جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

خشونت، یکی از گسترده‌ترین و پرفرازونشیب‌ترین پدیده‌ها‌ی روزگار ما است. به‌یقین، خشونت به‌عنوان یک رفتار دِهشَت انگیز مبتنی بر تضییع حقوق دیگران، نه‌تنها هیچ ملازمه و ارتباطی با عقلانیت ندارد، بلکه عقل با تمام نیرو به مقابله با خشونت‌گرایی به پا می‌خیزد. ازآنجایی‌که دین یک امر عقلانی است و ارتباط تنگاتنگ با عقل دارد، خشونتِ نامشروع نمی‌تواند مستند به دین و بر خاسته از آن باشد. نویسنده در نوشتار حاضر با روش توصیفی/تحلیلی و با استمداد از معرفت‌شناسی عقل نظری و عقل عملی، در جستجوی رابطه‌ی میان تعقل و خشونت است. هدف از این پژوهش، کاهش و کنترل خشونت از منظر عقل است. بر این معیار، نتایج فلسفی پژوهش نشان می‌دهد نه‌تنها هیچ نوع پیوند و رابطه‌ای میان تعقل با خشونت و درنتیجه میان دین و خشونت، فرهنگ و خشونت و اخلاق و خشونت وجود ندارد، بلکه دین و به‌تبع آن دیگر امور دینی همچون رحمانیت دین، غایت‌مندی انسان، استخلاف انسان از خداوند به‌عنوان منبع معرفتی و تربیتی هر نوع رفتار خشونت‌آمیز و خشونت‌طلبی را نفی می‌کند و آدمی را به برپایی جهان امن و آرامش با هم نوعان و دیگر موجودات، هدایت می‌کند. آنچه از خشونت به دین نسبت داده‌شده است یا از روی تعصب است و یا از سر لجاجت و دشمنی که ریشه‌ی همه‌ی این‌ها جهل و نبود تفکر عقلانی است.

مسئله ی تربیت از آغاز زمان حیات انسان دارای اهمیت اساسی بوده است. در عصر زیستن ما، این مسئله وجهه دیگری گرفته و توجه غالب افراد را به خود جلب کرده است. امروزه ما شاهد ظهور مکاتب تربیتی متعدد با رویکردهای متفاوت هستیم. نسخه‌های انبوهی برای پرورش و شکل دادن به انسان پیچیده می‌شود که البته بخشی از آنها با دیدگاه نادرست نسبت به حقیقت و غایت انسان دچار روش راهکارهای باطل شده‌اند. اهمیت تربیت و پرورش صحیح بر هیچکس پوشیده نیست. تربیت‌های غلط و در بعضی موارد ناکافی، منجر به گم کردن هویت فردی و غفلت از ارزش و کرامت ذاتی انسان شده و در نهایت به پوچی و شقاوت شخص منتهی شده است. لذا مسئله تربیت ارتباط معناداری با سعادت و نیک بختی افراد دارد. امام صادق علیه‌السلام می فرماید: اگر از عمرت تنها دو روز باقی مانده، یک روزش را برای فراگیری ادب و تربیت صحیح اختصاص بده تا به هنگام مرگ از آن یاری بجویی. (کلینی، 1369،ج 8: 150). تربیت در لغت به معنای پروردن، پروراندن، پرورش دادن و ادب و اخلاق را به کسی یاد دادن آمده است.(عمید،425:1378). در معنای اصطلاحی تربیت، اندیشمندان نظرات متعددی ارائه کرده اند. با الهام از این نظرات، تعریف مختار این پژوهش از تربیت عبارتست از به فعلیت درآوردن استعداد های درونی متربی توسط مربی و پرورش شخصیت او در ابعاد فردی، اجتماعی، اخلاقی، عقلانی، عاطفی، جسمانی و...به صورت گام به گام و پیوسته. (ر ک: مطهری, سلمان زاده و فرهادی) در میان مکاتب فلسفی جهان اسلام، حکمت متعالیه با مبانی تاسیسی خود، از ظرفیت‌های ویژه ای جهت ارائه نظام تربیتی مبتنی بر اخلاق و معنویت برخوردار است. در چند دهه اخیر، این ظرفیت با استخراج دلالت‌های تربیتی حکمت صدرایی، مورد توجه متخصصان تعلیم وتربیت نیز واقع شده است. برخی از مبانی مرتبط با حرکت جوهری در مسآله تعلیم تربیت عبارتند از: اصالت وجود, تشکیک وجود, فقر وجودی... مسأله محوری در این پژوهش، حرکت جوهری و نتایج تربیتی حاصل از آن است. حرکت جوهری از ابتکارات بی‌بدیل صدرالمتالهین است که بر اساس آن حرکتِ اصیل برای جواهر است و حرکت در اعراض نیز به تبع حرکت جوهر آنهاست از این جهت که عرض وجود مستقل ندارد. در تاثیر و ارزش این نظریه سخن ها گفته‌اند: عظمت و اهمیت کشف و ابتکار نظریه حرکت جوهری به هیچ روی کمتر از اهمیت سه کشف عظیم علمی در سراسر تاریخ علم و اندیشه «یعنی سه نظریه جاذبه عمومی نیوتون و نسبیت عام انیشتین و کوانتوم فیلد تئوری» نیست (سروش،9:1386). در نتیجه حرکت جوهری، همه موجودات این عالم مادی، حرکتی صعودی دارند تا آنکه به عالم رب النوع خود برسند (رامین، بی تا:218). پس حد توقفی برای رشد و کمال ماده نیست مگر عالم تجرد و فعلیت محض. بر اساس حرکت جوهری، جوهر وجود انسان نیز دائماً در حرکت تکاملی بوده و با اصول تعلیم و تربیت صدرایی می‌توان انسان را به سمت سعه وجودی بیشتر سوق داد. از نظر ملاصدرا، نفس و ساحتهای آن، موضوع و متعلق تربیت هستند لیکن این نفس جدا از بدن و جوهری مجرد که به بدن اضافه شده باشد، نیست بلکه هویتی تعلقی به بدن دارد که ذاتی اوست. به همین دلیل تغییراتی که بواسطه تدابیر تربیتی در نفس حادث می شوند-یعنی فضائل و رذائل اخلاقی- هویت و حقیقت نفس، متحد با آن و مرتبه ای از وجود نفس خواهند بود(میرهادی و بختیارنصرآبادی و نجفی،16:1395).

یکی از مهمترین مولفه های اثرگذار در امر تربیت، اخلاق مربی و شیوه تعامل وی با متربی است. این حقیقت هم در متون دینی و هم در نزد دانشمندان تعلیم و تربیت مورد توجه واقع شده است. وجود روایاتی مانند «مَن نَصَبَ نَفسَهُ للنّاسِ إماما فلیَبدأ بتَعلیمِ نَفسِهِ قَبلَ تَعلیمِ غَیرِهِ، و لیَکُن تأدیبُهُ بسِیرَتِهِ قَبلَ تأدیبِهِ بلِسانِهِ، و مُعَلِّمُ نَفسِهِ و مُؤدِّبُها أحَقُّ بالإجلالِ من مُعَلِّمِ النّاسِ و مُؤدِّبِهِم» (نهج البلاغه، حکمت 73) از امام علی(ع) و یا روایت دیگری از امام صادق(ع): کُونُوا دُعاه النّاسِ بِغَیرِ أَلسِنَتِکُم(کلینی، 2: 78) نشان دهنده اهمیت رفتار مربی در سیر تربیتی انسان است. براین اساس آموزش های زبانی معمولاً ناپایدار هستند و آن چیزی اثر عمیق تر بر رفتار فرد دارد که از طریق رفتار و کردار مربی شکل گیرد. به بیان دیگر، قبل از آنکه متربی تحت تاثیر علم و اطلاعات و محتوای درسی ارائه شده باشد، تحت تاثیر رفتارها، ارزشها، بینشها و اخلاق مربی است؛ بنابراین تاثیر دانش علمی معلم کمتر از تاثیر رفتار و اخلاق اوست.معلمان به عنوان حلقه ای از زنجیره مربیان انسان، نقش قابل توجهی در شکل گیری شخصیت افراد دارند به طوری که پایبندی یک معلم به آداب و اخلاق اسلامی می تواند نتایج مثبت و مفیدی در تربیت دانش آموزان داشته باشد؛ معلمانی که با اصول اخلاقی و حرفه ای رفتار می کنند به عنوان الگو برای دانش آموز تلقی می شوند که ارزش ها و اخلاقیات را درآنها تقویت می کند همچنین تعهد یک معلم به داشتن اخلاق اسلامی محیطی حمایتی و امن برای بیان نظرات دانش آموزان بدون ترس از قضاوت و یا تمسخر ایجاد می کند. بنابراین نقش اخلاق معلم به عنوان جزء جدایی ناپذیر در فرایند یاددهی-یادگیری میتواند به شکل گیری شخصیت دانش آموزان و ایجاد نگرش های مثبت و رشد اجتماعی آن ها منجر شود.از سوی دیگر طرح موضوع آموزش پنهان در دانش تعلیم و تربیت گواه بر جایگاه رفتار مربی است؛ چه این که آداب و رفتار مربی اصلی ترین شاخص در آموزش پنهان معرفی شده است.(نک: ملکی، 1385، ص 57) . در برنامه درسی پنهان، سعی می شود ارزش ها و هنجارهای اخلاقی به طور غیرمستقیم به متربیان آموزش داده شود به طوری که "لورنس کهبرگ "(1983) معتقد است برنامه‌ی درسی پنهان رابطه‌ی جدایی ناپذیر با آموزش اخلاق دارد و معلم از طریق این برنامه به اشتغال استانداردهای اخلاقی می‌پردازد. همچنین "هنری جیرو " (1983) معتقد است که برنامه‌ی درسی پنهان یا مستتر در مدارس به انتقال ضمنی آن دسته از هنجارها، ارزش ها و طرز تلقی‌ها که منتج از روابط اجتماعی مدارس و کلاس درس است، می‌پردازد. (عابدی، تاجی ، 1380 :12) برنامه درسی پنهان به تاثیرات نامحسوس محیط آموزشی اشاره دارد که عمدتاً غیرکلامی و رفتاری است و به همین دلیل باعث ثبات آن در ذهن دانش‌آموز می‌شود. در حقیقت بخش عمده-ای از یادگیری دانش‌آموزان تحت تاثیر این نوع برنامه درسی است. با توجه به مطالب فوق، اخلاق و منش معلم تاثیر مستقیم و بسزایی در برنامه درسی پنهان خواهد داشت. از همین روست که در متون دینی تاکید فوق العاده ای نسبت به این امر شده است. لذا پیگیری نقش اخلاق معلم در آموزش پنهان به دانش آموزان از منظر آموزه های دینی ضرورت و اهمیت قابل توجهی دارد. این پایان‌نامه به دنبال بررسی چگونگی تاثیر اخلاق معلم بر تربیت دانش آموزان با توجه به برنامه‌ی درسی پنهان است . یکی از منابع مهم در متون اسلامی برای تبیین اخلاق حسنه، دعای بیستم صحیفه سجادیه با عنوان مکارم الاخلاق است. دعای مکارم الاخلاق به‌عنوان یکی از جامع‌ترین دستورالعمل‌های اخلاقی برای تعامل صحیح انسان با سایران در متون دینی است که به مضامینی چون حسن خلق، تقوا، اخلاق اجتماعی و اجتناب از رذایل اخلاقی تاکید دارد. از آنجا که مؤلفه های اخلاقی موثر در برنامه درسی پنهان گستره وسیعی را شامل می شود و بررسی همه این مؤلفه ها در حد توان یک پایان نامه نیست، با هدف محدود و مشخص شدن دایره بحث، در این پایان نامه به بررسی نقش شاخصه های اخلاقی دعای مکارم الاخلاق در آموزش پنهان پرداخته می شود. به بیان دیگر مساله اصلی در پایان نامه حاضر این است که پایبندی یک معلم به آموزه‌های دعای مکارم الاخلاق چه تاثیراتی در اندیشه، احساسات و عملکرد دانش‌آموزان از منظر آموزه های دینی دارد.

میل جنسی یکی از مهم‌ترین، مشکل‌ترین، حساس‌ترین و مؤثرترین امیال انسان است که در صورت عدم مدیریت صحیح، عواقب جبران­ناپذیر دنیوی و اخروی را برای انسان به دنبال خواهد داشت. کنترل این میل در دوران کودکی و نوجوانی از اهمیت ویژه­ای برخوردار است و والدین نقش بسزایی در این رابطه دارند. پژوهش پیش‎رو با روش توصیفی-تحلیلی و با رعایت ضوابط تفسیر موضوعی، دیدگاه قرآن کریم را که مأخذی وحیانی و خطاناپذیر است، در مورد چگونگی اثرگذاری والدین در مهار میل جنسی فرزندان ارائه می­کند. یافته­های پژوهش کیفیت این اثرگذاری را اینگونه بیان می­کند: جلوگیری از تصویرسازی در قوه خیال فرزندان نابالغ، مدیریت آمد و شد فرزندان در مواجهه با جنس مخالف، تربیت عفیفانۀ فرزندان، تأثیر متافیزیکی تقوای والدین بر عفت جنسی فرزندان، اثرگذاری امیال نفسانی مادر یا دایه بر روی جنین یا کودک و نقش مهم دعای والدین در عفت جنسی فرزندان.

رسالت اصلی پیامبران الهی، تربیت دینی بشر بوده است که تمامی ابعاد وجودی انسان را در بر میگیرد و به عنوان جامع ترین نوع تربیت شناخته میشود. این تربیت در دو معنای محتوایی (متکی بر دین) و هدفمند (در خدمت اهداف دین) قابل تعریف است. آیت الله مجتبی تهرانی(ره) با تمرکز بر مفهوم «ادب» به عنوان محور تربیت دینی، آن را به دو قسم «ادب الهی» (برآمده از وحی) و «ادب انسانی» (مبتنی بر عقل عملی) تقسیم میکند. از نگاه ایشان، ادب الهی، که با ابعاد انسان (عقل، قلب و نفس) همسو است، معیار اصلی سنجش ارزش های انسانی و انعکاس دهنده اهداف وجودی اوست.این پژوهش با روش توصیفی-استنتاجی و با تمرکز بر «نظریه ادب الهی»، در پی استنتاج اهداف، اصول و روش های تربیت دینی از اندیشه های ایشان است.

پژوهش حاضر با عنوان «تبیین نسبت میان عقل و ادب در آموزه‌های دینی» به بررسی دقیق و جامع ماهیت و کارکرد دو مفهوم اساسی عقل و ادب در منابع اسلامی می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق این است که در نصوص دینی، چه رابطه‌ای میان عقل و ادب وجود دارد و چگونه می‌توان عقل را تأدیب کرد؟ روش پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی بوده و داده‌ها بر اساس منابع کتابخانه‌ای شامل آیات قرآن کریم و روایات معصومین علیهم السلام گردآوری و تحلیل شده‌اند. عقل در منابع دینی به‌عنوان ابزار شناخت حقایق و معیار تکلیف و مسئولیت انسان معرفی شده است که به دو دسته عقل نظری و عقل عملی تقسیم می‌شود. ادب نیز به‌عنوان مجموعه‌ای از اصول رفتاری و اخلاقی، نقشی اساسی در رشد معنوی و اجتماعی انسان ایفا می‌کند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که ادب، ثمره و معیار سنجش رشد عقل است و نمود عملی و عینیت‌یافته عقلانیت محسوب می‌شود. همچنین، یافته‌ها حاکی از آن است که عقل و ادب مکمل یکدیگرند و شکوفایی عقل بدون «ادب» تحقق نمی‌یابد. این تحقیق، «ادب» را به دو دسته «ادب انسانی» و «ادب الهی» تقسیم کرده و بیان می‌کند که اولی خروجی عقل عملی و دومی محصول عقل نظری است. یافته‌ها نشان می‌دهد که عقل و ادب در آموزه‌های اسلامی رابطه‌ای دوسویه و تکمیلی دارند؛ به گونه‌ای که عقل بدون ادب به انحراف و گمراهی کشیده می‌شود و ادب بدون عقل به سطحی‌نگری و بی‌ریشگی می‌انجامد. همچنین روشن شد که ادب انسانی بر عقل عملی و ادب الهی بر عقل نظری استوار است و تعامل این دو، بستر رشد و کمال انسان را فراهم می‌آورد. نتیجه نهایی تحقیق آن است که عقل مودب، تنها در چارچوب موازین الهی معنا و اعتبار دارد و در همین بستر می‌تواند پاسخی کارآمد به بسیاری از مسائل اخلاقی و معرفتی جامعه امروز ارائه کند.

مفهوم شکر، احساس قدردانی و سپاسگزاری برای نعمت‌ها و خوبی‌هایی است که معمولاً باعث افزایش خوشحالی و رضایت درونی و ارتباط نزدیک تر با خدا و دیگران می‌گردد. اظهار شکر و سپاس، نشان از ارزش‌های انسانی اصیل و ارتباط اجتماعی سالم است. شکر الهی به معنای واکنش و استفاده درست و بجا از نعمتهای خداوند و قدردانی و سپاسگزاری از نعمت‌های اوست که در متون دینی و فلسفی اسلامی، نه تنها به عنوان یک وظیفه ی دینی و عملی روحانی و اخلاقی، از اهمیت و جایگاه ویژه‌ای برخوردار است که به عنوان یک اصل بنیادین در زندگی انسانی مطرح است. در این میان بررسی واژگان مرتبط با شکر، برای فهم بهتر مفهوم شکر و در نهایت، رسیدن به مقام شکری که مقصود حق تعالی است حائز اهمیت می باشد. یکی از مسائلی که می‌تواند مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد تحلیل معناشناسانه و وجودشناسانه از شکر و مفاهیم مرتبط با آن در آموزه های دینی است. در میان مکاتب فلسفی، حکمت متعالیه، به عنوان یک نظام فلسفی جامع، شکر به عنوان یک حالت درونی و معرفتی، می‌تواند انسان را به درک عمیق‌تری از وجود و نعمت‌های الهی رهنمون سازد. در این میان، ملاصدرا به عنوان بنیانگذار حکمت متعالیه و علامه طباطبایی به عنوان یکی از اندیشمندان و پیروان تفکر صدرایی، مطالب ارزشمندی را در باره شکر و مفاهیم مرتبط با آن مطرح نموده‌اند. در پژوهش حاضر، براساس مبانی حکمت متعالیه و با تاکید بر آراء ملاصدرا و علامه طباطبایی تلاش می‌شود، تحلیل معناشناسانه و وجودشناسانه از مفهوم شکر و دیگر مفاهیم مرتبط با آن در آموزه های دینی ارائه گردد.

یکی از روشهای جذب مردم به سمت دین، توجه دادن آنان به منافع دنیوی دینداری است تا انگیزه و تشویقِ مضاعفی برای آنان باشد که دین‌وری پیشه کنند. با توجه به اهمیت و ضرورت بررسی روشهای مختلف برای جذب مردم به دین، نگاشته حاضر با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی و با استناد به گزاره‌های قرآنی و روایی، به بررسی مشوق‌های دنیویِ دین‌داری پرداخته و بدین رهیافت رسیده است که دین اسلام برای جذب مخاطبان علاوه بر پاداش‌های اخروی، فوایدی دنیویِ دین‌داری را نیز مورد توجه قرار داده و با انواع مشوق‌های مادی و معنوی، انگیزه دین‌داری را مضاعف ساخته است بنابراین ما در این نوشتار مشوق‌ها را در دو فصل از دیدگاه قرآن و روایات مورد بحث و بررسی قرار داده‌ایم که اهم انها بدین قراراست: مشوق‌های مادی از منظر قرآن به مواردی ازقبیل، اخذ مال در قالب زکات، نیل به رفاه، نزولات آسمانی، مشوق‌های معنوی ؛ اعطای فرقان، داشتن تکیه گاه مطمئن، آسان شدن تحمل مشکلات، احساس تنهایی نداشتن، رهایی از پوچی، مشوق‌های مادی- معنوی گشایش امور، تحقق حیات طیبه، سلامت جسم و روان، تحقق امنیت، تشکیل حکومت جهانی، بهبود روابط اجتماعی می‌توان اشاره کرد. همچنین از نگاه روایات به مشوق‌های مادی شامل؛ نوید نورانیت رخسار و با طراوت ماندن چهره، افزایش رزق مادی، شفای بیماری‌ها و سلامت جسمی، مشوق‌های معنوی، غم زدایی باطنی، درمان امراض روحی، آرامش روحی، ثبات در مقابل سختی‌ها و مسئله خود کنترلی مشوق‌های مادی- معنوی، رهایی از بدبختیها وعوامل شقاوت بار، حکمرانی بر زمین توسط صالحان، پرداخته شده است.

مثبت‌اندیشی یا حسن‌ظن توجه به جنبه‌های مثبت زندگی و تمرکز بر اعمال، گفتار و افکار مثبت دیگران و ارائه‌ی تفسیر مثبت از آنها و انتظار نتایج خوشایند است. در قرآن کریم و روایات بارها از تعبیر حسن‌ظن استفاده شده است. همچنین در حاکمیت الهی امر بر گمان نیک بر دیگران است و پیامبران هم بر تغییر افکار و دیدگاه انسان‌ها نسبت به خداوند، خویشتن و عالم تاکید داشته‌اند و همواره در صدد این امر بوده‌اند که جز در شرایط خاص، نگاه انسان باید مثبت و خوش‌بینانه باشد. محققان روانشناسی مثبت‌نگر در علوم بشری به تقویت حس خودکارآمدی تاکید دارند و با سازه‌هایی چون تاب‌آوری، پرورش معنا در زندگی، خودباوری، ایجاد روابط مثبت در خانواده، به تغییر نگرش نسبت به رویدادهای زندگی با تبیین و تفسیر مثبت هستند. انسان ساخته و پرداخته افکار خویش است و کسی که با مثبت‌اندیشی به خدا، خود، اطرافیان، جهان خلقت و حوادث آن بنگرد آثار فردی و اجتماعی بر جای می‌گذارد. در این پایان‌نامه به بررسی آثار فردی و اجتماعی مثبت‌اندیشی در آموزه‌های دینی با دیدگاه علامه جوادی آملی پرداخته شده است. مهمترین نتایج تحقیق عبارتند از: افزایش امید به زندگی، آرامش زایی، رضایت از زندگی، نشاط و شادی حقیقی، محبت‌زایی در جامعه، استحکام خانواده و بالا رفتن اعتماد و وحدت در جامعه. هدف از این نوشتار که با روش توصیفی، تحلیلی، مساله محور و کتابخانه‌ای نگارش یافته است، تلاش برای تبیین و تفسیر این آثار است. این پایان‌نامه ابتدا مفاهیم کلیدی را مورد بررسی قرار داده است، سپس به مولفه‌های مثبت‌اندیشی در علوم بشری ‌پرداخته و آثار فردی و اجتماعی مثبت‌اندیشی را مورد بررسی قرار داده است با انجام این تحقیق ‌امیداست که بهترین و کامل‌ترین تبیین این آثار ارائه شود.