جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تربیت دینی یکی از ارکان اساسی در شکل‌گیری شخصیت فردی و اجتماعی انسان‌هاست و اصول و مبانی آن نقش حیاتی در رشد و تعالی فرد و جامعه ایفا می‌کند. در این راستا، فهم صحیح از مبانی و اصول تربیت دینی در بستر اسلام، می‌تواند مسیر رسیدن به اهداف عالی انسانی و اسلامی را هموار سازد. از این رو، بررسی دیدگاه‌های دو تن از اندیشمندان برجسته دینی معاصر، آیت‌الله خامنه‌ای و آیت‌الله جوادی آملی، در زمینه تربیت دینی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. مبانی تربیت دینی از منظر حضرت آیت‌الله خامنه‌ای و آیت‌الله جوادی آملی به‌طور مشترک بر اهمیت تربیت انسان به‌عنوان موجودی متعالی و معنادار تأکید دارند. از دیدگاه این دو اندیشمند، تربیت دینی نه‌تنها به آگاهی‌های دینی، بلکه به پرورش معنوی و اخلاقی انسان‌ها نیز توجه دارد. آیت‌الله خامنه‌ای به نقش تربیت در تقویت ایمان، معرفت دینی و عمل صالح تأکید دارند و معتقدند که تربیت دینی باید انسان را به مرحله‌ای برساند که هم در زندگی فردی و هم در ارتباط با جامعه، اصول اسلامی را عملی کند. آیت‌الله جوادی آملی نیز به مبانی فلسفی و معرفتی تربیت دینی پرداخته و بر تأثیر عقل و معرفت در تربیت انسان تأکید دارند. ایشان اعتقاد دارند که تربیت دینی باید بر اساس شناخت دقیق از حقیقت و نیازهای انسان باشد تا فرد بتواند به کمال حقیقی خود برسد. در مجموع، هر دو اندیشمند بر ضرورت تبیین اصول تربیت دینی از منظر قرآن و سنت و تأثیر آن در ساختار شخصیت فرد و جامعه تأکید دارند.

غیرت دینی یکی از ارزش‌های اخلاقی و اعتقادی برجسته در فرهنگ اسلامی است که انسان را برای حفظ حریم دین، خانواده و ارزشهای فردی و اجتماعی آماده می‌کند. این پژوهش با هدف شناخت جامع و تحلیل نظام‌مند مفهوم غیرت دینی از منظر قرآن، سنت و روایات اهل بیت(ع) انجام شده است. پرسش اصلی تحقیق این است که «غیرت دینی چیست، چه مبانی، عوامل، ملاک‌ها و آثاری دارد و چه موانعی می‌تواند آن را تضعیف کند؟». این پژوهش با روش توصیفی‑تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و متون دینی انجام شده است. غیرت دینی در مصونیت‌بخشی به جامعه اسلامی در برابر هجمه‌های فرهنگی مخرب، حفظ شئون و حریم اعتقادات، ارزش‌ها و نوامیس، جلوگیری از کج‌روی‌های ویرانگر ناشی از غیرت‌های بی‌جا نقش بی‌بدیل ایفا می کند. این پژوهش بر این پیش‌فرض استوار است که غیرت دینی نه یک احساس خام یا تعصب بی‌جا، بلکه پاسخی آگاهانه، مسئولانه و اخلاقی به تهدیدهای واردشده به حریم دین، ارزش‌ها و جامعه است. یافته‌ها نشان می‌دهد غیرت دینی بر پایه‌هایی چون ایمان عمیق، معرفت دینی، فطرت سالم، عزت نفس، حیا، عفت و شجاعت شکل می‌گیرد و عواملی همچون الگوبرداری از ائمه معصومین(ع)، مجاهدت، تقوا و توجه به مسئولیت‌های خانوادگی و اجتماعی آن را تقویت می‌کنند. ملاک‌های تشخیص آن شامل حساسیت نسبت به توحید، واکنش به هتک حرمت‌های دینی، حفظ حرمت‌های ناموسی، امر به معروف و نهی از منکر، دفاع از ارزش‌های اجتماعی و پایبندی به عهد است. در مقابل، ضعف ایمان، تغافل دینی، تسامح نابجا با دشمنان دین، رفتارهای غیراخلاقی و تأثیرات منفی محیطی و فرهنگی از جمله موانع اصلی آن محسوب می‌شوند. مصادیق برجسته غیرت دینی در سیره پیامبر(ص) و به‌ویژه حضرت امام حسین(ع) تجلی یافته و آثار آن در تکمیل ایمان، جلب قرب الهی، مسئولیت‌پذیری، پاکیزگی اخلاقی، جلوگیری از غیرت‌های انحرافی و تضمین سلامت نسل و جامعه مشهود است.

«حیا»، به عنوان یک اصل بنیادین در نظام تربیت اسلامی و یکی از مهم‌ترین فضایل اخلاقی مورد توجه در قرآن و روایات است. این مقوله در متون دینی، به معنای داشتن شرم نسبت به: ارتکاب کارهای زشت، بی‌احترامی به انسان‌ها، تجاوز به حقوق دیگران و به‌طورکلی نسبت به کارهایی است که آبرو و شرافت فرد را تضعیف می‌کند؛ لذا وجود حیا در انسان، نشان‌دهنده درون پاک و احترام به خداوند، خود و دیگران است. این فضیلت تربیتی و اخلاقی، مورد تأکید تعالیم دین مبین اسلام و نیز از بایسته‌های سازنده معنویت انسان‌ها و دارای نقش فردی و اجتماعی بسیار مهمی است؛ با این وجود، حیا یکی از ارزش‌های فراموش‌شده در جوامع بشری حتی جوامع اسلامی است. ارزشی مغفول میان زرق‌وبرق زندگی مدرن در بسیاری از جوامع انسانی که از اصلی‌ترین عوامل بسترساز تربیت فردی، خانوادگی و اجتماعی محسوب می‌شود. این امر گرچه در دستورات اکید قرآن و سنت اولیای دین به چشم می‌خورد اما زوایای گوناگون جنبه‌های وجودی آن به نحو شایسته و کاربردی به ویژه با رویکرد فوق الذکر مورد واکاوی و تحلیل قرار نگرفته و به گونه‌ی بایسته تنقیح نشده است تا بتوان از حیا به عنوان یک اصل تربیتی در جهت تقویت شخصیت اجتماعی و عفت فردی استفاده کرد و بتوان این فضیلت را در برابر تهدیدات مدرنیته حفظ و تقویت نمود.

از جمله واژگان کلیدی قرآن کریم، کلمه فساد و مشتقات آن «افساد، مفسدین و...» که در مجموع حدود 50 بار در قرآن کریم تکرار شده است. ویژگی کلیدواژه‌های قرآنی آن است که در صورتی، که مفهوم آن‌ها به‌خوبی و ‌درستی مشخص نگردد، در موارد زیادی موجب اشتباه در فهم قرآن خواهد شد، ازاین‌رو باید برای مفاهیم کلیدی آیات قرآن کریم همچون فساد، اهمیت خاصی قایل شد و حدود و ثغور آن‌ها را معیین و مصادیق حقیقی آن‌ها شناخته شود؛ در غیر این صورت، ابهام در تعریف آن مفهوم، باعث مغالطه خواهد شد و افرادی از این ابهام‌ها سوءاستفاده نموده و با ارائه مفاهیم نادرست و غیرمنطقی، باعث فریب و گمراهی عده‌ای خواهند شد. هدف اصلی پژوهش، بررسی تطبیقی مصادیق فساد و مفسدین در آیات قرآن و روایات از منظر فریقین می‌باشد. روش پژوهش از نوع کتابخانه‌ای با ابزار فیش‌برداری از منابع و اسناد مرتبط در جهت بررسی واژه فساد و مشتقات آن در قرآن کریم و تفاسیر و آرا فریقین بهره‌گیری می‌شود. نتایج تحقیق نشان میدهد که فساد در قرآن در معانی متعددی به کار رفته دارای مصادیقی چون (کفر به خداوند متعال، نفاق و دورویی، گناه کردن، تباهی دنیا و فساد نظام آن، کارهای زشت و نفرت انگیز و...) است. همچنین مصادیق فساد و مفسدین در آیات قرآن و رویات از منظر شیعه شامل مواردی چون(کافران، مشرکان، ظالمان، جاهلان مقدس مآب، حاکمان کافر و مستبد و حاکمان جائر مسلمان) است و در کنار آن مصادیق فساد و مفسدین در آیات قرآن و رویات از منظر اهل سنت شامل (قتل و خرابکاری در جریان تهاجم، هدر دادن پول، خیانت در زنان و عدم عفت در مردان، فساد وجدان، فساد روابط اجتماعی، تغییر احوال مردم) می باشد. در یک نگاه کلی می توان به این نتیجه رسید که دیدگاه های اهل سنت و تشیع با توجه یک مرجعی بودن(کتاب قرآن) در باب معنا و مفهوم واژه فساد باهم تفاوتی ندارند و موارد فوق الذکر تا حدودی با هم همپوشانی دارد. با این تفاصیل روشن می شود؛ که معنا و مراد از واژه فساد در قرآن کریم از منظر فریقین( شیعه و سنی) مشترک بوده و نظرات آنها مکمل و موید هم هستند و اختلاف‌ها بیشتر فقط در عناوین مصادیق آیات می باشد.

الگوی عقل‌گرایی اقتضا می‌کند تمام انتخاب‌ها بر پایه دلایل معتبر استوار شود. در صورت وجود چنین دلایلی باید از برترین آنها پیروی کرد. اما اگر چنین نشد و دلایل در اثبات‌گری به تکافؤ رسیدند، تکلیف ندانم‌گرایی است. اما ندانم‌گرایی حداقل در بسیاری از موقعیت‌های عملی امکان‌پذیر نیست و فرد ناچار از انتخاب یک دیدگاه در عمل است. سبک زندگی عملی از جمله این موارد است که هر فرد آگاهانه یا غیرآگاهانه گونه‌ای از آن را برگزیده است. نگارنده بر آن است در چنین موقعیتی معقول‌ترین اقدام برگزیدن سبک زندگی دینی است. پشتوانه اثبات‌کننده این ادعا استدلالی است که بر پایه دلیل معقولیت و تقریری از استدلال شرطیه پاسکال با عنوان سود مورد انتظار برتر سامان یافته است. طبق این استدلال مجموع سود انتخاب سبک زندگی دینی نسبت به غیر آن بیشتر است؛ از این رو در عمل باید آن‌ را برگزید. این دلیل با شرطیه پاسکال در برخی پیش‌فرض‌ها و کارکردها متفاوت است. کارکرد آن ترجیح سبک زندگی دینی در عمل است و در آن به محدودیت‌های این سبک زندگی توجه شده و انتخاب‌کنندگان غیر آن هم به صورت کامل از بهره‌های اخروی محروم نگردیده‌اند. این استدلال با اشکالاتی درون‌دینی روبه‌روست؛ مانند فقدان شرط لازم برای رستگاری، نبود قصد قربت به عنوان شرط عبادت، ناسازگاری با اصل برائت، ناسازگاری با قاعده «جُبّ» و بی‌ارزشی یا کم‌ارزشی دین‌داری برآمده از آن. در این مقاله پس از معرفی و تبیین استدلال به این اشکالات پاسخ داده شده است.

تربیت دینی، تربیتی است که اساس برنامه ها و اقدامات خود را برای شناخت و کشف استعدادهای فطری و ذاتی و باروری و شکوفایی انسان معطوف میسازد، تا با ملایمت و هماهنگی و همراهی شریعت به هدف عالی تربیت که همان قرب الهی است، نایل گردد. در دنیای معاصر، تربیت دینی با چالش‌های نوظهوری مواجه شده است. توسعه فناوری، جهانی‌شدن، گسترش رسانه‌های ارتباطی و نفوذ سبک زندگی مدرن، موجب تغییر در نگرش‌ها و ارزش‌های جوامع شده است. دیدگاه‌های مدرنیته و پست‌مدرنیته، که بر فردگرایی، نسبی‌گرایی و شکاکیت تأکید دارند، مسیر تربیت دینی را با موانع متعددی روبه‌رو ساخته‌اند. در چنین شرایطی، لازم است تربیت دینی با بهره‌گیری از مبانی عقلانی و فلسفی، پاسخگوی نیازهای فکری و معنوی نسل جدید باشد. در این پژوهش منظور از تربیت دینی ، تربیت بر مبنای اسلام در نظر گرفته شده است و منظور از عصر جدید، اعم از دوره مدرن و پست مدرن و به معنای عصر حاضر است که با روش توصیفی و تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای به نگارش درآمده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که تربیت دینی بر مبنا و اصول تربیتی فلاسفه اسلامی(ابن سینا،شیخ اشراق،ملاصدرا) باید به‌گونه‌ای طراحی شود که افراد را از تزلزل فکری و باورهای ناپایدار رهایی بخشد و آنان را به سوی تعالی اخلاقی، معنوی و رشد متوازن سوق دهد. در این راستا، تقویت ایمان و تقوا در خانواده، مدارس و جامعه، پرورش استعدادها در جهت رضای الهی و مقابله با افکار مادی‌گرا از جمله راهکارهای اساسی محسوب می‌شوند. همچنین، ترویج تفکر انتقادی، تقویت هویت دینی و اخلاقی و ایجاد تعادل میان استفاده از فناوری و ارزش‌های معنوی، نقش مهمی در مواجهه با چالش‌های تربیتی معاصر دارد.