جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این پایان نامه با عنوان «مسئله شرور و درمان آن از منظر علامه مصباح یزدی» به بررسی عمیق یکی از برجسته ترین مسائل فلسفی و کلامی، یعنی مسئله شرور می پردازد. این رساله پرسش‌های متعددی را در طول تاریخ بشر در مورد عدل الهی و حکمت خلقت مطرح کرده است. پایان نامه با تعریف شرارت ها و تبیین انواع آن ها، ضمن بررسی نظرات مختلف مکاتب فلسفی، کلامی و عرفانی در این زمینه، برای روشن شدن ریشه های مسئله و ابعاد آن مطرح میگردد. پایان نامه با تعریف شرور از نظر زبانی و اصطلاحی، طبقه بندی آن در بخش های متعدد و روشن شدن ابعاد مشکل ناشی از حضور شرور در جهان آغاز می گردد. همچنین نظرات گروهی از فلاسفه و حکما مانند ابن سینا و ملاصدرا را که شرور را در تعبیر خود پوچ گرا دانسته اند مورد بازنگری قرار داده است تا زمینه تاریخی و فکری گسترده ای ارائه شود که توسعه این موضوع را توضیح دهد. این پایان نامه اهمیت تحقیق در این مسئله را که نقش آن در تبیین مفاهیم مربوط به عدل و حکمت خداوند و پاسخ به شبهاتی است که در این زمینه مطرح می شود، برجسته می کند. اهمیت پایان نامه در این است که بررسی شرور یکی از مهم ترین مطالعات است تا بسیاری از شبهات بسیاری از افراد مسلمان یا غیر مسلمان، اعم از عام یا خاص، در مورد شبهاتی که به ذهن می رسد برطرف شود. و نکته اصلی این تردیدها این است که چرا برای بسیاری از افرادی که تقصیری ندارند، بلاها اتفاق می افتد؟ آیا بدی ها یا شرارت ها از جانب خداوند متعال است یا خیر و اگر از جانب خداست و خداوند خیر محض است پس چگونه پدید می آید؟ مطالعات پیرامون شر و شرور از دیدگاه مرحوم آیه الله مصباح یزدی به چند دلیل ضروری است0اول: از نظر علامه، شرور را جزء لاینفک زندگی انسان می داند و شر را پدیده ای منفی نمی داند، بلکه چالش هایی را به همراه دارد که نیاز به درک عمیق و تحلیل دقیق دارد0دوم: علامه مصباح یزدی تأکید می کند که مطالعه پیرامون شر با شناخت ریشه ها و علل شرور به تحقق عدالت و برابری در جامعه کمک می کند و همچنین می توان با آن مقابله کرد و آثار منفی آن را کاهش داد0الحمدلله در این رساله به چند نتیجه می رسیم: اول: شرور، ازامور مطلق نیست، بلکه در وجودشان نسبی هستند و در آفرینش و کمال جهان به حکمت الهی پیوند دارند. برخی از فیلسوفان شر را چیزی نیهیلیستی یا عدم کمال می دانند0سوم: وجود بدی ها منطبق بر حصول خیر بزرگ است و در یکپارچگی موجودات و تعادل نظام کیهانی نقش دارد0چهارم: دیدگاه مرحوم علامه مصباح یزدی، پرداختی عمیق به مسئله شر ارائه می دهد که به رفع شبهات مربوط به عدالت و حکمت خداوند کمک می کند0این پایان نامه رویکرد توصیفی تحلیلی را برای درک و تجزیه و تحلیل نظرات و شبهات مختلف مطرح شده در مورد موضوع، با تمرکز بر ارائه دیدگاهی یکپارچه اتخاذ کرد.

این پژوهش با هدف بررسی و تحلیل نظریه مُثُل عقلانی در بستر حکمت اسلامی، کوشیده است با تلفیق رویکردهای فلسفی، معرفت‌شناختی و عرفانی، تصویری جامع و انتقادی از جایگاه مُثُل در سنت فکری مسلمانان ارائه دهد. محور اصلی تحقیق، واکاوی ظرفیت‌ها و چالش‌های نظریه مُثُل در آثار فیلسوفان معاصر همچون استاد مصباح یزدی و استاد جوادی آملی است؛ به ‌طوری‌که نقدهای عقل‌گرایانه و تحلیلی مصباح یزدی درباره ضعف اثباتی مُثُل، نسبت آن با علم حصولی، و تحلیل مفاهیم کلی، از یک‌ سو، و تلاش‌های بازخوانانه و شهودی جوادی آملی برای پیوند میان صورت‌های نوعیه با اسماء الهی، علم حضوری و نظام تدبیر ملکوتی، از سوی دیگر، دو مسیر متفاوت در ارزیابی این نظریه را نمایندگی می‌کنند. پژوهش حاضر ضمن وفاداری به مبانی حکمت متعالیه ملاصدرا، کوشیده است تا کارآمدی براهین فلسفی نظیر حرکت جوهری، اتحاد عاقل و معقول، و نظام صدوری را برای اثبات مُثُل عقلانی بررسی کند و هم‌زمان نقدهایی که این براهین را فاقد کفایت هستی‌شناختی می‌دانند، تحلیل نماید. در این چارچوب، نظریه مُثُل نه به ‌مثابه‌ی یک آموزه صرفاً افلاطونی، بلکه به‌عنوان الگویی تحول‌پذیر برای تبیین مراتب وجود، نقش نفس، و ساختار ادراک مورد توجه قرار گرفته است؛ الگویی که در تعامل میان عقل تحلیلی و شهود عرفانی می‌تواند به بازسازی مفاهیم بنیادین در حکمت اسلامی کمک کند. نتیجه تحقیق نشان می‌دهد که نظریه مُثُل عقلانی، علی‌رغم اختلاف‌نظرهای تفسیری، همچنان ظرفیتی پویا در تفسیر هستی، فهم ادراک و تبیین کمال‌یابی موجودات دارد و به‌ویژه در نگاه‌های نوگرایانه، امکان گفت‌وگوی بین‌ مکتبی میان فلسفه، عرفان و الهیات اسلامی را فراهم می‌سازد.

در یک تقسیم مفاهیم به‌کلی و جزئی تقسیم می‌شود و مفاهیم کلی که در علوم عقلی بیشتر از آن‌ها استفاده می‌شود به سه دسته مفاهیم ماهوی یا معقولات اولی، مفاهیم منطقی یا معقولات ثانیه منطقی و مفاهیم فلسفی یا معقولات ثانیه فلسفی تقسیم می‌شوند. معقولات ثانیه فلسفی از مهم‌ترین مباحث مطرح در فلسفه اسلامی هست. مفاهیمی که ویژگی منحصربه‌فردشان باعث اشتباهاتی برای بزرگان شده است؛ زیرا که از جهتی شبیه مفاهیم ماهوی و از جهت دیگر شبیه معقولات ثانیه منطقی هستند. گرچه بحث از معقولات ثانیه از زمان فارابی تا عصر حاضر مطرح‌ بوده است و حتی تا زمان شیخ اشراق و بعد تا عصر خواجه طوسی بین معقولات ثانیه فلسفی و منطقی تفکیکی صورت نگرفته است، ولی آیت‌الله مصباح رویکرد ویژه‌ای به شناخت معقولات ثانیه فلسفی و تفکیک آن‌ها از سایر معقولات دارد. ایشان علاوه بر نقش کلیدی این مفاهیم در فلسفه، به تأثیر بسزای آن‌ها در سایر علوم انسانی تأکیددارند. پراکندگی مطالب درباره معقولات ثانیه فلسفی در آثار آیت‌الله مصباح باعث سوءبرداشت‌هایی از عبارات ایشان شده است. در این نوشتار سعی شده با تفحص در آثار ایشان با روش تحلیلی به چیستی این معقولات پرداخته و به این نتیجه می‌رسیم که نظر ایشان همان نظر مرحوم صدرا در این زمینه است سپس به ویژگی‌ها و احکام این دسته از معقولات به بحث نشسته و اشکالات مطرح نسبت به دیدگاه ایشان را جواب و سپس به نقشی که ایشان برای این مفاهیم در علوم انسانی قائل‌اند می‌پردازیم.

پیام ما: مبانی اخلاق در قرآن کریم بررسی تطبیقی شیخ محمد عبدالله دراز الازهری و شیخ محمد تقی مصباح الیزدی. این مطالعه حول محور موضوع (فلسفه اخلاق) است که به بررسی مبانی مفهومی و اعتقادی اخلاق می پردازد. پروژه ای است در جهت عقلانی کردن اخلاق با عقلانیت الهی و نه عقلانی سکولار و استقرار آن با یک بنیان علمی محکم مبتنی بر عقل و با رویکردی توصیفی و تحلیلی با تحلیل مفاهیم اخلاقی. به مهمترین نکات اساسی از جمله صدق مفاهیم اخلاقی، امکان شناخت آنها، انگیزه اخلاقی ایجاب آنها، معیار اخلاقی که معرف خیر و شر است و ماهیت رابطه دین و اخلاق چیست پرداخته ایم. ما طبق نظر خود به این نتیجه رسیدیم که آنها حقایق ثابتی در عین امر و واقعیت هستند که شیخ دراز بیان کرده است و از سنخ معقولات فلسفی ثانی است که شیخ مصباح بیان کرده است. بنابراین ما سنگ بنای ساختن نظام ارزشی اخلاقی را از دیدگاه قرآن و اسلام می گذاریم. این نظام بر پایه‌ی بنیادی محکمی استوار است که ایمان به خدا، روز قیامت، وحی و نبوت است. از طریق وحی از احکام اخلاقی انکار می کند، زیرا اخلاق مبتنی بر دین است و به تعبیر آنها: اخلاق ثمره دین است. هیچ یک از این دو شیخ نمی پذیرد که این نظام اخلاقی در معرض تغییر آداب و قوانین اجتماعی باشد، نه سلایق و تمایلات فردی، نه حب زیبایی که دراز به آن اشاره می کند و نه صرف فرمان الهی در صورت بندی های مختلف آن. بلکه یک نظام ارزشی ثابت و لایتغیر است که از نظر دراز مبتنی بر غریزه و از نظر هر دوی آنها عقل است. دراز می پذیرد که عقل قادر به ادراک خوبی ها و بدی اشیاء است و عمل به آن ها لازم است، چنانکه در کتاب دیگرش «اصول اخلاق» بیان کرده است. اما بحث بر سر این است که بعد از ورود شرع چه می شود. آیا عقل متصف به استقلال با نور وحی است یا خیر؟ و اصول اخلاق را که بحث آزادی و انتخاب است و بحث تکلیف را که در هر آموزه اخلاقی شایسته این نام عنصر ارگانیک است، توضیح دادیم که درهم شکستن این عنصر با مقدمات متضاد منجر به ابطال حکمت اخلاقی عملی فی نفسه و از بین رفتن ذات آن می شود، و این که ممکن است این عقیده واجبات در حکم شرعی سخنی از شرع باشد. ضرورت بین عمل و نتیجه آن. تا انسان مثلاً نماز را به جا نیاورد نه به معراج مؤمن می رسد و نه به فدای هر متقی می رسد. همین طور مسئله نیت و نقش آن در ارزش اخلاقی و بحث های حسن فاعلی و مؤثر که شیخ المصباح به آن اشاره کرده است. این موضوع از نظر دو شیخ مهم‌ترین وجه تمایز نظام اخلاقی در اسلام تلقی می‌شود، زیرا به نیت اهمیت زیادی می‌داد. در این میان، نظرات کانت در مورد نیت را که او آن را ستونی در اخلاق قرار داد، مورد بحث قرار دادند، اما تفسیر او را از آن نپذیرفتند.

به طور کلّی در فلسفه، که خود همواره نقش بسزایی در مبانیِ دیگر علوم و رویکرد زندگی اجتماعی و امثال این موارد دارد، مسئله و موضوع علّت و معلول از اهمّیت و جایگاه بی بدیلی بَرخوردار بوده است و پیرامون آن مباحث بسیاری مطرح شده است و از همین رو در فلسفه اسلامی از آنجا که مبانی عقلی-فلسفی در اسلام را هدف دارد جایگاهِ یاد شده افزون بر اهمّیت قبلی خود چه بسا به ارزش و جایگاه بالاتری ارتقاء یافته است. از همین رو از آن جهت که یکی از آثار معروف و مشهور در این حوزه کتاب نهایه الحکمه علامه طباطبایی می باشد و مورد مراجعه بسیاری از نگارندهان قرار گرفته است و همچنین از آن جهت که اساتید معاصر این حرفه همچون استاد مصباح و استاد فیاضی نظرات متفاوتی با مصنّف این کتاب داشته اند و همچنین از جهت سوم نبود یک اثر پژوهشی جامعی که نظریات این سه فیلسوف معاصر را در مسئله مهم علّت و معلول جمع نماید، پژوهش حاضر عهده دار این مهم شده است و با رویکردی توصیفی-تحلیلی به بررسی این نظریات در قالب چهار بخش کلی و مربوط به تعریف علّت و معلول، ضرورت علّی-معلولی، قاعده الواحد و عکس آن پرداخته است و در بخش پایانی نیز به مباحثی پیرامون اقسام علّت فاعلی، ماهیّت، غایت و علّت غائی مطالبی را اختصاص داده است، همچنین باید اجمالا دانسته شود که در مجموع با چشم پوشی از بخش سوم و قاعده الواحد به طورِ عمده و کلّی رأی نگارنده همان رأی استاد مصباح بوده است.

نظریه تکامل پس از انتشار در سال 1859 با انتشار کتاب منشأ انواع داروین، با تاکید بر نیای مشترک میان جانوران، بروز تدریجی و انتخاب طبیعی از طریق جهش های کور با ظواهر پاره ای از باورهای دینی علی الخصوص باورهای ادیان ابراهیمی متعارض دیده‌شد. از همین روی متالهان و مومنان به این ادیان بر خود لازم می دیدند که در برابر این نظریه موضعی اتخاذ کنند. عالمان علوم دینی و علوم تجربی در ایران نیز از دوره قاجار با این نظریه آشنا شده و نوشته هایی در این خصوص سامان دادند. این مواجهه تا عصر پهلوی دوم نیز ادامه یافته، و بزرگانی از حوزه علمیه قم همچون: سیدمحمد حسین طباطبایی، مرتضی مطهری، علی مشکینی اردبیلی، جعفر سبحانی، ناصر مکارم شیرازی و محمدتقی مصباح یزدی به بررسی موضوع از منظری دینی و بعضا علمی پرداختند. در سوی دیگر برخی شخصیت های علمی و بعضا دانشگاهی همچون یدالله سحابی و محمود بهزاد با خوشبینی، به نظریه تکامل پرداخته و آن را نظریه ای علمی و در نتیجه درست تلقی کردند. این پژوهش با روش تطبیقی دیدگاه های دو تن از صاحب النظران فوق الذکر- محمدتقی مصباح یزدی و یدالله سحابی- را معرفی کرده و مورد نقد و بررسی قرار می دهد. محمدتقی مصباح یزدی در مواضع علم شناسانه خود، علم تجربی را غیریقینی دانسته و در سوی دیگر نصوص دینی را یقین‌آور تلقی می نماید، از همین رو، در تعارض احتمالی میان مدعیات علمی و دینی، جانب دین را گرفته و مدعیات علمی را باطل اعلام می کند. یدالله سحابی در مواضع علم شناسانه خود، علم تجربی را موثق و یقین‌آور محسوب می نماید و معتقد است- به طور خاص نظریه تکامل- امروزه از لحاظ شواهد فسیل شناختی، جنین شناختی، ژنتیک و ... به جایی رسیده است که باید آن را قطعی تلقی کرد. از سوی دیگر، ظهورات متون دینی همین مدعیات را تایید کرده و یا حداقل با آن ها تعارضی ندارند، و معتقد است آن چه به تعارض محتوایی نظریه تکامل با آموزه ای دینی دامن زده است، بعضا برخی روایات مجعول بوده است. از همین روی، آموزه‌های دینی در خصوص خلقت جانداران و جانوران با یافته علمی در حوزه تکامل قابل جمع بوده و یا حتی مؤید آن ها هستند. ما در این پژوهش سعی خواهیم کرد با نشان دادن مبادی پیدا و پنهان دیدگاه های این دو متفکر، دیدگاه های آن دو را در این خصوص صورت بندی کرده و سپس با هم مقایسه نماییم.

مفاهیم «معنا» و «عقلانیت» در فلسفه و علوم اجتماعی نقش اساسی در درک انسان از جهان و جایگاه او دارند. این مفاهیم علاوه بر تأثیر در تفکر فردی، به تحلیل‌های اجتماعی و فرهنگی نیز مرتبط می‌شوند. از آنجا که هر نوع عقلانیتی به معنای خاصی از جهان و انسان منتهی می‌شود - مثلا در عقلانیت اساطیری، معنا اسطوره‌ای، در عقلانیت پوزیتیویستی، محدود به اثبات‌گرایی و در عقلانیت دینی، ناشی از منابع وحیانی است - تحلیل دقیق این مفاهیم در اندیشه‌های مختلف ضروری است. از سویی در عصر مدرنیته، بحران‌های متعدد معنوی و عقلانی بوجود آمده که یکی از علل این بحران‌ها، گسست تاریخی میان سنت و مدرنیته می‌باشد. این پژوهش به تحلیل تطبیقی دیدگاه‌های رنه گنون، نماینده سنت‌گرایی غربی، و آیت‌الله مصباح یزدی، نماینده سنت‌گرایی اسلامی پرداخته است. گنون بر احیای سنت‌های متافیزیکی و حکمت جاودان تأکید دارد، در حالی‌که مصباح یزدی عقلانیت را در چارچوب آموزه‌های دینی تفسیر می‌کند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی اشتراکات و تفاوت‌های این دو دیدگاه پرداخته است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که علی‌رغم شباهت‌های ظاهری، مبانی معرفتی و روش‌شناسی این دو اندیشمند تفاوت‌های عمده‌ای دارند. این تحقیق می‌تواند به درک عمیق‌تر از تعامل عقلانیت دینی و سنت‌گرایی در پاسخ به بحران‌های عقلانی و معنوی معاصر، کمک کند و پیامدهای اجتماعی گسترده‌ای در بازسازی هویت‌ها و ارزش‌های دینی داشته باشد.