌گرا، عکس اتوپیایی، عکس دیستوپیایی، نتیجه‌گیری

بخش دوم: هنر و هویت
1. سیاست و بازارهای قومی ـ ملی 
بازار هنر، کارکردهای اساسی هنر در حوزۀ اجتماعی، راهکارهای ویژۀ هنر در ایران، نتیجه‌گیری.

2. دایرۀ چهارگوش: معماری و هویت ایرانی، هستن و ساختن، سنتی مبهم، مدرنیته‌ای بی‌ریشه،
آینده‌ای زیر سؤال.

3. نوروز: اسطوره، هنر، قدرت

نشانه‌گذاری‌های فضا و زمان، ماه و خورشید، جشن‌های سال نو، نوروز.

4. هنر دایاسپورایی به‌‌مثابه عامل هویت‌سازی جماعتی
پرسش‌های پیش رو، مفهوم دایاسپورا در جهان معاصر، جماعت‌گرایی و دایاسپورا، نقش هنر به‌مثابه عنصر هویت‌ساز،
گونه‌شناسی هنرها و قابلیت هویت‌سازی دایاسپورایی، زبان هنری، حافظۀ تاریخی دایاسپورا، نتیجه‌گیری؛ چشم‌اندازهای یک رابطۀ پیچیده: هنر بومی و هنر دایاسپورایی.

5. هنر و هویت در ژاپن: نگاهی ساختاری به امپراتوری نشانه‌های رولان بارت

دال و مدلول‌های بارتی، زبان، غذا، بازی، شهر، کالبد (ابزار)، کالبد (بدن)، نمایش، هایکو (شعر)، نتیجه‌گیری.

بخش سوم: اسطوره‌شناسی هنر، جنگ و انقلاب
1. اسطوره‌شناسی انقلاب: آفرینش و فرجام

آفرینش، فرجام.

2. معماری و انقلاب: واقعیت و خیال در روسیه

انقلاب روسیه، بیشنیۀ نظری تفکر معماری در انقلاب، بلشویک‌ها در قدرت، مسکن، خانه‌های مشترک، شهر، پایان کار.

3. هنر ایدئولوژیک آمریکا (از 1945 به بعد)

شیوۀ زندگی آمریکایی: «دهانت را ببند و خوشبخت باش!»، خشونت مرد‌سالارانه: «مثل یک مرد قوی باش!»، ایدئولوژی بیگانه‌ترسی: «خودی که به دیگری بدل می‌شود!»، نتیجه‌گیری.

بخش چهارم: هنر و فاشیسم

1. از وین تا مونیخ: زیباشناسیِ فاشیسم

اشکال

2. فاشیسم و ادبیات: سفر به انتهای شب

3. فاشیسم و سینما: تصویر واقعیت، واقعیت تصویر

نگاه و واقعیت، نگاه و فناوری، نگاه و تماشاگر، سینمای آلمان در آستانۀ دهۀ 1920، سینمای فاشیستی، سازمان‌دهی سینما، مضامین.

4. فاشیسم و نقاشی: از «قفس حیوانات وحشی» تا «نمایشگاه هنر منحط»

فوویسم، فوتوریسم، اکسپرسیونیسم، نقاشی و مجسمه‌سازی فاشیستی.

5. فاشیسم و معماری: گوی بلور، زهدان سنگی

زیباشناسیِ نظم، آغاز مدرنتیه، اندیشۀ فاشیستی در معماری.

پیوست: سه جُستار دربارۀ انسان‌شناسی هنر در آفریقا، اقیانوسیه و چین
 

1. انسان در برابر تصویر خویش 

تصویر الگو، بیان تبارشناسی از خلال صحنه‌پردازی جوهره‌ها، زندگان چگونه درگذشتگان خود را به نیاکان دودمانی تبدیل می‌کنند و با چه اهدافی؟، «جفت» تصویری سرگردان، پرترۀ عکاسی به‌مثابه حضوری تصویری برای حفظ انسجام شخص، نشانه و‌ آینه. 

2. زیباشناسی و امر قدسی در ملانزی (اقیانوسیه)

معرفی گروه اجتماعی سولکاها، ساختن اشیای مناسکی: رازها و ممنوعیت‌ها، تمایل به جذابیت، امر زیبا در برابر عدم اعتقاد، زیبایی در کنش، سلطۀ زیباشناختی، معنای جبران، زیبایی به‌مثابه یک بُعد تام، زیبایی به‌مثابه ظهور.

3. یک مذهب نوشتاری در چین: شمنیسم نوشتاری «یی»‌ها در یونّان (اورلی نوو)

شمنیسم‌ها؟، یی‌ها و نیپاها به طور خاص، نوشتار استادان مزامیر، خانه، دولت چین و شمنیسم نوشتاری، نتیجه‌گیری. 

واژه‌نامۀ توصیفی، کتاب‌شناسی، نمایۀ اسامی و نمایۀ موضوعی.

... بیشتر
نویسنده:
ناصر فکوهی
ناشر:
ثالث
کلید واژه:
ساختارگرایی,اسطوره‌شناسی,رولان بارت,فاشیسم,زیباشناسی,اساطیر,هنر مدرن,سورئالیسم
عنوان :
این قند پارسی: فارسی دری در افغانستان امروز
خلاصه مطلب :

نابسامانی وضعیت زبان فارسی در کشور افغانستان بر اهل بصیرت پوشیده نیست. ضعف سواد و دانش جامعه، ورود بی‌رویۀ واژگان بیگانه، متروک‌شدن تدریجی گویش‌های محلی، تحریف و تبدیل بسیاری از واژگان کهن و در کنار همۀ اینها، نبودن نهادهای رسمی و نیرومندی برای حفظ و تقویت فارسی، این زبان را در مهد تاریخی خود با ناملایمات بسیاری روبرو کرده است.

البته وقتی از نابسامانی زبان فارسی در افغانستان سخن گفته می‌شود، به معنی بسامان‌بودن وضع دیگر زبان‌های رایج در این کشور نیست. همچنین بدین معنی نیست که فارسی در دیگر نقاط دنیا و به‌ویژه در کشورهای همسایه از هرگونه عارضه‌ای به دور است. طبعاً در دیگر زبان‌ها و دیگر جای‌ها نیز نارسایی‌هایی در کار است که انتظار می‌رود کارشناسان بدان‌ها بپردازند. اینکه نویسنده در اینجا بحث را محدود به افغانستان امروز می‌کند، برای این است که هم با مطالعات و تجربه‌های نویسنده سازگار باشد و هم با نیاز خوانندگان کتاب.

نویسنده در ابتدای کتاب پیرامون پیشینه تاریخی و گستره جغرافیایی زبان فارسی اطلاعات مختصری آورده است و در بخش های دیگر، زبان فارسی در نگاه دولتمردان افغانستان و زبان فارسی در نظام اداری کشور را نقد و بررسی کرده است.
«از فارسی تا دری» نام بخش دیگری از کتاب است که نویسنده در این بخش این پرسش را مطرح کرده است که آیا  «فارسی» و «دری» دو زبان است یا یک زبان و اگر یک زبان است، چرا در کشور ایران این زبان «فارسی» خوانده می‌شود و در افغانستان «دری».

نویسنده با استناد به متون ادبی و نظرات کارشناسان زبان و ادبیات دو کشور بر این باور است که فارسی و دری از قدیم دو نام بوده است برای یک زبان واحد، نه اینکه دو زبان متفاوت باشند.
نویسنده در بخش دیگری از کتاب راه‌های عملی پالایش و بهسازی زبان را مطرح کرده است و بر این نکته تأکید کرده است که آنچه یک زبان را زنده و پویا نگه می‌دارد، نوآوری در عین حفظ سنت است.

فهرست کتاب چنین است:

پیشینه و گستره‌؛ افغانستان و فارسی دری‌؛ فارسی در نگاه دولتمردان کشور؛ فارسی و نظام اداری افغانستان؛ از «فارسی‌» تا «دری»؛ فارسی افغانستان و نهادهای آموزشی؛ فارسی افغانستان و رسانه‌ها؛ فارسی افغانستان و تحولات جدید؛ مهاجرت و زبان فارسی افغانستان؛ اصالت زبان و ضرورت آن‌؛ راه‌های عملی پالایش و بهسازی زبان؛ اصول برخورد با زبان‌های دیگر؛ امکانات و قابلیت‌های بهسازی زبان.

... بیشتر
نویسنده:
محمدکاظم کاظمی
ناشر:
عرفان (محمدابراهیم شریعتی افغانستانی)
کلید واژه:
فارسی دری,ادبیات افغانستان,یادداشت‌ها
عنوان :
بازخوانی اسناد زندگی نیما در آستارا
خلاصه مطلب :

یادداشت کنونی با انگیزۀ بازخوانی و چاپ چند سند دربارۀ زندگی نیما در آستارا به نگارش درآمده است. این اسناد را که سال‌ها در بایگانی اداره آموزش و پرورش آستارا نگهداری شده بود، در سال‌های آغازین دهه پنجاه، در پی انبارگردانی، یک‌باره برای سوزاندن و نابودی به دور انداختند و تنها در پی شناسایی و دوراندیشی سرپرست محترم وقت کارگزینی آموزش و پرورش آستارا، شادروان جمشید رحیم‌نژاد بازیابی و دگرباره نگاه‌داری شد. آقای رحیم‌نژاد پس از چندی این اسناد را به میانجی دوستی برای بهره‌برداری و انتشار نزد یکی از گردانندگان ماهنامه‌های تهران فرستادند که البته آن ماهنامه در گردونۀ روزگار چندان نپایید. از این رو این اسناد به انتشارات بزرگمهر سپرده شد تا در شناسایی گوشه‌های تاریک زنگی نیما به کار آید.

پس از خاک‌سپاری دوبارۀ پیکر نیما در یوش و امیدواری به اینکه زادگاه شاعر به کانون نگاه‌داری یادمان‌های زندگی و شعر نیما درآید؛ آقای رحیم‌نژاد نزدیک به 140 برگ از اسناد پرسنلی بازیافته را سخاوت‌مندانه، به اداره کل میراث فرهنگی استان مازندران سپردند. از آن روز تاکنون نگارنده امیدوار بود که سرپرستان محترم اداره کل میراث فرهنگ استان، خود نسبت به آماده‌سازی و انتشار این اسناد همت گمارند؛ اما بیم ناشناخته ماندن ارزش اسناد نزد آنان و پوسیدگی و نابودی آن از یک سو و جای خالی آن در کنار جستارهایی که درباره زندگی نیما در آستارا درگرفته است، از سوی دیگر، نگارنده را به بازخوانی، تدوین و ویراستاری برگ‌هایی از این اسناد برانگیخت.

در بازخوانی این اسناد، نگارنده کوشیده است تا نخست سرفصل‌های زندگی نیما در دهه نخست سده کنونی را بر اساس نامه‌ها و زندگی‌نامه‌های بازمانده از شاعر و درباره او، در پیش نهد و آنگاه، گزارش‌های گردآمده در این اسناد را بر زمینه‌ای از آگاهی‌های افزون‌تر دربارۀ زندگی شاعر، فراروی خوانندگان بگستراند. گذشته از بازخوانی اسناد، در بخش پایانی کتاب، قطعه‌ای از نیما گنجانیده شده است. به این قطعه، نگارنده سال‌ها پیش برخورد و از آن رو که جای آن را هنوز در مجموعه کامل اشعار نیمایوشیج خالی می‌بیند، برای آگاهی نشر و ویراستار یا ویراستاران کنونی و آینده شعرهای نیما به چاپ سپرده است.

فهرست مطالب این کتاب بدین ترتیب است:

پیش‌گفتار، روزشمار زندگی نیمایوشیج، پرده‌ای از یک زندگی، نیما و آموزگاری در آستارا، رویدادهای آستارا: سال دوم، پیشینۀ نیما در وزارت مالیه، رویدادهای آستارا: سال سوم، اسناد، شعر بازیافته‌ای از نیما: خر سوار خر.

... بیشتر
نویسنده:
هادی راشد
ناشر:
بزرگمهر
کلید واژه:
زندگینامه,نیما یوشیج,شاعران ایرانی
عنوان :
بازتاب اندیشه‌های زروانی در شاهنامه
خلاصه مطلب :

روایات پیشینیان و باورهای گذشتگان سرشار از نکات و آموزه‌هایی است که ما را به سوی باورهای کهنی که ریشه در فرهنگ و تمدن باستانی‌مان دارد، رهنمون می‌کند. اعتقاداتی که بی‌گمان زندگی امروزۀ ما تحت تأثیر بی‌چون و چرای آن قرار دارد و کسی نمی‌تواند منکر این تأثیرپذیری باشد. آیین زروانی از جمله ادیانی است که اگرچه ریشه‌های فکری و اعتقادی آن به صورت‌های گوناگون گاه محسوس و عینی و گاه نامحسوس در باورهای مردم باقی مانده است؛ اما شکل و ساختمان اصلی‌اش را از دست داده و تنها به صورت یک نام با ویژگی‌های منحصر به فرد خود بر جای مانده و گاه در میان مردم تبدیل به دیدگاهی همگانی و خاص شده است. بررسی آثار ادبی و به‌ویژه آثاری که در دوره‌های اسلامی تدوین و نوشته شده‌اند، خود دلیل قانع کننده‌ای است بر این مدعا.

رسالۀ موجود تلاشی است برای یافتن پیوند ناگسستنی میان اندیشه‌های کهن زروانی با شاهنامه فردوسی که با عنوان مهم‌ترین متن منظوم حماسی در دوره‌های اولیۀ اسلامی در ایران مطرح است. نگارنده طی یک سال مطالعه و تحقیق با عنایت خداوند متعال و با کمک و راهنمایی استادان بزرگ به این پژوهش پرداخته تا به این وسیله نیاز و علاقۀ خود را نسبت به این موضوع برآورده سازد. در این رساله تا حدی که امکان داشت از یافته‌های پژوهشگران پیشین که به حق نقش مهمی در شناساندن این آیین کهن بر دوش دارند، سود جسته است و نتایج حاصل از آن عبارتند از:

نخست: بررسی اندیشه‌ها و نظرات گوناگونی که در مورد آثار و اندیشه‌های زروانی مطرح شده و استفادۀ مفید و بجا از آنان.

دوم: استنتاج نکات و اندیشه‌های زروانی در شاهنامه که ابتدا باورهای زروانی به عنوان اساس کار مطرح شده و به دنبال آن به بررسی اندیشه‌های زروانی موجود در شاهنامه پرداخته شده است.

فهرست مطالب این کتاب بدین‌قرار است:

مقدمه

بهرۀ نخست: زروان خدای بیکران؛ قربانی و نیایش؛ فصل دوم: آز سلاح اهریمن؛ زروان مبدأ هرمزد و اهریمن؛ تقویم ایران باستان.

بهرۀ دوم: آسمان، ستارگان و تأثیرات فراطبیعی آن؛ فصل اول: سپهر تن زروان؛ فصل پنجم: مقدرات آسمانی در شاهنامه.

بهرۀ سوم: تجلیات قدسی زروان؛ فصل اول: زروان خدای زمان و مکان؛ فصل دوم: زمان و تجلیات آن در شاهنامه؛ معادشناسی زروانی؛ آیین تدفین؛ فصل چهارم: مرگ و مناسک آن در شاهنامه؛ فصل پنجم: وای ایزد بادها.

بهرۀ چهارم: زن در آیین زروانی.

بهرۀ پنجم: زروان در جریان تاریخ؛ دین در میان مادها؛ دین در میان هخامنشیان؛ دین در میان ساسانیان.

بهرۀ ششم: زروان در شاهنامه.

... بیشتر
نویسنده:
معصومه تاجیک
ناشر:
نگیما
کلید واژه:
شعر فارسی,شاهنامه,زروانی‌گری در ادبیات
عنوان :
بوطيقای فضا
خلاصه مطلب :

باریکه‌های نوری از چارچوب خانه، کلون در، اتاق زیر شیروانی، دخمه‌های قدیمی و کلبه‌های روستایی در این کتاب سوسو می‌زنند؛ همچون نقطه‌هایی از نور که به هندسۀ متعالی گاستن باشلار روشنی می‌بخشد. بوطيقای فضا که در ظاهر حوزۀ بررسی خود را به خانه و فضای درونی و بیرونی آن محدود می‌کند، عمیقاً گسترش می‌یابد و در لبه‌های تخیل به ارتعاش در می‌آید و زوایای روح و دالان‌های تودرتوی ذهن را می‌کاود.

هیچ نویسندۀ دیگری مثل باشلار تا این اندازه دقیق و استادانه به مفهوم فضای خانگی نپرداخته است. وی در نظر دارد که خانه پیش از هر چیز موضوع هندسی طرح‌ها و زوایای دقیق است؛ اما از خواننده‌اش می‌خواهد بیندیشد که چطور همین خطوط دقیق مهندسی پذیرای ویژگی‌ها و پیچیدگی‌های انسانی می‌شوند و چگونه خانه، خود را با ساکنانش تطبیق می‌دهد.

باشلار خود را اسیر تاریخ معماری و جزئیات ساختن یک بنا نمی‌کند و به خانه نه با چشمان بیننده‌ای معمولی که با نگاه اندیشمندی‌ بزرگ و انسانی کیهان‌مدار می‌نگرد: "خانه‌ای که زمانی در آن زیسته‌ایم، جعبه‌ای بی‌خاصیت نیست. فضای مسکون فضای هندسی را تعالی می‌بخشد".

این کتاب اثری خارق‌العاده است. باشلار در ذهن خواننده این سؤال را ایجاد می‌کند که چرا آدمی در بزرگسالی پله‌های زیرزمین را طوری به یاد می‌آورد که انگار دارد از بالا به پایین می‌نگرد. وی در شعر و قصۀ عامیانه، در روان‌شناسی و پرنده‌شناسی جدید، شواهدریز و درشتی یافت و آنها را با موضوع بحث خود پیوند می‌زند. موضوع بحث این است که خانه، آشیان رؤیاپردازی و پناه تصور است. او در پس توهمات عجیب و غریب از زیرزمین‌های جنایت و قفسه‌های بدبو بر این نکته تأکید می‌کند که مردم به خانه احتیاج دارند تا رؤیا بپردازند و خیالبافی کنند که همین مسئله یکی از مهیج‌ترین و در عین حال قابل قبول‌ترین مباحث فلسفۀ غرب است.

باشلار از روان‌شناسی یونگ تا عمق جنسیت پیش می‌رود تا مفهوم پستوها، لاک سنگ‌پشت و تالارهای باغ را جستجو کند؛ همان جایی که هنوز جاذبه‌ها و جلوه‌هایی از معماری دارد. زبان به همان اندازه که در خدمت باشلار است، در خدمت خواننده نیز هست. باشلار به عنوان استاد متون شاعرانه و شاید استاد نگاه شاعرانه با کلماتی دقیق و گلچین‌شده می‌نویسد. وی در فصل مینیاتور آورده است: «من به عنوان فیلسوف صفت‌ها گرفتار دیالکتیکی پیچیده، عمیق و بزرگ شده‌ام؛ اسیر نهایت خردی که عمق می‌گیرد یا امر بزرگی که از همۀ محدودیت‌ها می‌گذرد».

 بوطيقای فضا در عصری طنین‌انداز می‌شود که زمان از تلویزیون، بازی‌های ویدیویی، نور لامپ مهتابی، گل‌های مصنوعی، سیستم تهویۀ هوا و قفسه‌های کوچک رنج می‌برد. این کتاب خواننده را از ساختار و چشم‌اندازهای امروز ناخشنود می‌کند و شرح می‌دهد که فضا می‌تواند شعر باشد.

بوطيقای فضا خواننده را عظمت‌بودن می‌بخشد، در فضایی هنرمندانه از نقاشی تا شعر، از شعر تا داستان و از داستان تا تذکره. باشلار در این کتاب نشان می‌دهد که فضا چیزی بیش از صحنه در هر اثری است؛ محوری است که اثر بر حول آن می‌چرخد. او فضای اثر را از شخصیت و طرح می‌گذراند تا جایگاه رفیع آن را تعالی بخشد. او به خوانندگان نگاهی تازه می‌دهد تا به درک آثار بزرگ نقاشی، رمان و ادبیات قومی جهان بپردازند. اثر او مکان‌دوستی خالص و اصیل است.

بوطيقای فضا منشوری است که با آن همۀ جهان از اثر ادبی گرفته تا کارهای خانه، زیباشناسی و درودگری معنی عظیم و حیرت‌انگیزی می‌گیرند. هیچ خواننده‌ای نخواهد بود که پس از خواندن آن به فضاهای معمول، معمولی بنگرد؛ بلکه با روح چشم به افسون گاستن باشلار خواهد نگریست.

فهرست مطالب این کتاب:

پیش‌گفتار؛ دربارۀ نویسنده؛ درآمد؛ فصل اول: خانه؛ فصل دوم: خانه و جهان؛ فصل سوم: کشوها، قفسه‌ها و گنجه‌ها؛ فصل چهارم: آشیان‌ها؛ فصل پنجم: صدف‌ها؛ فصل ششم: گوشه‌ها؛ فصل هفتم: مینیاتورها؛ فصل هشتم: بی‌کرانگی درون؛ فصل نهم: دیالکتیک درون و برون؛ فصل دهم: پدیدارشناسی تدوّر.

... بیشتر
نویسنده:
گاستن باشلار
ناشر:
روشنگران و مطالعات زنان
کلید واژه:
دیالکتیک,بوطیقا,تخیل,شعر,فضا,زمان,پدیدارشناسی
عنوان :
بررسی و تحلیل آثار جلال آل احمد
خلاصه مطلب :

پشت‌سر دوران تولد جلال آل‌احمد تحول جدی، بزرگ و همه‌جانبه در ایران آغاز شده بود که باید آن را آغاز و منشأ تجدد قلمداد کرد. این تحول که بیش از تمام عوامل و علل و اسباب، از تحول علمی و اقتصادی غرب متأثر بود، صرف‌نظر از طلیعه‌های آن در عصر صفویه با نقطۀ عطف خاصی از زمان عباس میرزا شروع شده بود و در ابعاد سیاسی، فرهنگی، علمی و اقتصادی جریان می‌یافت.

زندگی جلال را می‌توان به دو مرحله تقسیم کرد: دورۀ عضویت در حزب توده و سال‌های پس از انشعاب از حزب توده. در دورۀ اول (از روزی که قلم به دست گرفته بود تا سال 1326 ش) مانند روشن‌فکران دیگر مشغول تبلیغ تجدد بود و علیه باورها و فرهنگ مرسوم می‌نوشت. در قسمت دوم (پس از بازگشت از راهی که رفته بود) با تجدد در دو جبهه می‌جنگید: در یکی علیه روشن‌فکرانی می‌نوشت که برای آماده‌کردن زمینه‌های گسترش تجدد اصالت‌های عقیدتی و فرهنگی را عرضۀ طعن و تحقیر می‌کردند. در این مقام می‌کوشید به هر مستمسکی باورها، آداب، رسوم و اقتصاد مألوف ایران را چنانکه بود، حفظ کند؛ جبهۀ دیگر مخالفت با ماشین و آثار آن در ایران بود چنانکه ستیز او با ماشینیزم معروف است. یکی از دغدغه‌های فکری و دردهای روانی وی و شاید عمده‌ترین آنها گسترش سرسام‌آور ماشین و زندگی ماشینی و آثار متکثر و متنوع آن بود. آنچه از ماشین و زندگی ماشینی که از طرف کشورهای غربی، به عبارت دیگر استعمارگر به طرف شرق عموماً و به طرف ایران خصوصاً آمده است، در آثار آل احمد انعکاس یا نمود یافته است، عبارت است از: کامیون، تراکتور، رادیو، سد، برق، روغن نباتی، سلاح، چاه عمیق، اسباب پزشکی، ساندویچ، سینما، بانک، تعاون روستایی، سیمان و .... . هریک از اینها عوامل و علل و اسباب خاص خود را پشت سر و نتایج و تبعات خاص خود را در پیش رو دارد. در هر حال اینها از غرب تولیدکننده به شرق مصرف‌کننده می‌آیند و در زندگی شرقیان تأثیراتی می‌گذارند که به نظر آل احمد وابسته‌کننده‌اند.

آل احمد به کارهای مستشرقان و روابط فرهنگی و مطالعات اجتماعی که غربیان در شرق انجام می‌دهند، جز از این دیدگاه به هیچ تأویل دیگری نمی‌نگرد. به نظر او این اقدامات غربیان برای شناخت شرق و شرقیان است تا بتوانند مواد خوراکی زندگی ماشینی خود را بیشتر بشناسند و کل موانع احتمالی را از پیش پای خود بردارند و جلوی انقلاب‌های احتمالی را بگیرند و حکومت و مردم را وارد نظامی کنند که خود طراح آن هستند و منافع اقتصادی خود را در آن می‌جویند.

نکته‌ای که در زندگی آل احمد مهم است، تحول مستمر فکری و ادبی او است. اگر حیات ادبی این نویسنده با دیگر نویسندگان هم‌عصرش مقایسه شود، این موضوع به خوبی نمایان می‌شود و او ساعتی را بدون قلم و کتاب نزیست.

این کتاب در پنج فصل به رشتۀ تحریر درآمده که بدین ترتیب است:

فصل اول: تا شهریور 1320

فصل دوم: از شهریور 1320 به بعد

فصل سوم: سال‌های 1327 ـ 1331 شمسی

فصل چهارم: سال‌های 1332 تا 1339 شمسی

فصل پنجم: سال‌های 1340 تا 1348 شمسی.

... بیشتر
نویسنده:
ابراهیم رنجبر
ناشر:
آیدین
کلید واژه:
جلال آل احمد,نقد و بررسی,داستان‌نویسان ایرانی
عنوان :
بیست و پنج جستار از محمدتقی دانش‌پژوه
خلاصه مطلب :

یادکردن از لذت یادگیری و برداشت‌های موضوعی نکته‌های مهم درسی و شیفتگی او به آراء و نظرات دانشمندان از ویژگی‌های دانش‌پژوه است. خود نوشته‌اند: «هنوز لذت نوادر ادبی که از آیت‌الله مرعشی شنیده‌ام، در کام ذهنم هست» و در مطالعۀ حاشیةالبهجة المرضیل میرزا ابوطالب فندرسکی که با استدلال و دشواری همراه است، با لذتی می‌نگریسته‌ام.

از دیگر خصوصیات دانش‌پژوه مقابله و سنجش موضوعی و برجسته‌کردن نکات مهم مطالب در یادگیری و نوشتن و تصحیح است و این مقابله و سنجش از ابتدای یادگیری با او همراه بوده است.

استاد ایرج افشار می‌نویسد: شوق ایشان به یافتن نوادر علمی و بازگفتن آنها عشقی است جاودانه و پایان‌ناپذیر که ذهن و جان او بدان عجین شده که نه زمان می‌شناسد و نه مکان. نه خاورشناس خارجی و نه ایران‌شناس خودی. او به هر کجا سفر کرد، این ولع و عشق بی‌کرانه و پایدار را با خود همراه داشت.

دانش‌پژوه به پژوهش‌های کتاب‌شناسانه در فقه فارسی، موسیقی، فلسفه و منطق، اخلاق و سیاست کتاب‌شناسی فرق و ادیان، دائرةالمعارف‌ها، اقسام علوم، ترسلات و منشآت، هنر نقاشی و کتاب‌پردازی پرداخت و به افغانستان، مسکو، پطرزبورگ، دوشنبه، تاشکند، باکو، آلمان، هلند، آمریکا، فرانسه و چین رفت و ارمغان‌های ارزشمند هریک از کشورها را آورد و در نشریۀ نسخه‌های خطی کتابخانۀ مرکزی که خود از بنیان‌گذاران آن بود، منتشر کرد.

ایرج افشار گفته است که اغراق نیست اگر گفته شود دانش‌پژوه رقمی نزدیک به صدهزار نسخۀ خطی را یک به یک دیده و بررسی کرده و آنها را که شایستۀ معرفی دانسته و در مقاله‌ها و فهرست‌ها و مقدمه‌های خود بی‌تابانه شناسانده است.

کتاب بیست و پنج جستار در پنج بخش پژوهش‌های تاریخی، رساله‌های تاریخی، اسناد تاریخی، وقف‌نامه و کتاب‌ها و نسخه‌ها تدوین شده است.

بخش نخست این کتاب که پژوهش‌های تاریخی را دربرگرفته است، به آیین بنیاد شهریاری و بخشی از زندگانی شاه طهماسب می‌پردازد.

نمونه‌ای از تاریخ سالنامۀ ایران، آمار مالی و نظامی ایران در 1128، اصفهان و طاووس‌خانۀ آن، آیین‌نامه شاه طهماسب صفوی در قانون سلطنت و شوکت‌نامه عناوین بخش دیگر این کتاب است.

مؤلف در بخش سوم به بررسی برخی اسناد تاریخی روزگار صفویه و قاجار پرداخته است؛ بررسی دو سند مربوط به گرگان و سه سند تاریخی و جغرافیایی از روزگار صفویه از جمله این اسناد است.

بخش چهارم کتاب به وقف‌نامه بارگاه محمود کیا، وقف‌نامه‌های ساری و نیز آستانه‌های مازندران و گنجینۀ آستانۀ ستی فاطمه (س) در قم اختصاص یافته است.

بخش پنجم و پایانی نه کتاب و نسخه را دربرگرفته که قانون الملک، تاریخ واقعه تبریز، ترجمۀ کتاب‌های مقدی در روزگار نادرشاه به فارسی، پیمان‌نامه‌های ایران، اسب نوبتی بر در کاخ ابو مسلم، قانون ناصری و جامع ناصری و رسائلی در عقاید اجتماعی، دیباچۀ سفینۀ شاهوردی خان شماری از آن مجموعه است.
 

... بیشتر
نویسنده:
به کوشش قدرت الله پیشنماززاده
ناشر:
انتشارات دکتر محمود افشار
کلید واژه:
مجموعه مقالات,پژوهش‌های تاریخی,اسناد و مدارک‌
عنوان :
پژوهشی در دیوان حیاتی کرمانی
خلاصه مطلب :

کرمان یکی از کهن‌ترین تمدن‌های جهان است و به دلیل قرارگرفتن در حاشیۀ کویر و خشکی و بی آبی از همان آغاز با فقر و نداری دست به گریبان بوده است؛ اما مردم کرمان با تلاش و کوشش طبیعت را مقهور ارادۀ خویش ساختند. زنان کرمانی در تمام تلاش‌های زندگی‌ساز همگام مردان خود بودند و با هم در راه بهترکردن زندگی جان می‌کندند و این صفت یکی از ویژگی‌های زن کرمانی بوده است.

بی‌بی حیاتی از شاعران عارف و بزرگ عهد خود بود. وی در نیمۀ دوم قرن دوازدهم هجری در خانواده‌ای که همه اهل دین و عرفان بودند، چشم به جهان گشود، بی‌بی‌جان نامش نهادند. او از محضر پدرش علم و ادب آموخت و به وسیلۀ برادرش که عارف بود و «رونق‌علی شاه» خوانده می‌شد، با عرفان آشنا شد. برادرش با «نورعلی شاه» پیوند داشت و از مریدان او بود. این ارادت و همبستگی سبب شد وی به همسری «نورعلی شاه» در آید.

زندگی آنان زیاد نپایید. همسر وی در موصل به سال 1212 ه.ق به شهادت رسید. بی‌بی حیاتی هم یک سال بعد از او جان سپرد.

دیوان حیاتی، دیوانی است که دربردارندۀ هفتاد صفحه است که ده صفحۀ آن را شناسنامۀ کتاب و شصت صفحۀ باقیمانده، تراوشات اندیشه و قلم شاعر بدین شرح است:

1. مقدمۀ زیبا مرکب از نظم و نثر، آراسته به صنایع ادبی و در عین حال سنگین و پیچیده که در شمار متون درجۀ یک عرفانی و متضمن حکایت تلمذ، ارادت، عشق و ازدواج شاعر است.

2. قطعۀ هشت بیتی که نشان‌دهندۀ توانایی و ابتکار شاعر و جوشش طبع موزون اوست.

3. قصیده‌ای محکم و متین در مدح امیرالمؤمنین علی (ع) دارای 33 بیت.

4. غزل‌های عارفانه و عاشقانه به تعداد 110 عدد.

5. ترجیع‌بندهای عرفانی به شیوۀ ترجیع‌بند مشهور سعدی و در همان وزن، در هفت بند بیت به غیر از بیت ترجیع.

6. ترکیب‌بند پرمحتوای عرفانی به سبک ترکیب‌بندهای مشهور هاتف اصفهانی و در همان وزن ئر هفت بند و هر بند، هفت بیت به غیر از بیت ترکیب.

7. مخمس هفت‌بند که بیانگر عشق و علاقۀ شاعر به مراد و همسرش نورعلی شاه و حکایت هجران او باشد (چهارده بیت و هفت مصراع تخمیس).

8. ساقی‌نامه کم‌نظیر و سرشار از اصطلاحات عرفانی و موسیقی و آرایه‌های ادبی در وزن ساقی‌نامۀ حافظ (47 بیت).

9. مثنوی عارفانه و عاشقانه (نوزده بیت).

10. تعداد 23 رباعی عارفانه.

این اثر را زنده‌یاد «جهان کرمانی» به عنوان پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد خود در سال 1374 انجام داده بود که توسط همسر وی در سال 1387 منتشر شده است.

مطالب اين كتاب در سه فصل تقسيم شده است. در فصل اول اين عنوان‌ها بررسی شده است: حيات بی‌بی حياتی، تخلّص، استادان، آثار حياتی، ديوان حياتی، نثر و مرتبۀ نويسندگی، رتبت و معرفت شاعرانه و ويژگی‌های شعر حياتی، شيوه و طرز سخن، موسيقی شعر در ديوان حياتی، قافيه‌های درونی، كاربرد تخلّص در مضمون‌آفرينی، صور خيال، آرايه‌های ادبی، پاره‌ای از فرازهای شعر، فرودهای شعر، حياتی و ديگر شاعران، حياتی در تذكره‌ها و مطبوعات.
فصل دوم اين كتاب دربرگيرندۀ شعر حياتی در قالب‌های قطعه، قصيده، غزلیات، ترجيع‌بند، تركيب‌بند، مخمس، ساقی‌نامه، مثنوی و رباعی است.
سومين فصل اين اثر به بررسی «واژگان و تعبيرات عرفانی ديوان حياتی» و «واژگان موسيقی ديوان حياتی» اختصاص يافته است.

... بیشتر
نویسنده:
فاطمه جهانگرد «جهان کرمانی»
ناشر:
مرکز کرمان شناسی
کلید واژه:
شعر فارسی,نقد و تفسیر,بی‌بی‌جان حیاتی کرمانی
عنوان :
پدر علم تفسیر و تاریخ (مروری بر زندگی و آثار محمد ابن جریر طبری) پروانه عروج‌نیا
خلاصه مطلب :

یکی از مفاخر اسلام محمد ابن جریر طبری، مجتهد، مفسر، محدث، حافظ و مورخ بزرگ است. قدمت عهد طبری آنگاه آشکارتر می‌شود که به معاصر‌بودن وی با سه تن از امامان شیعه، یعنی امام علی‌النقی و امام حسن عسگری و امام مهدی (علیهم‌السلام) و دو تن از بزرگ‌ترین محدثان اهل سنت، یعنی بخاری و مسلم ابن حجاج و یکی از مؤسسان مذاهب چهارگانۀ اهل سنت، احمد ابن حنبل اشاره شود.

دوران زندگی طبری هم‌زمان با یازده خلیفه عباسی بود. در این دوران عباسیون حامیان ایرانی خود را از دست داده یا به آنان بی‌اعتماد شده بودند و در ضمن رقبای عرب نیز که از حیث تبار و نسب با آنها پهلو می‌زدند، آرامش و آسودگی را از این سلسله ربوده بودند. بنابراین خلفای عباسی از زمان معتصم بالله ترکان را به جانشینی دو حامی سابق خود برگزیدند و از همین دوران نیز خلافت عباسی دچار سستی و فتور سیاسی گردید؛ با این حال به واسطۀ گسترش اسلام در میان ملت‌ها و فرهنگ‌های مختلف و توصیۀ اسلام به علم‌آموزی و علاقه و توجه برخی از خلافی پیش از این عصر به ترجمۀ آثار علما و حکمای قدیم ایران، یونان، هند و مصر نوعی مبادله میان فرهنگ‌های مختلف پدید آمد که نتیجۀ آن شکوفایی تمدن اسلام و باروری آن تا چند قرن بود. از برکت چنین جهشی استادان بزرگی در عرصۀ علوم دینی همچون فقاهت، حدیث، کلام، قرائت و تفسیر ظهور کردند. علوم ادبی در پرتو قرآن و نیز با حمایت وزرا و امرای فاضل محلی در ممالک اسلامی رونق گرفت و استادانی چون خلیل بن احمد، کسایی، سیبویه، اخفش و اصمعی شهرت یافتند. تاریخ عرب و عجم نیز به تقلید از ایرانیان که اهمیت زیادی به تاریخ می‌دادند و به برکت وجود مترجمانی چون ابن مقفع پایه و مایۀ کاملی یافت و در ردیف سایر علوم قرار گرفت. منطق، فلسف، طب، جغرافیا، علم الحیل (مکانیک)، هندسه، حساب، هیئت، نجوم، جبر و کیمیا نیز با سعی مترجمانی چون ابوسهل بن نوبخت، متی بن یونس، یعقوب کندی، ابن خردادبه، ابن فرخان، سنان بن ثابت و ابراهیم بن سنان و بیژن بن رستم کوهی مدون گشت.

قرن سوم و چهارم در تاریخ ایران نیز عصر ممتازی است. در این عصر سلسله‌های ایرانی چون طاهریان و صفاریان و سامانیان در خراسان و طبرستان دانشمندان و شاعران را به تألیف کتاب‌های علمی و تاریخی و سرودن شعر به زبان پارسی تشویق می‌کردند و در نتیجه محیط مساعدی برای رشد استعداد ایرانیان مهیا شد.

در روزگار کودکی طبری، خاندان طاهریان بر طبرستان حکومت می‌کرد و بدین تریب محمد بن جریر طبری در روزگاری زیست که وسایل تحصیل در همه جا فراهم بود. شهرهایی هم که طبری ابتدا در آنجا زندگی  و به تحصیل اشتغال داشت سهم و نصیبی از این رشد و تحول داشتند؛ اما مسلماً بغداد سهم بیشتری از این رونق فرهنگی داشت و به همین دلیل روی دل اهل علم به سویش متوجه بود.

طبری جوان مشتاق دانستن و فهمیدن، برای درک نهضت علمی که در آن دوران به پا شده بود، ابتدا به بغداد و سپس به ممالکی که از آنها بیشتر بوی شکوفایی می‌رسید، سفر کرد و در این راه متحمل زحمات فراوانی شد. از این رو طبری سرمشق بزرگی در عظمت اراده و شوق به آموختن است.

... بیشتر
نویسنده:
پروانه عروج‌نیا
ناشر:
همشهری
کلید واژه:
زندگینامه,محمد ابن جریر طبری,فیلسوفان اسلامی,شیوۀ نگارش طبری
عنوان :
پروین اعتصامی پایه‌گذار ادبیات نئوکلاسیک ایران
خلاصه مطلب :

پروین اعتصامی همزمان با امضای فرمان مشروطیت پا به جهان گذاشت و اندکی پیش از سقوط رضا شاه از دنیا رفت. او از فرزندان درخشان نسل پاکی بود که مؤمنانه در راه رهایی ایران از بند جهل و تاریکی قدم نهاد. نسلی که خورشید خردگرایی را در افق کشورمان تابان می‌خواست. قانون‌مداری، آزادی‌خواهی و خردورزی را آرمان خود می‌دانست و ملت ایران را در والاترین جایگاه‌ها آنگونه که شایستگی‌اش را دارد، آرزو می‌کرد.

این پیشگامان «آب و خرد و روشنی» هر یک رنگ و بوی خاص خود را داشت که آن را به نسل پس از خود سپرد. عده‌ای فریادگر بودند، همچون فرخی یزدی و عشقی که میراث خود را به نیما سپردند؛ عده‌ای نغمه‌گر بودند، مثل یاسمی و صورتگر که ادامۀ راه خود را به توللی و نادرپور سپردند و عده‌ای در هر دو صف گام زده بودند همچون بهار و دهخدا.

پروین اعتصامی فرزند این گروه سوم است. شعرش در زیر خاکستر فشار و ارعاب عصر رضاشاهی شعله‌ور است. هر کس بخواهد نخستین مراحل شکل‌گیری زبان کنایی را که بعدها اخوان ثالث در بین متجددین گل سرسبد آن شد، بشناسد، ناگزیر باید این صفحۀ زرین تاریخ ادبیات معاصر را با دقت بازخوانی کند؛ صفحه‌ای که نام پروین اعتصامی بر پیشانی آن می‌درخشد.

پروین اعتصامی هیچگاه علیه صورت‌های پذیرفته شدۀ ادبی عصیان نکرد؛ اما در چارچوب همان صورت‌ها موفق شد ظرفیت‌های بیان ادبی را بازتر کند؛ از این رو تمام منتقدان عصرش او را نوگرا خوانده‌اند، حتی اگر امروز و به دنبال تحولاتی که پس از مرگ او در پهنۀ ادب رخ داده، ما این مطلب را فوراً احساس نکنیم.

بنابراین لازم نیست معلوم کنیم که جایگاه او در ادبیات فارسی قرن بیستم چیست. در عین حال ناگزیر در ابتدا باید زمینه‌های پیدایش این نسل خردورز و جنبشی که پروین مولود آن است، شناسایی شود.

بررسی شرایط اجتماعی و محیط فکری و اجتماعی یوسف اعتصام الملک مدخل مناسبی است که در فصل اول زمینه‌ساز محتوای عمومی کتاب قرار گفته است. در چنین محیطی بود که پروین رشد کرد و نخستین سروده‌هایش را در نشریه پدرش به چاپ رساند. از این رو دقیق‌تر شدن در این شرایط به شناخت پروین لازم می‌نماید. در ادامه بررسی محتوایی و سبکی شعر پروین و جایگاه پروین در ادبیات نئوکلاسیک عصر مشروطه آمده است و در هر مورد سروده‌هایی از پروین به مناسبت نقل شده است.

مطالب اين كتاب در سه فصل تقسيم شده است. در فصل اول که سرآغاز است به مباحثی چون زمینه‌های ذهنی و محیط خانوادگی، پروین و مجلهٔ بهار: نخستین سروده‌ها، پروین و دربار پهلوی، پروین و مسائل خانوادگی و طرح چند نقد و نظر پرداخته شده است.

در فصل دوم که پروین و مفهوم تجدد است نیز مباحثی چون عصر مشروطه: در جستجوی خرد، پروین و شعر نئوکلاسیک عصر مشروطه و مروری بر قصاید آمده است.

در فصل سوم که سبک و زبان است، مواردی چون مناظره و ساختار آن، تمثیل و ساختار آن، زبان تصویری، قالب مسمط در شعر پروین و نیما، مأخذ قصص و تمثیلات پروین و پروین و ادبیات قلندری بررسی شده است.

... بیشتر
نویسنده:
مریم مشرف
ناشر:
سخن
کلید واژه:
پروین اعتصامی,شعر فارسی,نقد و تفسیر,ادبیات نئوکلاسیک
عنوان :
پرواز با ترانه: آشنایی با اینگه بُرگ باخمن
خلاصه مطلب :

اینگه بُرگ باخمن یکی از مهم‌ترین و مشهورترین شاعران و نویسندگان قرن بیستم اتریش است. او در سال 1926 در اتریش به دنیا آمد و در اکتبر 1973 در رم درگذشت. زندگی و اندیشۀ شاعرانه باخمن نام او را به هنگام حیات سخت سر زبان‌ها انداخت؛ آنچنان که هنوز هم اسطوره‌ای پیرامون سرگذشت و حالات وی در فرهنگ آلمانی و به تدریج در فضای شاعرانۀ اروپا در جریان و گردش است.

چارلز سیمیک معتقد است که دل‌مشغولی شعر پس از 1945 (یعنی پس از جنگ) آلمان و جاهای دیگر زبان است. آیا هنوز واژگانی یافت می‌شوند که بتوان به آنها اعتماد کرد؟ به باور او فقط وزن ناگفتنی‌هاست که شعر باخمن را از بُعدی تراژیک برخوردار می‌سازد. شعر باخمن را او شعر بیگانگی و احساس غربت می‌داند. اشعار باخمن وراسوی واژگان، مرثیۀ فقدان‌اند. او در میانۀ مردم خود به سبب معرفت نسبت به این فقدان بیگانه گشته است؛ محکوم است به اینکه همواره در آستانه و در مرز بماند.

در زمانۀ انسان‌های جابجا شده، شعر باخمن انباشته است از سفرها و وداع‌ها و جدایی‌ها. او می‌داند مه هرگز نمی‌توانیم بگوییم سرنوشتمان به واقع به چه معناست؛ تنها می‌توانیم بی‌وقفه بکوشیم چیزها را به گونه‌ای که در نظرمان جلوه‌گر می‌شوند، منتقل کنیم. هر روزه با کشف و شهود کوچکی که جهان را دیروز چنین سرزنده و معنادار ساخته بود، وداع کنیم. هر که می‌خواهد این حس تبعید را که زمانۀ ما را فراگرفته است درک و تجربه کند، باید باخمن را بخواند.

نگارنده در این کتاب در سه بخش به زندگی، شعر و معنای شعر باخمن پرداخته است.

... بیشتر
نویسنده:
چنگیز پهلوان
ناشر:
آبی
کلید واژه:
اینگه بُرگ باخمن,شعر آلمانی,زندگینامه
عنوان :
پرسه در عرصۀ کلمات
خلاصه مطلب :

پرسه در عرصۀ کلمات حاصل برخی جستجوها  و سرک‌کشیدن‌های نویسنده در  عرصۀ گستردۀ ادبیات است. این جستجوها گاه عمقی و گاه، هماهنگ با روح این روزگار، شتاب‌زده است. پاره‌ای از مباحث مطرح‌شده بحث‌انگیز‌اند و بخشی نیز ممکن است حتی روشن و بدیهی به نظر برسند.

نویسنده در نگارش بخش‌های مختلف این کتاب کوشیده است از نثر متداول در مقالات تحقیقی دوری گزیند و عین رعایت ایجاز، به زبانی ساده و قابل مطالعه برای علاقه‌مندان ادبیات در همۀ سطوح دست یابد. برخی از مطالب این کتاب را با افزودن مقدمات و مؤخراتی می‌شد در نشریات دانشگاهی چاپ کرد و از مزایای آن در ارتقای اداری بهره برد! نویسنده ترجیح داد از مزایای مزبور بی‌بهره بماند؛ ولی حرف‌هایش به نظر خوانندگان بیشتر برسد و احیاناً در غبار نشریات فاضلانه به فراموشی سپرده نشود.

این مطالب، پیش از این در وبلاگ "فصل فاصله" ـ در فاصلۀ فروردین 85 تا شهریور 87 ـ منتشر شده‌اند و این موهبت نصیبشان شده که از نقد و نظر جمعی از استادان و صاحب‌نظران و خوانندگان وبلاگ یادشده بهره‌مند شوند.

فهرست مطالب این کتاب:

اشاره؛ نوعی سوءاستفاده از متون کهن؛ "ز شیر شتر خوردن..." از آن کیست؛ چیدن درد؛ جلوه‌زار حسن؛ رباعیات خیامی، گالری وحشت یا...؟؛ معنی یک رباعی از خیام؛ خرده حاشیه‌هایی بر چند رباعی خیام؛ اصطلاحات عاشقان قدیم!؛ طوطی آینه؛ شعر زورخانه‌ای!؛ گل پیاده، گل سوار؛ عینک!؛ بحر را گنجایی اندر جوی نیست؛ در حاشیۀ غلط ننویسیم؛ مأخذ "کتیبۀ اخوان"؛ از شمس الدین محمد شیرازی تا شیرازیات محمدعلی شمس الدین؛ فتح هفت شهر یا دژ موسیقی؛ فروغ فرخزاد و نقد مدرنیسم؛ یادی از خسرو گلسرخی؛ نیکی چه بدی داشت ....؛ چند نمونه از مضامین مشابه میان شعر امروز و دیروز؛ چهل سالگی؛ عطار و هوگو؛ سعدی و آل احمد؛ سفر به عالم فردا؛ سیدحسن تقی‌زاده و سره‌گرایی؛ دوباره‌کاری و شتاب‌زدگی در تصحیح دیوان محتشم کاشانی؛ برگی دیگر از حافظ‌شناسی معاصر!؛ شاهنامه و قوم یهود!؛ واژه‌ها و رنگ‌ها؛ رسول ماه؛ نِفّری .... ادونیس .... رویایی؛ سراغ مرا از کلمات مگیر!؛ نام‌ها و نشانه‌ها؛ سلمان فارسی و خواجه نصیرالدین طوسی خداوندگاران تدبیر و فرهنگ؛ جدال مدعیان با سعدی؛ از تفسیر شعر تا تعبیر خواب؛ انکار دلالت فعل بر زمان؛ خردگرایی ناصرخسرو؛ اندر ملاحت و زیبایی؛ مروزی و رازی؛ ترانه، شعر باستانی ایران؛ ادبات وقف؛ برادرکشان در شاهنامه؛ عاشورا در چند نگاه؛ چرا شاعران زن کم‌شمارند!؛ یک ضرب‌المثل بسیار کهن فارسی؛ چارشنبه سوری، آیین ایرانی در حال زوال؛ از نمونه‌های نخستین طنز در شعر فارسی؛ تو مپندار که من شعر به خود می‌گویم؛ آیندۀ دانشکده‌های ادبیات؛ طراحی دو گرایش «ادبیات کاربردی» و «متون ادب فارسی» در دانشگاه تهران؛ آشوب گزیده‌های ادبی؛ ادبیات دورۀ صفوی در دانشگاه‌ها؛ خط فارسی در خطر و مآخذ.

... بیشتر
نویسنده:
محمدرضا ترکی
ناشر:
سخن
کلید واژه:
ادبیات فارسی,یادداشت‌ها,نقد ادبی
عنوان :
دل بی‌قرار سعدی
خلاصه مطلب :

گفتار حاضر بر پایۀ پژوهش زبان‌شناختی و واژگان‌شناختی در خصوص سیاق و سبک سخن استاد سخن سعدی و با هدف معرفی فرهنگ‌های بسامدی و فرهنگ‌های موضوعی به عنوان ابزارهای مهم تحقیقات ادبی تهیه شده است.

آثار ادبی در درجۀ اول از طریق عناصر روساختی زبان (آواها، روابط نحوی، واژگان) متمایز می‌شوند. در مجموعۀ آثار هنری شعر و نثر فارسی می‌توانیم به بررسی‌های آوایی (یا واجی) مفید و جالبی دست بزنیم. بسامد واج‌های به کار رفته در واژگان هنرآفرینان ادبی، رمزهایی از زبان و زاویه‌ای از ذهن آنان را باز می‌نمایاند. واج‌ها به ویژه در بافت‌های هنرمندانۀ شعر و نثر نقش مهمی بازی می‌کنند و در آفرینش زیبایی تأثیرگذار هستند.

یکی از کارکردهای زبان این است که بر رفتار و کردار مخاطب تأثیر بگذاریم و با دستور مؤکد و صریحی که می‌دهیم یا با جانبداری شدیدی که از موضوعی می‌کنیم، او را واداریم که به دلخواه ما رفتار کند که به چنین کارکردی، امری گفته می‌شود. نصیحت‌های افراطی و برخی از موعظه‌های جهت‌دار و نیز امر و نهی و تجویز، نمونه‌های این کارکردند و البته این نوع پندآموزی مستقیم بنا به طبیعت آدمی واکنش منفی ایجاد می‌کند.

سعدی در غزل‌ها می‌گوید:

هزار بارش از این پند بیشتر دادم                               که گرد بیهوده کم گرد و بیشتر می‌گشت

به هر طریق که باشد نصیحتش مکنید                        که او به قول نصیحت‌کنان بتر می‌گشت

و سعدی که روان‌شناسی می‌داند و حالات روحی مخاطب را می‌شناسد، در چنین کلام‌هایی به جای آنکه به مخاطب دستور بدهد و در کار او باید و نباید بیاورد، از فرصت استفاده می‌کند تا به او آموزش دهد و نتایج به کاربستن پند را به او بنمایاند.

این کتاب در چهار بخش و دو ضمیمه بدین ترتیب آمده است:

صید بیابان عشق: تأملی در غزل‌ها و جهان‌بینی سعدی؛ ضرب‌آهنگ عشق در غزل‌های سعدی؛ مرثیه‌های سعدی و نظریۀ ارتباط زبانی؛ سرو قامت دوست: تأملی در ترجیع‌بند سعدی؛ ضمیمۀ یک: مرثیه‌های سعدی؛ ضمیمۀ دو: ترجیع‌بند صبر. 

... بیشتر
نویسنده:
مهشید مشیری
ناشر:
کتابسرای تندیس
کلید واژه:
مجموعه مقالات,نقد و تفسیر غزل سعدی
عنوان :
بیداری در باغ مومیایی: پژوهشی مقایسه‌ای در شناخت شاهنامه
خلاصه مطلب :

بسیار کسان داستان‌های حماسی این مرز و بوم را سروده یا به نثر کشیده‌اند؛ اما ورود به دریای بی کران سخن پارسی به‌ویژه از نوع حماسی آن مستلزم دریافت دقیق و شناخت عمیق و درک درست از اساطیر است؛ از این رو اغلب نتوانسته‌اند جز شمایلی از داستان‌های حماسی را ثبت و ضبط کنند: داستان‌هایی که تابلوی زیبایی را می‌ماند که بدون هیچ توضیح و تعریفی در منظر بیننده قرار گرفته‌اند.

شاهنامه از این نقص بری است و اسلوب و روشی متفاوت دارد؛ زیرا حکیم توس خردمندانه و موشکافانه و با علاقۀ بسیار تا فلسفۀ اساطیر و عمق و جوهر داستان‌ها را درنیافته، به سرودن شاهنامه دست نزده است و به همین دلیل است که هم آغاز شاهنامه، هم پایان ان و هم دورۀ انجام کار با تأمل و با وسواس و حساست همراه بوده است و این کار تا سال‌های پایانی عمر فردوسی ادامه یافته است.

بدون شناخت ژرف از کُنه داستان‌های حماسی و بدون دریافت روح اساطیر، قطعا فردوسی نمی‌توانست اثری چنین بزرگ بیافریند. از طرفی درک درست آنجه در شاهنامه آمده است نیز نیاز به شناخت اجمالی از اسطوره دارد. راه اول برای دریافت معانی بلند شاهنامه و درک عمیق و عظمت آن آشنایی با اسطوره و منطق اسطوره است. راه دیگر مطالعۀ تطبیقی و مقایسۀ شاهنامه با هر اثر منظوم یا منثور دیگری است که در آن به‌گونه‌ای از اساطیر و داستان حماسی سخن رفته است.

اثر حاضر کار مقایسۀ شاهنامۀ فردوسی و «غرر اخبار ملوک الفرس و سيرهم» مشهور به تاريخ ثعالبی است که نتیجۀ این مقایسه جز بخشی از آنچه را گفته شد، نشان نداده است. تاریخ ثعالبی کتابی نه‌چندان مشهور است و فقط یک بار از سوی انتشارات قطره در سال 1367 به چاپ رسیده است و همانند سایر کتاب‌هایی که در زمینۀ تاریخ اساطیر پهلوانی و پادشاهی ایران نوشته شده، در سایۀ عظمت شاهنامه شهرت نیافته است.

پس از مطالعۀ تاریخ ثعالبی و شاهنامۀ فردوسی، کار مقایسۀ جزء به جزء آنچه در این دو کتاب آمده بود، با دقت انجام گرفت. هر جا که داستانی مهم یا دوره‌ای از ادوار پادشاهی در یکی از این دو اثر نیامده بود نیز ذکر گردید.

کار مقایسه نیز به این صورت ارائه شد که در ابتدا آنچه ثعالبی گفته بود، آمد و سپس به شاهنامه پرداخته شد و تفاوت‌های نقل فردوسی با نقل ثعالبی بیان شد.

این کتاب در دو بخش بدین ترتیب به رشتۀ تحریر پذیرفته است:

بخش اول

فصل اول: دربارۀ کتاب غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم

فصل دوم: دربارۀ شاهنامۀ فردوسی

فصل سوم: گفتاری در باب پیدایش روایات ملی و «سیرالملوک» و شاهنامه‌نویسی

فصل چهارم: نگاهی به منابع مشترک فردوسی و ثعالبی و روش‌های آن دو

فصل پنجم: اندیشۀ ثعالبی در غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم

فصل ششم: اندیشۀ فردوسی

فصل هفتم: حماسه و اسطوره

بخش دوم

فصل اول: پیشدادیان دربردارندۀ این موضوعات: نخستین کس در شاهنامه و تاریخ ثعالبی، کیومرث در شاهنامۀ فردوسی، هوشنگ، هوشنگ در شاهنامه، شاه تهمورث، تهمورث در شاهنامۀ فردوسی، شاه جمشید از تبار هوشنگ، جمشید در شاهنامه، تفاوت نقل ثعالبی با فردوسی دربارۀ جمشید، شاه بیوراسب (ضحاک)، ضحاک در شاهنامۀ فردوسی، شاه افریدون و ماجرای سلم و تور و ایرج در تاریخ ثعالبی، آنچه فردوسی دربارۀ فریدون و فرزندان او، سلم، تور و ایرج گفته است، منوچهر در شاهنامه، داستان زال زر پدر رستم، داستان زال تا تولد رستم در شاهنامۀ فردوسی، شاه نوذر فرزند منوچهر، معرفی برخی چهره‌های مشهور این بخش در سایر منابع، داستان آرش و پادشاهی گرشاسب.

فصل دوم: کیانیان با موضوعاتی مثل: آغاز پادشاهی کیقباد از تبار افریدون، بازگشت افراسیاب برای گرفتن ایرانشهر و پیروزی سپاه کیقباد در نقل ثعالبی، نقل فردوسی دربارۀ دورۀ شاهی کیقباد، شاه کیکاووس، تفاوت روایت فردوسی در شاهنامه از کیکاووس، تفاوت نقل فردوسی با ثعالبی، زادن سیاوش فرزند کیکاووس و کشته‌شدن او به دست افراسیاب تا آغاز پادشاهی کیخسرو، داستان سیاوش در سایر منابع، اختلاف روایت فردوسی با ثعالبی در نقل داستان سیاوش، پادشاهی کیحسرو فرزند سیاوش، شاه لهراسب، پادشاهی لهراسب در نقل فردوسی، پادشاهی گشتاسب، داستان زردشت و چگونگی کیش و پایان کار او، نگاه فردوسی به زردشت، بیان فردوسی دربارۀ جنگ بین ارجاسب تورانی و گشتاسب، نگاهی به برخی متون و منابع دیگر دربارۀ گشتاسب و زردشت و ارجاسب، جنگ بزرگ گشتاسب و ارجاسب، تفاوت نقل فردوسی با ثعالبی در نقل جنگ بزرگ گشتاسب و ارجاسب، پادشاهی دارا در شاهنامۀ فردوسی و ...

فصل سوم: اشکانیان: اشکانیان در تاریخ ثعالبی، پادشاهی اشکانیان در شاهنامۀ فردوسی.

فصل چهارم: ساسانیان با عناوینی مثل پیدایش اردشیر در شاهنامۀ فردوسی، شاپور فرزند اردشیر، پادشاهی شاپور در شاهنامۀ فردوسی، هرمز فرزند شاپور، بهرام فرزند هرمز و .... .

فصل پنجم: جمع‌بندی تفاوت‌های شاهنامه و غرر ثعالبی.

... بیشتر
نویسنده:
محمدجعفر محمدزاده
ناشر:
امرود
کلید واژه:
شاهنامۀ فردوسی,تاریخ ثعالبی,نقد و بررسی,شعر حماسی,ادبیات تطبیقی
عنوان :
پیش‌درآمدی بر شعر عربی
خلاصه مطلب :

بخش ﻧﺨﺴﺖ ﺍﻳﻦ ﻛﺘﺎﺏ، ﻣﻘﺪﻣﻪﺍی اﺳــﺖ ﻛﻪ ﻧﻮﻳﺴــﻨﺪﻩ ﺑﺮ ﮔﻠﭽﻴﻦ ﺳﻪ ﺟﻠﺪی ﺩﻳﻮﺍﻥ ﺍﻟﺸﻌﺮ ﺍﻟﻌﺮﺑﯽ ﻧﻮﺷــﺘﻪ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺳﭙﺲ ﺁﻥ ﺭﺍ ﺑﻪ ﺻﻮﺭﺕ ﺟﺪﺍﮔﺎﻧﻪﺍی ﺑﻪ ﭼﺎپ ﺭﺳــﺎﻧﻴﺪﻩ ﺍﺳﺖ. ﺍﺯ ﺍﻳﻦﺭﻭ ﺩﺭ ﻻبلای ﻛﺘﺎﺏ ﺑﻪ ﺑﻴﺖﻫﺎی ﺑﺴــﻴﺎﺭی ﺍﺷــﺎﺭﻩ ﻛﺮﺩﻩ ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮﺧﯽ ﺍﺯ ﺁنها ﺭﺍ ﺩﺭ ﭘﯽﻧﻮﺷﺖﻫﺎ ﺁﻭﺭﺩﻩ ﺍﺳــﺖ ﻭ ﺍﺯ ﺁﻧﺠﺎﻳــﯽ ﻛﻪ ﻣﺘﺮﺟــﻢ ﺑﻪ ﺩﻳﻮﺍن ﺍﻟﺸــﻌﺮ ﺍﻟﻌﺮﺑﯽ ﺩﺳﺘﺮﺳــﯽ ﻧﺪﺍﺷــﺘﻪ، ﺑﻴﺖﻫﺎ ﻭ ﻗﻄﻌﺎﺕ ﺩﻳﮕﺮ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺩﻳﻮﺍﻥ ﺷﺎﻋﺮﺍﻥ ﻧﻘﻞ ﻛﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ.

و بخش دوم کتاب دربردارندۀ دو سخنرانی ادونیس است که در سال 1984 در کولژ دو فرانس پاریس ایراد شده است.

ادونیس در پیش‌گفتار این کتاب می‌گوید: کتاب حاضر حاصل بررسی‌هایی است که در دوره‌های مختلف نوشته شده و پس از بازنگری و هم‌سازی به صورت کنونی درآمده است. این نوشتار را می‌توان پیش‌درآمد بررسی‌هایی است که هدف‌های زیر را دنبال می‌کنند:

1. ﺑﺎﺯﻧﮕﺮی ﺩﺭ ﻣﻴﺮﺍﺙ ﺷــﻌﺮ ﻋﺮﺑﯽ، ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪﺍی ﻛﻪ ﺑﺘﻮﺍﻥ ﺁﻥ ﺭﺍ ﺍﺯ ﻧــﻮ ﻓﻬﻤﻴﺪ ﻭ ﺩﻳﮕﺮﺑﺎﺭﻩ ﺍﺭﺯﻳﺎﺑﯽ ﻛﺮﺩ ﻭ ﺩﺭ ﭘﺮﺗﻮ ﺍﻳﻦ ﻓﻬﻢ ﻭ ﺍﺭﺯﻳﺎﺑﯽ ﺗﺎﺯﻩ، ﺩﺭ ﻣﺪﺭﺳﻪﻫﺎ ﻭ ﺩﺍﻧﺸﮕﺎﻩﻫﺎ ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻭ ﺑﺮﺭﺳﯽ ﺁﻥ ﭘﺮﺩﺍﺧﺖ.

2. تأﻛﻴﺪ ﺑﺮ ﺍﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﻛﻪ ﺩﮔﺮﮔﻮﻧﯽ ﺷﻌﺮ ﻋﺮﺑﯽ، ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﺻﻮﺭﺕ ﻳﺎ سبک ﺑﻴﺎﻥ ﻣﺤﺪﻭﺩ ﻧﺒﻮﺩﻩ ﺍﺳــﺖ، ﺑﻠﻜﻪ ﺍﻳﻦ ﺩﮔﺮﮔﻮﻧﯽ ﭘﻴﺶ ﺍﺯ ﻫﺮ ﭼﻴﺰ در ﺧﻮﺩ ﺑﺮﺩﺍﺷﺖ ﺭﻭی ﺩﺍﺩﻩ ﺍﺳﺖ.

3. ﻓﺮﺍﮔﺬﺷﺘﻦ ﺍﺯ ﺍﻧﻮﺍﻉ ﺍﺩﺑﯽ (ﻧﺜﺮ، ﺷﻌﺮ، ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ، ﻧﻤﺎﻳﺶ، ﻧﻤﺎﻳﺸﻨﺎﻣﻪ ﻭ ﻏﻴﺮﻩ) ﻭ ﮔﺪﺍﺧﺘﻦ ﻫﻤﮥ ﺁنها ﺩﺭ یک ﻧﻮﻉ: ﻧﻮﺷﺘﻦ.

4. ﻃﺮﺡ ﻧﻮﺁﻭﺭی و ﺁﻓﺮﻳﻨﺶ ﺷﻌﺮی ﺍﺯ ﺩﻳﺪﮔﺎه ﻓﺮﺍﮔﺬﺷﺘﻦ ﻫﻤﻴﺸﮕﯽ، ﻭ ﺍﺭﺯﻳﺎﺑــﯽ ﺁنها ﺍﺯ ﺯﺍﻭﻳﮥ ﻫﻤﻴﻦ ﺩﻳــﺪﮔﺎﻩ. ﺑﻪ ﺍﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺍﺭﺯﺵ ﻳﺎ ﻧــﻮﺁﻭﺭی ﺑﻴــﺶ ﺍﺯ ﺁنکه ﺑــﻪ ﺍﺑﻌﺎد ﺍﻧﻘﻼﺏ ﺗﺤﻘﻖﻳﺎﻓﺘﻪ ﺩﺭ ﺷــﻌﺮ ﺑﺴﺘﮕﯽ ﺩﺍﺷــﺘﻪ ﺑﺎﺷــﺪ، ﺩﺭ ﮔﺮﻭ ﺍﺑﻌﺎﺩی ﺧﻮﺍﻫﺪ ﺑﻮﺩ ﻛﻪ ﺁﻥ ﺷﻌﺮ ﺍﺯ ﺍﻧﻘﻼﺏ ﺁﻳﻨﺪﻩ ﺩﺭ ﺧﻮﺩ ﻧﻬﻔﺘﻪ ﺍﺳﺖ ﻳﺎ ﺑﻪ ﺁنها ﺍﺷﺎﺭﻩ ﺩﺍﺭﺩ.

فهرست مطالب این کتاب:

پیش‌درآمدی بر ویراستۀ دوم، یادداشت مترجم، پیش‌گفتار.

پیش‌درآمدی بر شعر عربی:

پذیرش، پی‌نوشت‌ها؛ پرسش، پی‌نوشت‌ها؛ صنعتگری، پی‌نوشت‌ها؛ حال و سرآغاز دگرگونی؛ افق‌های آینده.

سخنرانی ادونیس در کولژ دوفرانس:

1. بوطیقا و گفتار بنیادی جاهلی. 2. بوطیقا و فضای قرآنی.

... بیشتر
نویسنده:
ادونیس (علی احمد سعید)
ناشر:
نی
کلید واژه:
شعر عربی,نقد شعر,تاریخ ادبیات عرب,ادونیس
عنوان :
تجلی خدا در آفاق و انفس
خلاصه مطلب :

این کتاب را نمی‌توان به کتابی در علم کلام (علم عقاید) برشمرد یا آن را اثری در علم یا فلسفۀ «الهیات» دانست؛ زیرا این علوم دارای موضوعات متعدد و دربردارندۀ فصول متنوعی است که بر یک نظام علمی و فلسفی ترتیب شده است؛ ولی این کتاب محاضره‌ای است در اطراف یک موضوع که عبارت است از: اثبات وجود خداوند و آن هم با ادلۀ برهانی و خطابی و غالباً از طرف آن دانشمندان و نویسندگانی که موجه‌های مادیت و الحاد از سرزمین‌های ایشان جانب ما می‌وزد. دانستن كنه ذات خداوند يگانه، واجب‌الوجود، مقدس و منزه از ماده و ‌كاری ماورای دسترس عقل و بلكه همۀ مشاعر انسانی است؛ اما دانستن وجود خدا (يعنی اينكه خدا موجود است) چيزی است كه در دسترس همۀ مشاعر ما (شامل علم، حدس و حس و تمييز) نيز گذاشته شده است. حتی اگر انسان بخواهد بر حواس خود قفل زند، بدين‌ترتيب كه در خانه‌ای تاريک خود را محبوس نمايد، باز هم تجلی حق از دريچۀ روشن دل چهره‌نمايی می‌كند. از جمله تجلياتی كه خداوند در آفاق و انفس وارد می‌سازد، عبارت است از: تجلی خداوند در نيروهای طبيعی و شعوری انسان، در اشياء و قانون و ماورای قانون، در طبقات الارض، در كوچک‌ترين حيوانات ميكروسكوپی، در عالم كيميا، در محيط آب، در انسان، در عقل و استدلال و... . هدف از نگارش كتاب، ذكر براهين اثبات وجود خداوند است. از اين‌رو نگارنده از فكر و عقيدۀ هر خداپرستی كه در زمان‌ها، مكان‌ها و اديان مختلف بوده، استمداد نموده است.

... بیشتر
نویسنده:
صلاح‌الدین سلجوقی
ناشر:
عرفان
کلید واژه:
معرفت‌شناسی,خداشناسی,عرفان
عنوان :
تاریخ ادبیات افغانستان (پنج استاد)
خلاصه مطلب :

ادبیات یک ملت عبارت است از مجموع آثار هنری لسانی همان ملت، به عبارت دیگر ادبیات یک ملت عبارت است از جمیع آثار منظوم و منثور نوشته شده و نوشته ناشده است که جنبۀ هنری داشته باشد. ادبیات بخش مهمی از فرهنگ است و شامل ارزش‌های معنوی جامعه است که زادۀ دماغ نسل‌های گذشته و حاضر است.

ادبیات بازتاب‌دهندۀ سطح آگاهی ادبی، واقعیت‌های عینی جوامع، واقعات، حوادث و حالات و اوضاع زمانه‌هاست.

ادبیات هر جامعه بیانگر مدنیت، طرز دید، اندازۀ علم و ادب و فرهنگ و مظهر تفکرات و تلقیات مردم آن جامعه است. ادبیات دری نیز مظهر ارزش‌های معنوی و مبین یک سلسله واقعیت‌های عینی و ذهنی و بیانگر طرز دید و نگرش مردم است. اگر به تاریخ ادبیات دری نظراندازی کنیم و به سیر انکشاف و تطور شعر دری به تحقیق و مطالعه بپردازیم، بر کمیت و کیفیت آثار منظوم و منثور دری واقع می‌شویم و بر ادبیات خود که جزء فرهنگ مهم ماست مباهات می‌کنیم.

فهرست مندرجات این کتاب بدین شرح است:

دورۀ اول: از قدیم‌ترین زمانه تا ظهور دین مقدس اسلام در نه گفتار.

دورۀ دوم: از ظهور دین مقدس اسلام تا تهاجم مغول که به بررسی هفت دورۀ طاهریان، صفاریان، سامانیان، غزنویان، سلجوقیان، خوارزمشاهیان و غوریان می‌پردازد.

دورۀ سوم: از حملۀ چنگیز تا سقوط سلسلۀ تیموری افغانستان در سه فصل که ادبیات در عصر چغتائیان، ادبیات در عهد ملوک کرت و ادبیات در دورۀ تیموریان را دربرمی‌گیرد.

دورۀ چهارم: از سقوط بدیع‌الزمان مرزا تا ظهور محمد زائی‌ها در سه فصل بدین‌ترتیب: فصل اول: شعرا و فضلا در قرن دهم، شعرای قرن یازدهم در بلخ و بدخشان و شعرای قرن دوازده و سیزدهم در بلخ و بدخشان.

دورۀ پنجم: دورۀ محمد زائی‌ها که به شعرا، شاعره‌ها، نثرنویس‌ها، مطبوعات و خوش‌نویسان و رسام‌ها پرداخته است. 

... بیشتر
نویسنده:
کهزاد، علی محمد «زهما»، علی احمد «نعیمی»، محمدابراهیم‌خان «صفا» و میرغلام محمدخان «غبار»
ناشر:
کتابخانۀ رشیدیه
کلید واژه:
ادبیات افغانستان,تاریخ ادبیات
عنوان :
بوطیقای قصه در غزلیات شمس
خلاصه مطلب :

بوطیقا معرب واژۀ پویتیک است. اصطلاح پویتیک از واژۀ یونانی "Poetikos"  به معنای شناخت ساختار ادبی آمده است که تبارش به "poesis" به معنای ساختن می‌رسد و معنای خاص آن ساختن زیبایی‌شناسیک است. در این نوشتار معنای مورد نظر از بوطیقا یعنی بررسی و شناخت ساختار ادبی آثار روایی.

در این پژوهش قصه مفهوم وسیعی دارد. به این ترتیب که هر نوع روایتی، به عنوان قصه درنظر گرفته شده است؛ مشروط بر اینکه دربردارندۀ سه بخش اصلی، یعنی مقدمه (وضعیت آغازین)، میانه (حادثه یا حوادث اصلی) و نتیجه (پیامد رخدادها) باشد؛ افزون بر آن در چارچوبی که برای قصه ذکر شده است، جای بگیرد و دو عامل زمان و علیت نیز در آن لحاظ شده باشد. این روایت، خواه قصه‌ای معروف و خواه داستانی مربوط به «مولانا» یا دیگران و خواه خاطره یا مشاهده‌ای عرفانی باشد، قصه است؛ حتی مناظره‌هایی که میان شخصیت‌های انسانی یا غیر انسانی روی می‌دهد و به نتیجه‌ای منجر می‌شود، از این دیدگاه به عنوان قصه در نظر گرفته شده‌اند. با این پیش فرض، نویسنده نخست به موضوع «ادبیات داستانی و قصه» و «مولانا و قصه» می‌پردازد. او قصه‌های «غزلیات شمس» را از لحاظ موقعیت در ساختار غزل و از جهت رابطه با واقعیت دسته‌بندی می‌کند، هدف «مولانا» از قصه‌پردازی در غزل را شرح می‌دهد و سرانجام مینی مالیسم در قصه‌های «غزلیات شمس» را نشان می‌دهد. سپس با اتکاء به این مباحث، بوطیقای ساختار یا ریخت‌شناسی و بوطیقای شخصیت در قصه‌های «غزلیات شمس» را بررسی می‌کند. دو فصل پایانی کتاب نیز به «زاویه دید» و «صحنه و درون‌مایه» در قصه‌های «غزلیات شمس» می‌پردازند.

فهرست مطالب این کتاب در شش فصل و بدین شرح تحریر شده است:

فصل اول: ادبیات داستانی و قصه؛ فصل دوم: مولانا و قصه؛ فصل سوم: بوطیقای ساختار یا ریخت‌شناسی قصه‌های غزلیات شمس؛ فصل چهارم: بوطیقای شخصیت در قصه‌های غزلیات شمس؛ فصل پنجم: زاویۀ دید در قصه‌های غزلیات شمس؛ فصل ششم: صحنه و درون‌مایه در قصه‌های غزلیات شمس.

... بیشتر
نویسنده:
علی گراوند
ناشر:
معین
کلید واژه:
بوطیقا,غزلیات شمس,شمس تبریزی,ادبیات داستانی,ریخت‌شناسی,قصه‌های غزلیات