جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

همه مکاتب حقوقی و بلکه انسان‌ها، اجمالاً در وجود حقوقی از قبیل حق حیات، حق مالکیت، حق مسکن، حق لباس و پوشش، حق کار کردن و امثال آن اختلافی ندارند. آنچه میان مکاتب حقوقی موردبحث است این سؤال مهم فلسفه حقوق است که این حقوق از کجا پیدا مى‌شود؟ و ملاک ‌اینکه کسى بر دیگرى حقى پیدا مى‌کند، چیست؟ مکاتب حقوقی، دیدگاه‌های مختلفی طرح کرده‌اند. آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی(ره) معتقدند همه حقوق، به حق خدای سبحان برمی‌گردد. درنتیجه، نظام حقوقی و همه حقوق انسان، در پرتو حق خدای متعال ثابت می‌شود. از سوی دیگر، گستره حقوق نیز از این مبنا تأثیر می‌پذیرد. این دیدگاه، برگرفته از منابع دینی به‌ویژه قرآن کریم است که در نوشتار حاضر تبیین شده است. این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی، ضمن بیان دیدگاه‌های مکاتب حقوقی در مبنای حقوق، دیدگاه خدامحوری را بر اساس آیات قرآن اثبات کرده و سپس مصادیق و گستره حقوق را تبیین نموده است.

در میان نظریه‌های گوناگون متفکران معاصر در باب قلمرو دین، محوریت سعادت انسان را می‌توان شاخص‌ترین آن‌ها دانست. این نظریه، بر اساس مبانی هستی‌شناختی و انسان‌شناختی، و بر اساس هدف آفرینش انسان، ماهیت دین را بیان راه ضروری سعادت حقیقی انسان می‌داند و در نتیجه، قلمرو دین را هم بر اساس ماهیت دین یا همان سعادت ابدی انسان ترسیم می‌کند. متفکرانی مانند مصباح یزدی، که از مهم‌ترین مدافعان این دیدگاه به حساب می‌آیند، به ‌دلیل همین نگاه به قلمرو دین، با تفکیک میان ابعاد توصیفی و هنجاری علوم، تبیین پدیده‌های طبیعی و روابط میان آن پدیده‌ها و در نتیجه توصیفات علوم طبیعی و انسانی را، که تأثیر ضروری در سعادت حقیقی انسان ندارد، خارج از قلمرو دین می‌دانند. همین محدوددانستن قلمرو دین در این دیدگاه، نقدها و مخالفت‌هایی را در میان محققان فلسفۀ دین به همراه داشته است. نوشتار حاضر با هدف عرضۀ این نظریه به آیات و روایات مربوط به تبیین قلمرو دین در صدد است با روش درون‌دینی این دیدگاه را ارزیابی کند. اثبات انطباق این دیدگاه بر آیات و روایات مربوط به قلمرو دین مهم‌ترین یافتۀ این تحقیق به شمار می‌آید. این یافته گامی نو در پذیرش این دیدگاه و پاسخ به برخی استبعادات در قبال آن است. برای نشان‌دادن اتقان این دیدگاه و با توجه به برخی شبهات قرآنی واردشده، به‌اجمال مهم‌ترین آیات ناظر به حداکثری‌بودن قلمرو دین و همچنین فلسفۀ وجود آیات غیرهنجاری در قرآن را هم بررسی و تحلیل کرده‌ایم.

به باور آیت‌الله مصباح مسئله تولید علم دینی یکی از ضروری‌ترین مسائل پیش روی نظام اسلامی و عنصر تأمین‌کننده اسلامیت نظام و زمینه‌ساز اداره آن بر اساس نرم‌افزارهای دینی است. این مقاله درصدد کشف و صورت‌بندی روش‌شناسی تولید علم دینی از دیدگاه آیت‌الله مصباح است. وی علم دینی را در حوزه علوم انسانیِ توصیه‌ای که مبتنی بر نظام ارزشی و هستی‌شناسی است، ممکن و تولید آن را ضروری می‌داند. چه آنکه علوم توصیه‌ای ارتباط تنگاتنگی با نگرش‌های هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و ارزش‌شناختی دارند و اسلام در این زمینه دارای طرح متمایزی است. وی فرآیند دست‌یابی به علوم انسانی اسلامی را فرآیندی مدیریت‌پذیر می‌دانند، تحول فرد، ساختارهای اجتماعی را در این فرآیند ضروری برشمرده و رویکردهای معرفتی تهذیب و تکمیل علوم موجود و استنباطی و مبناگروی به اشکال گوناگون در نظریه وی به‌کار رفته است. روش‌شناسی تولید علم دینی از منظر وی در سه مرحله نقد مبانی و دستاوردهای علوم موجود، تأسیس مبانی چهارگانه علوم انسانی اسلامی و تأسیس فلسفه‌های مضاف به‌علوم طرح‌ریزی می‌شود.

وجدان اخلاقی، هرچند که وجود آن برای همه بدیهی به نظر می‌رسد، اما ابهام در چیستی آن مانع عمده‌ای در استفاده از این ظرفیت شگرف، برای رشد اخلاقی به شمار می‌آید. ازاین‌رو، تحلیل دیدگاه اندیشمندان تأثیرگذاری چون علامه مصباح دراین‌باره ضروری است. این پژوهش آثار ایشان را با روش توصیفی و تحلیلی بررسی کرده و دیدگاه وی درباره چیستی وجدان اخلاقی را تحلیل می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که از نظر علامه مصباح، وجدان اخلاقی نه قوه‌ای مستقل، بلکه مفهومی فلسفی است که از تعامل نظام‌های عقلانی و عاطفی در بستر نبود موانع شکل می‌گیرد. وجدان اخلاقی استعدادی است هدایت‌پذیر و نیازمند پرورش عقلانی و وحیانی است. بر اساس این تحلیل، نسبت انکار کلی وجدان اخلاقی یا تساوی آن با عقل به دیدگاه علامه مصباح نادرست است.

بحثی ساده و کوتاه پیرامون حکومت اسلامی و ولایت فقیه، نوشته محمدتقی مصباح یزدی (1399-1313ش) است که نویسنده در آن، درباره حکمرانی دینی، ضرورت و مختصات آن در منظر تشیع و با گفتمان ولایت فقیه، مباحث خود را ارائه داده است. مصباح در آغاز، به طرح موضوع پرداخته و می‌گوید: اصولا قانون برای جامعه چه ضرورتی دارد و چه زمانی این قانون، اسلامی‌خواهد بود؟ چرا باید قانون، اسلامی‌باشد؟ دستگاه اجرایی و حکومتی چه موقع می‌تواند به نام یک دستگاه اسلامی حکومت کرده و باید چه شرایطی را رعایت کند؟ دستگاه حکومت در جامعه اسلامی چه اختیاراتی دارد؟ نویسنده، مدعی است که تلاش کرده است این پرسش‌ها را با متقن‌ترین دلیل‌های قرآنی و تبیین‌های عقلی روشن و با عبارت‌هایی نسبتا ساده توضیح دهد‏. نویسنده، مباحث خود را از ضرورت بحث حکومت اسلامی و ضرورت قانون برای جامعه آغاز کرده و صفات قانون‌گذار را با علت تفاوت قوانین الهی در جوامع اسلامی توضیح می‌دهد. او پس از این مباحث نظری، به مجلس قانون‌گذاری و دستگاه حکومت در نظام اسلامی پرداخته و از اختیارات، شرایط و وظایف حاکم اسلامی و نهایتاً مبحث ولایت فقیه گفتگو می‌کند‏. مرحوم مصباح، مطالب خود را ذیل عنوان هر بخش، دسته‌بندی کرده و در انتهای آن، خلاصه‌ای از مباحثش را به‌همراه درج پرسش‌هایی برای ورزیدگی ذهن حواننده ارائه می‌دهد‏. این اثر، کتابنامه ندارد و از پاورقی‌های بسیار اندکی برخوردار است.

هدف کلی این کتاب تبیین لزوم دین‌شناسی، راه رسیدن به سعادت ابدی و اصول دین از طریق بندگی خداست.