SearchIn5Lib | کتابخانه مجازی الفبا

SearchIn5Lib | کتابخانه مجازی الفبا

فارسی  |   العربیه  |   English  

در تلگرام به ما بپیوندید

کتابخانه مجازی الفبا
کتابخانه مجازی الفبا
پایگاه جامع و تخصصی کلام و عقاید و اندیشه دینی
جستجو بر اساس ... همه موارد عنوان موضوع پدید آور جستجو در متن
: جستجو در الفبا در گوگل
جستجو
  • تعداد رکورد ها : 4266
عنوان :
یک آسمان پرواز (مجموعۀ اشعار)
خلاصه مطلب :

محمدعلی مجاهدی (پروانه) حدود پنجاه سال است که در قلمرو موضوعی شعر و ادب آیینی قلم می‌زند و در حوالی شعر ولایی قدم برمی‌دارد. ره‌آورد این سیر و سفر معنوی، بیش از چهل اثر ادبی و پژوهشی است که بارها چاپ و منتشر شده و در اختیار مشتاقان آثار قلمی این شاعر و پژوهشگر نام‌آشنای معاصر قرار گرفته است.

مجموعۀ شعر «یک آسمان پرواز» کامل‌ترین و جامع‌ترین سروده‌های استاد مجاهدی است که به زیور طبع آراسته شده و یادآور یک عمر تلاش صادقانه و تأثیرگذار او در مسیر اعتلای شعر آیینی و احیای قرائت ارزشی و حماسی و عرفانی از فرهنگ مانا و گران‌سنگ عاشورا است.

در این کتاب اشعار محمدعلی مجاهدی در بخش‌هایی جداگانه و بدین‌ترتیب آمده است:

غزل‌ها، تغزل‌ها و غزل‌واره‌ها که بخش عمدۀ این کتاب را دربرمی‌گیرد و در این باب اشعاری مثل عطر مناجات، از اوست، لحظۀ آبی (به شهدای بی‌نام و نشان)، برگرد (به بهانۀ بازگشت آزادگان سرافراز)، سایه، به من دست می‌دهد (به خاک پای علی (ع))، سنگ بنای عشق (به خاک پای حضرت موعود)، ردّ مظالم (سیاه‌قلمی است به شیوۀ شاعران جوان)، جمال شاهد غیبی، صفای اشک، خرمن گیسو، زبان چشم، وداع، گذرنامۀ کربلا، حدیث عشق و .... آمده است.

ترکیب‌بند‌ها قسمت دیگری از این کتاب است که اشعاری از این قبیل در آن امده است: جمال خدا آشکار شد (به بهانۀ میلاد امام رضا)، ترکیب‌بند کرامت (در ستایش کریمۀ اهلبیت)، قیامی دیگر (ماجرای سفر شام و شهادت حضرت رقیه)، اولین فدایی (به بهانۀ میلاد حضرت زهرا)، زمزمۀ عشق (زبان حال جابر انصاری در روز اربعین) و .... .

ترجیع‌بندها که در آن سه شعر با این عناوین آمده است: ترجیع‌بند علوی (در منقبت ابوالعجائب علی ابن ابیطالب)، یا علی! (اشارتی به حالات اهل سلوک در مسیر محبت آل الله) و ترجیع‌بند فاطمی (در مراثی حضرت فاطمه).

چکامه‌ها باب دیگری از این کتاب است که در آن این اشعار آمده است: شمسۀ طلا، دختر نور (میلاد حضرت زهرا)، بیا اینجا (به یاد مسجد جمکران)، وجه خدا (در ستایش اهلبیت)، گل همیشه بهار (در بردباری و مصائب حضرت سجاد)، علی را که می‌شناخت، پیام امید، سفرنامۀ کربلا و .... .

مثنوی‌ها بخشی دیگر از سروده‌های این شاعر معاصر است که در این بخش این اشعار آمده است: نقطۀ عطف، آفتاب رفته است، ناشناس همیشۀ تاریخ، مرد باش (سخنی با زائران بقیع)، زیارت، خط‌شکن و ... .

رباعی‌ها بابی دیگر از اشعار این شاعر ارجمند است که در آن اشعاری بدین‌قرار آمده است: زلال کوثر، اذان سرخ، هفتاد و دو خورشید، تلاوت، فاصله (نذر حضرت زینب)، داغ، در آینۀ آب، بر عرش نی، نگاه، پرستاری (نذر حضرت سجاد)، دل شکسته، تصویر علی، غم‌نامه، در راه طلب، ارادت دیرینه و .... .

قسمت پایانی این کتاب به قالب‌های دیگری که این شاعر معاصر در آنها به سخن‌سرایی پرداخته است و اشعاری مثل علی و مسیح، فال، گفتگویی با حافظ، قطعه، مبادا (در مصائب حضرت زهرا) و ... آمده است.

نمونه‌ای از رباعی‌های این شاعر که در این کتاب آمده، این رباعی است و با عنوان "یا علی می‌گفتم" سروده شده است:

می‌زد چو بلا صلا، بلی می‌گفتم                                اندوهِ نبی را به ولی می‌گفتم

در لحظۀ برخاستن از بستر درد                                  تابم که نبود، یا علی می‌گفتم  

... بیشتر
نویسنده:
محمدعلی مجاهدی (پروانه)
ناشر:
دفتر پژوهش و نشر سهروردی
کلید واژه:
محمدعلی مجاهدی,شعر فارسی,شعر مذهبی
عنوان :
خواب در خم قلاب: زندگینامه و غزلیات صفاءالحق همدانی
خلاصه مطلب :

سیدحسن مدنی متخلص به صفاءالحق، در ابتدای جوانی، هم‌زمان با آخرین سال‌های سلطنت مظفرالدین شاه قاجار پس از به پایان رساندن تحصیلات قدیمه و آشنایی با طب بوعلی سینا، برای تحصیل و تجارت به هندوستان می‌رود. سه سال در شهر بمبئی در بیمارستانی متعلق به زرتشتیان ایرانی‌تبار تحصیل می‌كند و با شاعران پارسی‌گوی هند هم‌سخن شده، ظرایف شعر سبک هندی را آموخته و سال‌های طولانی در این شیوه شعر می‌سرآید.

در اوان جنبش مشروطیت به زادگاهش برمی‌گردد و در این دیار به طبابت می‌پردازد؛ هم‌زمان با کار طبابت، در محافل ادبی شهر حضور پیدا می‌کند و به واسطۀ مشرب عرفانی‌اش آرام و بی‌سروصدا روزگار می‌گذراند تا سال 1340 که برای همیشه خاموش می‌شود و در جوار آرامگاه قدیمی باباطاهر به خاک سپرده می‌شود. انجمن ادبی که وی در آن عضویت داشته، به انجمن "صفا" تغییر نام داد و تا مدت‌ها دوستان و همراهانش به مناسبت سالگرد فوت وی بر سر مزارش جمع می‌شدند. در عکس‌هایی که از این گردهمایی‌ها باقی مانده است، تصویر شعرا و اهل ادب و فرهنگ شهر از جمله تقی ایزدیار، سیدکاظم حسینی داور، میرزا ابراهیم پرتو، غلامحسین شایگان، فخرالدین مدنی، سیدمیرزا رضویان و .... دیده می‌شوند.

جذابیت شخصیت و منش صفاءالحق بیش از شعرها، در نثرهایی که از او به جا مانده، تأمل‌شدنی است. روایت‌های دقیق او از وقایع گوناگون زندگی‌اش، بازتاب بینش او از مسائل ایران اواخر دوران قاجار و پهلوی اول است. ملاقاتش با سید جمال اسدآبادی، مکاتباتش با بزرگان عرفان آن زمان، هم‌نشینی با روشن‌فکران همدان و حضور در محافل ادبی، سفر به کشورهای مختلف، تک‌نویسی‌ها و گزارش‌هایی که از سفر به منطقۀ غرب و اسدآباد ارائه داده، بخشی از سرگذشت مردی است که روحی ناآرام داشته و به واسطۀ این نوشته‌هاست که تنظیم نقاط اصلی زندگی اجتماعی و ادبی وی ممکن می‌شود.

این كتاب دربردارندۀ 299 غزل از اشعار این هنرمند  به سبک هندی است. صفاءالحق از آخرین شاعرانی است كه در هند با شاعران پارسی‌گوی شبه قاره محشور بوده و اشعار وی گواهی بر ادامه این سبک مهجور شعری در اوایل قرن هجری شمسی در ایران است.

در بخش ایتدایی این کتاب، به منظور ترسیم چهره‌ای روشن از این شاعر ارجمند، مقالاتی به قلم مسعود میدانچی با عنوان "مراد پدر"، علیرضا ذکاوتی قراگوزلو با عنوان "عارف و هنرمند ناشناخته"، جواد محقق با عنوان "همشهری حکیم و هنرمند"و همچنینی پژوهشی مفصل از امیرشهاب رضویان دربارۀ زندگینامۀ شاعر با عنوان "شمعی در انجمن باد" آمده است که مطالعۀ این مجموعه در کنار سروده‌های شاعر، کشف دنیای ذهنی غریب و پیچیدۀ صفاءالحق را ممکن می‌کند.

فهرست مطالب این کتاب بدین‌قرار است:

پیش‌گفتار؛ دربارۀ صفاءالحق؛ مراد پدر؛ عارف و هنرمند ناشناخته؛ همشهری حکیم هنرمند؛ شمعی در انجمن باد؛ زندگینامۀ خودنوشت؛ عکس‌ها و اسناد؛ غزلیات؛ غزلیات ناتمام؛ تحلیل غزلیات؛ نمایۀ اشعار؛ فهرست منابع.

... بیشتر
نویسنده:
پژوهش: امیرشهاب رضویان
ناشر:
نصیرا
کلید واژه:
صفاءالحق همدانی,زندگینامه,شعر فارسی,غزلیات
عنوان :
أسئلة نجم الدین الکاتبی عن کتاب المعالم لفخرالدین الرازی
خلاصه مطلب :

کتاب حاضر دربردارندۀ سه متن است: کتاب المعالم فخرالدین رازی، اسئلۀ نجم الدین کاتبی بر معالم و تعلیقات ابن کمونه در جواب کاتبی همراه با حواشی مستقیم ابن کمونه به قسم اصول دین کتاب که فصوص نامیده شده‌اند. در نسخه‌های خطی فصوص ابن کمونه به صورت جداگانه در انتهای تعلیقات او بر قسم اصول دین کتاب آمده است. در متن حاضر این ترتیب تغییر کرده و هریک از این فصوص، متعاقب قطعۀ مورد بحث در معالم قرار گرفته است. افزون بر این در نسخ خطی کل متن معالمة، با حواشی کاتبی و ابن کمونه همراه نیست که در این کتاب حواشی کاتبی و تعلیقات ابن کمونه متعاقب موضع آن در متن معالم قرار داده شده است و عبارات موردنظر آن دو نیز در متن معالم با حروف درشت متمایز شده است تا کار خواننده در تعقیب و فهم آسان شود. در انتهای کتاب نیز تصویر نسخۀ اسد 1932 ضمیمه شده است تا ترتیب اسئلۀ کاتبی و تعلیقات و فصوص ابن کمونه چنانکه در نسخه‌های خطی است، نشان داده شود.

فهرست این کتاب بدین قرار است:

النوع الاول فی اصول الدین که ابتدا با خطبة الکاتبی و مقدمة ابن کمونه آغاز می‌شود و دربردارندۀ این ابواب است:

 فی المباحث المتعلقة بالعلم و النظر و فیه مسائل؛ فی احکام المعلومات و فیه مسائل؛ فی اثبات العلم بالصانع و فیه مسائل؛ فی صفة القدرة والعلم و غیرهما و فیه مسائل؛ فی بقیة الکلام فی الصفات و فیه مسائل؛ فی الجبر والقدر و ما یتعلق بهما من المباحث و فیه مسائل؛ فی النبوات و فیه مسائل؛ فی النفوس الناطقة و فیه مسائل؛ فی اأحوال القیامة و فیه مسائل؛ فی الامامة و فیه مسائل.

النوع الثانی فی اصول الفقه است که دربردارندۀ این ابواب است:

فی احکام اللغات و فیه مسائل؛ فی الاوامر و النواهی و فیه مسائل؛ فی العام و الخاص و فیه مسائل؛ فی المجمل و المبین؛ فی الأفعال و فیه فصلان؛ فی النسخ و فیه مسائل؛ فی الاجماع و فیه مسائل؛ فی الأخبار و فیه مسائل؛ فی القیاس و فیه مسائل؛ فی بقیة الکلام من هذا العلم و فیه مسائل.

ملحق: مخطوط اسد افندی 1932 (99 أ ـ 127 ب).

... بیشتر
نویسنده:
ابن کمونة
ناشر:
مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران
کلید واژه:
متون کهن,متون فلسفی,علم کلام
عنوان :
یاد داستان‌های دل‌انگیز دبستان
خلاصه مطلب :

یادش بخیر، زنگ کلاس را که می‌زدند، صف می‌کشیدیم و ناظم با همان چوب یا خط‌کش رغب‌انگیز و اخم ساختگی‌اش، ما را به سمت کلاس هدایت می‌کرد و ما می‌دانستیم هیچ اخم و خشمی در مدرسه ماندگار نیست. می و نیمکت را دوست داشتیم و کتاب فارسی را بیشتر و داستان‌هایش را که صمیمی و مأنوس و شادتر بود. بوی کلاس و تخته سیاه و میز و نیمکت و کتاب، حس گنگ و ناشناخته‌ای از نگرانی و دلشوره داشت با رگه‌هایی از خواستن و ماندن، نمرۀ بیست تاج افتخاری می‌شد بر تارکمان که گردنمان را برافراشته‌تر می‌کرد و قدمان را بلندتر.

شخصیت داستان‌ها برایمان زنده و آشنا بود و سرمشقی که چگونه باید باشیم. کبری تصمیم داشت دیگر بی‌انضباط نباشد، پطرس با فروبردن انگشتش در سوراخ ایجادشده در سد، فداکاری و ازخودگذشتکی را به ما می‌‌آموخت و چوپان دروخگو از دروغ‌گفتن پشیمان شده بود. ریزعلی خواجوی پیراهنش را در سرمای شب به آتش می‌کشید تا پرچمی باشد در دستان انسانیت به نشانۀ مردم‌دوستی و ایثار. داستان مسابقۀ خرگوش و لاک‌پشت اگرچه تمثیلی بود و شکل مطایبه داشت؛ ولی پشتکار و مداومت را آموزش می‌داد.

در این کتاب اگر تصویر یا نگارشی متفاوت با آنچه شما در دبستان خوانده‌اید، ملاحظه کردید، سبب این است که گاه یک داستان در چند دهه با نگارش‌ها و تصویرهای متفاوت آمده است که کوشش شده بهترین و روشن‌ترین آنها در این کتاب گنجانده شود و داستان‌های کم‌مایه که در یادها نمی‌ماند، در این کتاب به دلیل تعدد صفحات نیامده است.

... بیشتر
نویسنده:
اکبر قره‌‌داغی
ناشر:
بهجت
کلید واژه:
داستان‌های فارسی,مجموعه‌ها,شعر فارسی
عنوان :
مُجلی مرآة المُنجی فی الکلام و الحکمتین و التصوف
خلاصه مطلب :

کتاب حاضر شرحی است بر «النور المنجی من الظلام» اثر نویسنده که خود حاشیه‌ای است بر «مسالک الافهام» که آن هم اثری است از خود نویسنده.

حیات معنوی و عقلانی در سرزمین‌های شرقی اسلام میان اواسط سدۀ 7 هجری و اواسط سدۀ 10 هجری غنی و متنوع بود. کلام معتزلی و اشعری، فلسفۀ مشائی ابن سینا، حکمت اشراق شهاب‌الدین سهروردی و سنت عرفانی محیی‌الدین ابن عربی و مریدان او از ویژگی‌های چشمگیر و بارز این دوره است. تمام این جریان‌ها که ریشه در سده‌های پیش از خود داشتند و همچنین نمایندگان آنها مرزهای میان خود و دیگران را دانسته ترسیم کرده بودند، در طول این دوره به‌تدریج همگرا شدند.

محمد ابن علی ابن جمهور الأحسائی معروف به ابن ابی جمهور در میان شیعیان دوازده‌امامی نخستین کسی بود که کوشید میان جریان‌های فکری زمان خود تلفیق کند. در همان هنگام که او به عنوان متکلمی که عمیقاً تحت تأثیر اندیشه‌های معتزلی است، آغاز به فعالیت می‌کند و در یکی از آخرین کتاب‌های خود با عنوان مُجلی مرآة المُنجی فی الکلام و الحکمتین و التصوف به شیوه‌ای بی‌سابقه و بی‌نظیر شروع به تلفیق میان کلام معتزلی و اشعری، فلسفۀ مشائی و اشراقی و همچنین تصوف می‌کند.

این کتاب که بر اساس چاپ سنگی احمد شیرازی تجدید چاپ می‌شود، دربردارندۀ متنی سه مرحله‌ای است: مرحلۀ اول: مسلک الافهام فی علم الکلام: رسالۀ روشمند کوتاهی در کلام که از ویژگی‌های چنین آثاری پیروی می‌کند: یک مقدمه که به دنبال آن دو بخش آمده است القسم الاول شامل شرح صفات الهی و القسم الثانی فی الافعال.

مؤلف در این قسم دوم که نظیر فصل‌های مربوط به عدل الهی در رساله‌های معتزلی است، نخست از افعال انسانی، تکلیف و لطف بحث می‌کند، سپس فصول مجزایی را به «الم و عوض»، نبوت، امامت و اعاده اختصاص می‌دهد و در پایان به تفصیل مسائل مربوط به توبه و ایمان و بی‌ایمانی را بررسی می‌کند. رساله با یک خاتمه به پایان می‌رسد.

مرحلۀ دوم: ابن ابی جمهور بعدها حاشیه‌ای بر مسلک الافهام با عنوان "النور المنجی من الظلام حاشیة مسلک الافهام" در تیمیه در الاحساء نگاشته است. ابن ابی جمهور اندک زمانی پیش از سال 894 هجری یا در طی همین سال قصد زیارت مکه کرد و در همین سال سفرش را از آنجا به عراق ادامه داد.

... بیشتر
نویسنده:
محمد ابن علی ابن جمهور الأحسائی
ناشر:
مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران
کلید واژه:
متون کهن,کلام شیعه,فلسفه اسلامی,عرفان,تصوف
عنوان :
جامع الحکایات
خلاصه مطلب :

علاقمندان به ادبیات داستانی و به ویژه فرهنگ مردم و آثار ادب شفاهی، افزون بر روایت‌های مردمی داستان‌هایی همچون بختیارنامه، بسیاری افسانه‌های دیگر را در این کتاب خواهند خواندکه شاهد گویای فرهنگ و دانش و آداب و ادب مردم ایران‌زمین هستند.

داستان‌نویسی در فاصلۀ قرن دهم تا دوازدهم هجری رواج و رونق بسیار یافت. این امر بیشتر مدیون حمایت‌ها و تشویق‌های شاهان و فرمانروایان هند و دکن بود که در آن سال‌ها، دیارشان به پایگاه امنی برای شاعران و نویسندگان فارسی‌زبان و نیز قصه‌خوانان و شاهنامه‌خوانان تبدیل شده بود یا به نوشتۀ دکتر ذبیح الله‌ صفا در تاریخ ادبیات ایران، بازار داستان‌های فارسی در هند بسیار گرم‌تر از ایران بود و نسخه‌های بازماندۀ داستان‌های آن دوره، بیشتر در هندوستان کتابت شده است

این مجموعه دربردارندۀ داستان‌ها و افسانه‌هایی است متنوع و رنگارنگ که بیشتر حال و هوای عاشقانه دارند؛ حتی در حکایت‌هایی که رنگ و بوی مذهبی دارند، قهرمان داستان ماجراهای غریب و باورنکردنی را از سر می‌گذراند.

بن‌مایه‌های رایج بیشتر در این حکایت‌ها عبارتند از: عشق، سفر، تردستی و عیاری، خیانت، بی‌وفایی، سحر و جادو، جنگ و گریز و .... . حکایت‌های عاشقانه در این کتاب همه پایانی خوش دارند و به وصال می‌انجامند که از این لحاط با منظومه‌های عاشقانۀ کلاسیک فارسی که معمولاً سرانجامی غم‌بار در انتظار عشاق است، متفاوت هستند.   

برخی از افسانه‌های این مجموعه تحریرهای جدیدی هستند از داستان‌های قدیمی تر و برخی دیگر رونویسی آثار ادب رسمی هستند با دست‌بردن اندک و حذف برخی قسمت‌ها و برخی از افسانه‌ها نیز از آثار مکتوب ادبی نظیر طوطی‌نامه، هزارویک شب، کلیله و دمنه، بختیارنامه و .... گرته‌برداری شده‌اند که در تعلیقات هر افسانه به منابع اصلی آن اشاره شده است.

حکایت‌های این مجموعه زبان یکدست و یکسانی ندارند و از این لحاظ می‌توان آنها را به سه دسته تقسیم کرد:

الف) بیشتر حکایت‌ها به زبانی گفتاری، ساده و روان بیان شده‌اند و سرشار از اصطلاحات و عبارات رایج در زبان مردم کوچه و بازارند که در این قبیل حکایت‌ها گاه ایرادها و خطاهای دستوری و زبانی دیده می‌شود، گفتاری‌بودن کلمات را حتی در تلفظ نام‌های خاص نیز می‌توان دید؛ چنانچه در حکایت 28 بیژن و منیژه به شکل منیجه ضبط شده است.

ب) خواننده در تعداد معدودی از حکایت‌ها با زبانی سنگین و متکلف روبرو می‌شود؛ این قبیل افسانه‌ها از منابع داستانی کهن نظیر طوطی‌نامه و فراید السلوک اقتباس شده‌اند و به همین سبب ویژگی‌های نثر مصنوع و فنی را به خوبی نشان می‌دهند از جمله فراوانی کلمات و ترکیبات عربی، آیات و احادیث، اشعار فارسی و عربی و .... .

ج) دستۀ سوم افسانه‌هایی هستند که زبانی بینابین دارند؛ یعنی در عین برخورداری از کلمات و اصطلاحات گفتاری، زبانی نسبتاً فاخر و استوار دارند و گاه اشکال کهن افعال و صفات و جمله‌بندی‌ها در آنها دیده می‌شود.

حکایت‌ها و داستان‌های این کتاب بدین قرار است:

داستان ملک محمد و صنم گلعذار؛ در قصۀ شهریار با دختر عم؛ در قصۀ عظیم بصره‌ای با دختر داود یهودی؛ در قصۀ فرخ جواهری با فرخنده بانو دختر پادشاه دیلمان؛ در قصۀ شاهزاده قاسم پسر اقباس شاه، پادشاه ختا و ....؛ در قصۀ دروش ادهم با مشک‌افروز دختر پادشاه فارس؛ در قصۀ شیخ محمود پسر شیخ علاءالدولۀ سمنانی و شرح احوال او؛ در قصۀ مسعود پسر خواجه سعید و رفتن او به شهر بنفش‌پوشان؛ در قصۀ جوان طالب علم و کنیزکی که بر وی عاشق بود؛ در قصۀ شاهزاده هرمز پسر قیصر روم و عاشق‌شدن بر ...؛ در قصۀ شاهزاده بهرام پسر پادشاه روم؛ در قصۀ ابوالعلای کرمانی و مختار پسر او؛ در قصۀ شیزاد و شمسه بانو و کامل وزیر و شیر زرین و ...؛ در قصۀ شاهزاده مهر پسر پادشاه مشرق بر ...؛ در قصۀ سلیم جوهری با حجاج ابن یوسف ملعون؛ در قصۀ حبیب عطار و ساحر و طلسمات او؛ در قصۀ پسر خواجه سعید، محمدنام و قحطی‌شدن او در مصر؛ در قصۀ جهان‌افروز دختر پادشاه چین؛ در قصۀ عاشق‌شدن پادشاه‌زاده و باغبان بچه بر دختر زاهد؛ در قصۀ پسر پادشاه کرمان و ارادۀ سفرکردن و ...؛ در قصۀ خور پیروز و فرخ‌روز پسران دهقان؛ در قصۀ تمیم بن حبیب‌الداری انصاری و مجاهدات که بر سر او ...؛ در قصۀ شاهزاده نیاز پسر پادشاه قباد و عاشق‌شدن بر ...؛ در قصۀ حامد پسر خالد جوهری؛ در قصۀ دزد و قاضی بغداد؛ در قصۀ مرد لشکری و زن صالحۀ او؛ در قصۀ امیرزاده‌ای که از برادر خود که پادشاه شده؛ در قصۀ احمد و شاهزاده محمود و جوانمرد کاروان؛ در قصۀ بختیار و ده وزیر و فرخ‌سوار؛ در قصۀ پادشاه مصر و آوازۀ هزارگیسو شنیدن؛ در قصۀ مهر و وفا و عشق‌بازی ایشان با یکدیگر؛ در قصۀ ابوالفوارس ملاح و در چاه گذاشتن خواجۀ بزرگان؛ در قصۀ پسر پادشاه مشرق و دختر پادشاه مغرب؛ در قصۀ شاهزادۀ ایران و در خواب‌دیدن او دختر پادشاه روم؛ در قصۀ خواجۀ تاجر و پسر وزیر و برهمن و طوطی و نجار و ...؛ در قصۀ بازرگان احمق و زن مکارۀ او؛ در قصۀ خواجه فرعی و پارسایی‌کردن زن خواجه مسعود؛ در قصۀ رأی کامرو و معالجت طوطی؛ در قصۀ زرگر و نجار و مصاحبت ایشان با یکدیگر؛ در قصۀ ملک‌زادۀ بنی‌اسرائیلی و فرستادن پدر او را به تجارت؛ در قصۀ موش و گربه و گرفتن گربه موش را؛ در قصۀ دلۀ مختار دختر خواجه جعفر بغدادی؛ در قصۀ فیروزبخت پسر ملک نوادر پادشاه قسطنطنیه؛ در قصۀ ملک نوبهار شاه پسر ملک نوروز شاه هرات؛ در قصۀ پسر پادشاه هند کردیس‌شاه و تعلیم‌نمودن حکیم سندباد.

... بیشتر
نویسنده:
به کوشش پگاه خدیش و محمد جعفری قنواتی
ناشر:
مازیار
کلید واژه:
افسانه‌های ایرانی,متون کهن
عنوان :
جامع الجکایات
خلاصه مطلب :

جامع الجکایات نام عمومی مجموعه‌ای از نسخه‌های خطی دربرداندۀ افسانه‌ها و داستان‌های شیرین و خواندنی است که در کتابخانه‌های گوشه و کنار جهان پراکنده‌اند. این کتاب دومین کتاب از این مجموعه است که نسخۀ اصلی آن در کتابخانۀ گنج بخش پاکستان نگهداری می‌شود و دربردارندۀ 23 داستان است که با زبانی شیوا به نگارش درآمده‌اند. بسیاری از داستان‌ها ساختار بسیار دقیق و قابل تأملی دارند که مؤید سنت طولانی و توانمند داستان‌پردازی در ایران است.

موضوع بیشتر داستان‌های این کتاب، عاشقانه است، ضمن آنکه داستان‌هایی با موضوعات دیگری مانند سحرآمیز، تعلیمی و طنز نیز در میان آنها وجود دارد. نویسنده یا راوی شعرهای بسیاری را در ضمن روایت خود به کار برده است و معمولاً در تصحیح متون ادبی, اعم از ادب رسمی و شفاهی مرسوم است که نام شاعران این شعرها را ذکر می‌کنند؛ اما نگارنده آگاهانه از این رسم تبعیت نکرده است؛ به دلیل آنکه این موضوع به مقوله یا مبحث تعامل ادبیات شفاهی و کتبی مربوط می‌شود که یکی از مباحث اساسی در فولکلورشناسی به طور عام و ادبیات شفاهی به طور خاص است.

ابواب این کتاب:

در جوانمردی ابوالقاسم بصری و آنچه به سر وی رسیده بود از امیر بصره و وزیرزاده؛ در حکایت فضل الله موصلی و آنچه بر سر او رسیده بود؛ در حکایت استاد بنّا و شعبده‌بازی زن او با وزیران و پادشاه ملک شیروان؛ در حکایت رضوان‌شاه و دختر ملک چین؛ در حکایت فرخ‌شاه و فرخ‌روز با فرخ‌نازبانو دختر ملک کشمیر؛ در حکایت وزیر ملک غزنین با دختر ملک دریابار؛ در حکایت پادشاه‌زادۀ خراسان سابق و نصر صاحب بغدادی؛ در حکایت زین‌الاصنام پسر ملک بصره با دختر ملک جنیان؛ در حکایت پسران شاه حرّان و جفای ایشان با برادر خود؛ در حکایت پیرمرد و سه جوانی که با وی همراه بودند؛ در حکایت پرسیدن آن پادشاه از وزیر خود که در عالم کسی ...؛ در حکایت زن زرگر با عالم و قاضی و محتسب و وکیل خلیفه و شحنه؛ در حکایت جولاهه و دختر پادشاه عمان؛ در حکایت بی‌وفایی زنان و وفای مردان؛ در حکایت خلیفۀ بغداد و دختر (برمکی و ) اسحاق موصلی؛ در حکایت متولدشدن بلقیس از دختر پری؛ در حکایت منصورابن عبدالعزیز بغدادی؛ در حکایت ملک‌زاده با دختر فغفور؛ در حکایت طاهر بصری و آنچه از برادران به وی رسیده بود؛ در حکایت‌نمودن قاضی‌زادۀ بغداد نزد خلیفۀ وقت؛ در حکایت شاپور خشتمال با عالم دانشمند و دختر تاجر؛ در حکایت ملک‌زادگان آگاه با قاضی قهستان و سؤال و جواب ایشان؛ در حکایت دختر ملک کشمیر با بهروز تاجر. 

... بیشتر
نویسنده:
محمد جعفری قنواتی
ناشر:
قطره
کلید واژه:
افسانه‌های ایرانی,متون کهن
عنوان :
دیوان نیّر تبریزی
خلاصه مطلب :

میرزا محمدتقی حجة الاسلام متخلص به نیّر در سال 1248 قمری در تبریز به دنیا آمد و در 22 سالگی برای ادامۀ تحصیل به نجف رفت و پس از استفاده از اساتید وقت به تبریز بازگشت. فقیه، مجتهد، محدث و در میان علمای شیخیه از مشایخ معروف بود و در فنون شعر و ادب نیز مهرۀ این فن به شمار می‌رفت. در سه لغت فارسی، عربی و ترکی شعر می‌گفت؛ ولی اشعاری که در مراثی سروده، پرسوز و گداز است. وی در سال 1312 قمری به رحمت ایزدی پیوست و جسد او را به نجف اشرف نقل و در وادی السلام بین مقام مهدی و دیوار شهر نجف دفن کردند.

دیوان اشعار وی دربردارندۀ سه بخش است:

الف) مثنوی آتشکده: در مراثی است و تعداد ابیات آن 2086 بیت است، این مثنوی را به سال 1309 هجری سروده و در پایان آن گفته است:

بس که دل سوز آمد این نظم رده                 آمد از هاتف به نام آتشکده

شکر کاین منظومۀ مشکین ختام                   در هزار و سیصد و نه شد تمام

ب) لآلی منظومه: دربردارندۀ قصاید و قطعات و مراثی و مدایح [و رباعیات و مفردات] در اوزان و بحور مختلف که دارای 959 بیت است که در حدود سال‌های 1314 ـ 1315 سروده است. در مطاوی آن چند نوحۀ ترکی و در پایان غزلی از حجت‌الاسلام آخوند ملامحمد و دو قصیدۀ فارسی از نیاز برادر صاحب ترجمه آمده است.

ج) دیوان غزلیات: دربردارندۀ غزلیات، رباعیات، مفردات، ساقی‌نامه و سه قصیدۀ عربی اوست. تمام این مجموعه ابتدا به دست حاج میرزا علی اکبر عماد مدون شده و بعد در سال 1347 شمسی با مقدمه و حواشی حاج میرزا عبدالرسول احقاقی چاپ شده است و دارای حدود پنج‌هزار بیت است.

در مقدمۀ این کتاب ابیاتی از این شاعر آمده است که خود «نیّر» می‌گوید: «من فقیه خشک و صوفی تر نیستم و به حکمت یونانی نیز اعتقاد ندارم؛ پیر طریقت من شاه اولیاء یعنی امیر مؤمنان علی است و با مهر او از قشری و صوفی و فلسفی بری هستم». در تحقیق این امر چنان به نظر می‌‌رسد که حجة الاسلام نیّر صوفی نیست ولیکن در مکتب عرفان قدم زده است؛ اما با مطالعۀ دقیق و و همه‌جانبۀ غزلیات وی و مثنوی آتشکده معلوم می‌شود که با عالم عرفان نیز میانه‌ای ندارد و بزرگان عرفا را آنچنان که شیخ عطار از ایشان نام می‌برد را نمی‌شناسد و وقعی نمی‌نهد و همین مطلب را نیز به زبان فلسفه بحث می‌کند و عارف را با صوفی یکی می‌داند.

آنچه در غزلیات وی شگفت‌انگیز است این است که وی غالب غزل‌های خود را با ذکر تخلص «نیّر» و کلمۀ پادشاه و شهنشاه و تاجدار به پایان برده و پس از بیت تخلص، همان کلمۀ شاه یا جهاندار را تفسیر کرده و از شاه ولایت علی (ع) یا اولاد اطهر آن حضرت به گونه‌ای بسیار زیبا و هنرمندانه نام برده است.

بررسی دقیق مثنوی آتشکده و غزلیات وی نشان می‌دهد که این شخصیت در حالی که سالیان دراز از محضر استادان فاضل و روحانی در جاهای مختلف بهره برده است و خود در مطالعات قرآنی و به ویژه علم کلام از سرآمدان زمانۀ خویش بوده و مقام و رتبۀ اجتهاد داشته است، در شعر و ادب فارسی و عربی و حتی زبان ترکی مطالعاتی عمیق داشته، لحظه‌ای از دیوان غزلیات حافظ و نوشته و سروده‌های سعدی غفلت نورزیده و از نکات دقیق ادبی و بیانی آگاه بوده و نکته‌های سربسته و مخصوصاً رندانۀ هر دو شاعر پرآوازه را به روشنی می‌فهمیده است و افزون بر همۀ این مسائل به نظر می‌رسد که مثنوی مولانا را بیت‌بیت از حفظ داشته و از مباحث کلامی و شیوۀ استدلال و احتجاج مولانا در همۀ خطابه‌ها و بحث‌ها در نوشتن و گفتن بهره می‌برده است.

فهرست مطالب این مجموعه بدین شرح است:

مقدمه؛ بخش اول: مثنوی آتشکده؛ بخش دوم: لآلی‌نامه که در دو بند مراثی و مدایح آمده است؛ بخش سوم: غزلیات، رباعیات، مفردات و ساقی‌نامه؛ تعلیقات و توضیحات.

... بیشتر
نویسنده:
محمدتقی ابن محمد نیّر ممقانی
ناشر:
سازمان تبلیغات اسلامی
کلید واژه:
شعر فارسی,شعر مذهبی,نیّر تبریزی,وقایع کربلا
عنوان :
مجالس
خلاصه مطلب :

این کتاب، سخنان و لطایف و اشارات یکی از صوفیان و شاعران دورۀ ایلخانی به نام جلال‌الدین عتیقی است. ابوالمجد تبریزی که زمانی مرید وی بوده، از سال 712 تا 718 قمری برخی از سخنان او را یادداشت کرده و در سال 723 قمری در سفینۀ تبریز درج کرده است. بر اساس تاریخی که در ابتدای هر مجلس آمده، تعداد مجالس 22 مجلس است که ابوالمجد بنا به سلیقۀ خود آنها را در 67 قسمت مجزا گنجانده است. این کتاب مملوّ از صور خیال شگفت‌آور است و به آیات و احادیث و اشعار عربی و فارسی آراسته شده است.

مجالس عتیقی با منابر و مجالس مشایخ پیشین تفاوت جندانی ندارد و تنها تفاوت آنها با سایر مجالس در این است که این کتاب مملو از ایماژها و صور خیال شگفت‌انگیز است. وی در برخی از مجالس آیه‌ای از قرآن می‌خواند و پس از ترجمۀ آن به فارسی به تفسیر آن می‌پردازد و در پایان لطیفه‌ای به صورت شعر یا جمله‌ای کوتاه ذکر می‌کند. در برخی از مجالس آیه‌ای که در اول مجلس آمده، در پایان نیز تکرار می‌شود. شاید این آیات توسط قاری خوانده می‌شده یا سؤالی بوده که دربارۀ همان آیه از عتیقی پرسیده‌اند. به هر حال کاتب چیزی در این‌باره نگفته و مطالب را بسیار مختصر نوشته است.

اصولاً نحوۀ تفکر و سبک گفتار مجالس، تحلیلی نیست و از شیوۀ فلاسفه و حکما در بیان مطالب عرفانی تبعیت نشده است، بلکه عتیقی به سبک ادبا سخن می‌گوید و مطالب خود را از روی نظم و ترتیبی که به ذهن معتاد به فلسفه و منطق انتظار دارد، دنبال نمی‌کند. مطالبی که او در مجالس بیان می‌کند، زاییدۀ عقل جزئی و تفکر منطقی نیست، بلکه حاصل تجربۀ باطنی اوست و وارداتی است که از عالم معنا به وی القا شده است.

عتیقی از جمله هنرمندانی است که با توجه به نبوغ خود تصاویر بکر و دست‌اولی ارائه کرده است. در نظام فکری و زبانی او هر چیزی در عالم خلقت سخن می‌گوید و به نوعی پیام را به آدمی منتقل می‌نماید؛ مثلاً گاه به سادگی عقرب یا کژدم به کمانچه و گاه عالم خلقت به صفحۀ شطرنج و آدمیان به مهره‌های شطرنج تشبیه می‌شوند و گاه نان به سخن می‌آید و همچون سالکی پله‌پله مقامات آغازین را می‌پیماید و به مقام پختگی و فنا می‌رسد. همین تصاویر است که خاص عتیقی است و زبان او را به شعر نزدیک کرده است.

... بیشتر
نویسنده:
جلال‌الدین عتیقی
ناشر:
میراث مکتوب
کلید واژه:
جلال‌الدین عتیقی,متون کهن,تصوف
عنوان :
چهار مقاله بر اساس چاپ علامه محمد قزوینی: نظامی عروضی سمرقندی
خلاصه مطلب :

نام اصلی این کتاب، مجمع النوادر است و از آنجا که در آن از چهار فن و دانش سخن گفته شده، بیشتر به چهار مقاله آوازه یافته و آن چهار فن: دبیری، شاعری، طب و نجوم است. گویا مؤلف از آن رو برگ‌های کتاب خود را به این چهار هنر و چهار دستۀ هنری بازپرداخته که باور داشته که سامان هر پادشاهی و استواری هر فرمانروایی بازبسته به این چهار گروه است و هیچ حکمرانی را از آنان گزیر و گریزی نیست: دبیر در شادی و اندوه، پیروزی و شکست، آشتی و جنگ و ... فرمان‌های شاه را روی کاغذ می‌آورد یا مثلاً به سینۀ تاریخ می‌سپرد. شاعر بلندگوی تبلیغاتی در بیرون و مایۀ انبساط خاطر در اندرون تلقی می‌شد. طبیب کمر بربسته بود تا بگوید ملک عادل عالم مؤید مظفر .... چه وقت بخورد و چه بخورد و چه نخورد و ... و سرانجام بر منجم بود که رصد کند و در طالع بنگرد و ساعتی خوش اختیار کند تا افتخار الملوک و السلاطین حجامت کند یا به شکار رود یا به شراب نشیند یا با لشکری گران بر سر مردمی بی‌پشت و پناه آوار شود.

به هر روی نظامی عروضی در هر مقاله از این چهار مقالۀ خویش به آیین‌ها و بایستگی‌های این چهار هنر پرداخته و در هر مقاله حکایاتی ملایم آورده است.

نوسنده در آغاز هر مقاله شرایطی را که هر یک از آن چهار طبقه باید داشته باشد، توضیح می‌دهد و آنگاه به ذکر حکایت‌هایی می‌پردازد که به احوال دارندگان آن صناعات اختصاص دارد و اگرچه هدف وی ذکر وقایع تاریخی نیست و صرفاً می‌خواهد برای اثبات نظرهای خود مطالبی از تاریخ بیاورد؛ اما کتاب وی افزون بر فواید و اهمیت بسیار زیاد ادبی از جهت تاریخی نیز قابل تأمل است و شرح حال برخی بزرگان علم و ادب در آن هست که در کتب دیگر دیده نمی‌شود. آنچه در این کتاب باید مورد تأمل قرار گیرد، مسائل تاریخی نیست، بلکه توجه بر نکات ادبی و علمی بسیار مهمی است که نویسنده در مقدمۀ مقالات آورد و از آنجا که سخن وی بر پایۀ آگاهی عالمانه استوار است، می‌تواند خوانندۀ کتاب را از جهت آشنایی به چهار شعبه از شعب دانش مفید افتد. اطلاعاتی که نویسنده از زندگی و کار دبیران، شاعران، منجمان و طبیبان ادوار سلف می‌دهد، عبرت‌انگیز و آموزنده است و می‌تواند انگیزه‌ای باشد برای خوانندۀ کتاب اگر اشتیاقی به آموختن آن دانش‌ها داشته باشد.

انشای این کتاب بسیار استوار و پخته و جزیل و خالی از اطناب و پرگویی است و اگرچه نویسنده در مقدمۀ هر یک از چهار مقاله، برای نشان‌دادن توانایی و مهارت خود در نویسندگی، اندکی مصنوع و متکلمانه می‌نویسد؛ اما این تصنع و تکلف در دیگر جاهای کتاب نیست. عبارات چهارمقاله حتی‌الامکان ساده، موجز و دور از استعمال مترادفات لفظی و سجع‌های نازیباست و گاه واژه‌هایی در معنی خاص به کار رفته که بدان معنی در ادب پارسی چندان رواج ندارد؛ مثل استعمال "همیدون" به معنی همان دم، فروشدن به معنی پوشیده‌ماندن و .....

می‌توان گفت نیمی از شهرت این کتاب ـ چه در ایران و چه در خارج از ایران ـ مرهون تصحیح دقیق و علمی ـ انتقادی و توضیحات درخور علامۀ قزوینی است که مایۀ سپیدبختی این کتاب شد؛ آنگونه که پس از سال 1327 قمری ـ سال چاپ نخست کتاب ـ به چند زبان ترجمه شد.

فهرست مطالب این کتاب بدین‌قرار است:

دیباچه؛ مقالت اول در ماهیت دبیری و کیفیت دبیر کامل با ده حکایت؛ مقالت دوم در ماهیت علم شعر و صلاحیت شاعر با ده حکایت؛ مقالت سوم در علم نجوم و غزارت منجم در آن علم با ده حکایت؛ مقالت چهارم در علم طب و هدایت طبیب با دوازده حکایت؛ توضیح و گزارش دیباچه؛ توضیح و گزارش مقالت اول؛ توضیح و گزارش مقالت دوم؛ توضیح و گزارش مقالت سوم و توضیح و گزارش مقالت چهارم.

... بیشتر
نویسنده:
نظامی عروضی
ناشر:
آیدین
کلید واژه:
نثر فارسی,نظامی عروضی,دبیری,علم نجوم,علم طب,درسنامه
عنوان :
حکیم‌نامه یا اجتماع علامه، به انضمام "ذیل سیر العباد" و اشعار دیگر او
خلاصه مطلب :

آثارى كه در اين كتاب گردآورى شده، متعلّق به فيلسوف و طبيبى است به نام حكيم اوحدالدّين طبيب رازى كه در قرن هفتم هجرى مى‌زيسته و تاكنون كمتر شناخته شده بوده است. او هم به نثر مى‌نوشته است و هم به نظم. از وى قبلاً دو مثنوى نسبتا كوتاه چاپ شده بوده و در اينجا همان مثنوى‌ها همراه با یک اثر ديگر تصحيح و چاپ شده است. اين اثر جديد كه حكيم‌نامه يا اجتماع علاّمه خوانده شده، هم منثور است و هم منظوم، هم فلسفى و طبّى است و هم عرفانى و اخلاقى و خود نشان مى‌دهد كه چرا به نويسنده و شاعر آن، كه طبيب بوده است، حكيم هم مى‌گفته‌اند. نویسنده در اين كتاب سعى كرده از زبان حال عقل كلّ يا عقل كلّى، اقسام موجودات سفلى و علوى و چگونگى بازگشت نفس ناطقه را به مبدأ اعلى شرح دهد.

دو مثنوى حكيم اوحد الدّين رازى نيز كه در اين كتاب آورده شده است، يكى ذيل سير العباد است كه قبلاً از روى يك نسخۀ خطّى چاپ شده بود و اكنون پس از مقابله با نسخۀ خطّى ديگرى مجددا تصحيح و چاپ شده است. مثنوى ديگر كه دربارۀ تبدّل صورت‌هاست، از روى دو نسخه تصحيح و چاپ شده است. افزون بر اين اشعار، سه رباعى ديگر نيز از حكيم رازى پيدا شده كه در اينجا به چاپ رسيده است.

اوحدالدّين رازى كه در شعر هم اوحدى تخلّص مى‌كرده است و هم رازى، آثار ديگرى نيز داشته است. وى از سه اثر ديگر خود به نام‌هاى صحيح و اصول الكاينات و مسالک الارواح در حكيم‌نامه ياد كرده است. اشعار ديگرى نيز احتمالاً سروده بوده است كه اميد است روزى پيدا شود و با پيدا‌شدن آنها شناخت ما از اين فيلسوف طبيب كه معاصر خواجه نصيرالدين طوسى و شمس‌الدين جوينى بوده است، بيشتر گردد.

فهرست مطالب این کتاب بدین‌قرار است:

مقدمۀ مصحّح: اوحد الدّين رازى و آثار او: در جستجوى حكيمى طبيب، گفتگوى نفس و عقل در حكيم‌نامه، زبان حال نى در ذيل سير العباد، مثنوى دربارۀ تبدّل صورتها، نسخه‌هاى خطّى و تصحيح.

بخش اوّل: حكيم‌نامه يا اجتماع علاّمه

مقدمۀ مؤلف

فصل اول: موجودات آفاق يا عشرۀ كامله؛ فصل دوم: امور طبيعى؛ فصل سوم: امور غيرطبيعى يا اسباب ستّه

گفتار اول: در معرفت جوهران بسيط

فصل اوّل: در معرفت عقل اولى يا عقل كلّ؛ فصل دوم: در معرفت نفس كلّ؛ فصل سيم: در معرفت هيولى؛ فصل چهارم: در معرفت افلاک (زحل، مشترى، مريخ، شمس، زهره، عطارد، قمر)؛ فصل پنجم: در معرفت استقصّات. 

گفتار دوم: در معرفت مركّبات و التيام

فصل اوّل: در معرفت عناصر يا اركان (آتش، هوا، آب، خاک)؛ فصل دوم: در معرفت معادن؛ فصل سيم: در معرفت نبات؛ فصل چهارم: در معرفت حيوان (اقسام قوّت حيوانى و اقسام فعل حيوانى)؛ فصل پنجم: در معرفت انسان (قواى سه‌گانه: طبيعى، حيوانى، نفسانى)؛ دومين دسته از سؤالات نفس ناطقه از عقل كلّ.

گفتار سيم: در جواب سؤالات نفس از عقل

فصل اوّل: در برهان استواء خلقت؛ فصل دوم: در لازميّت اجزا به وجود كلّ؛ فصل سيم: در لازميّت رسل؛ فصل چهارم: در برهان اوامر و نواهى؛ فصل پنجم: در سرّ اضداد و مختلفات؛ فصل ششم: در احوال بعد از حيات جسدى.

گفتار چهارم: در سؤال‌كردن نفس ناطقه از عقل

مقالت عقل در جواب نفس؛ فصل اوّل: در كسب اخلاق الهى؛ فصل دوم: در موعظت؛ فصل سيم: در خاتمت كتاب.

بخش دوم: ذيل سير العباد و اشعار ديگر

(1) ذيل سير العباد: در صفات كمال آدم (ع)؛ در نعت محمّد (ص)؛ در صفت سنايى و اين رساله؛ حكايت: زبان حال نى؛ يادداشت مصحّح. 

(2) مثنوى دربارۀ تبدّل صورتها

(3) رباعى‌ها

پيوست: مثنوى خواجه نصيرالدين طوسى؛ كتابنامه؛ فهرست‌ها؛ مقدمۀ انگليسى.

... بیشتر
نویسنده:
اوحدالدین رازی
ناشر:
مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران
کلید واژه:
عرفان,متون کهن,فلسفۀ اسلامی,اوحدالدین رازی
عنوان :
آیین زندگی: گزیدۀ قابوس‌نامه
خلاصه مطلب :

امیر عنصر المعالی کیکاووس ابن اسکندر ابن قابوس ابن وشمگیر زیار از امرای دانشمند خاندان زیاری و از نویسندگان پارسی است. وی از زیاریانی است که بعد از منوچهر ابن قابوس و به‌ویژه پس از غلبۀ ترکمانان سلجوقی بر ایران حکومت مستقلی نداشته و تنها به عنوان امیرزادگان و مقتدران محلی در قسمتی از طبرستان باقی مانده بود. وی پسری به نام گیلان‌شاه داشت و این کتاب را برای وی نوشت. وی در آغاز این کتاب خطاب به فرزند خود می‌نویسد:

«و بدان ای پسر که سرشت مردم چنان آمد که تکاپوی کند تا از دنیا آنچه نصیب او آمده باشد به گرامی کس خود بماند و نصیب من از دنیا این سخن گفته آمد و گرامی‌تر کس من تویی؛ چون ساز رحیل کردم آنچه نصیب من پیش تو فرستادم تا خودکامه نباشی و پرهیز کنی از ناشایست و چنان زندگانی کنی که سزای تخمۀ پاک توست ....».

کتاب قابوس‌نامه در 44 باب و هر بابی دربردارندۀ حکایات دلپذیر به رشتۀ تحریر در آمده و در هر بابی چنان است که گویی خداوندش سالیان دراز در آن پیشه تفحص کرده است. از شغل پادشاهی و سپهسالاری گرفته تا بازرگانی و عیارپیشگی و درویش دادِ سخن داده و راه حقیقی و راست را به خواننده نموده است.

استاد بهار دربارۀ این کتاب می‌نویسد:

«کیکاووس در این کتاب داد سخن داده است و از آوردن مطالب بسیار سودمند اخلاقی و حکمت‌های اخلاقی و حکمت‌های عملی دقیقه‌ای فروگذار نکرده است و علاوه بر فواید عظیمی که از حیث شناسایی تمدن قدیم و معیشت ملّی و علم زندگی و دستور حیات در مذکور مندرج است، باید او را مجموعۀ تمدن اسلامی پیش از مغول نامید و همچنین سرمشق بزرگی است از بهترین انشا و زیباترین نثر فارسی و به جرئت می‌توان قابوس‌نامه را در صف نخستین از طراز اول نثر سلیس و کامل و زیبا و مطبوع فارسی گذاشت».

این کتاب از جمله کتبی است که از دستبرد کاتبان غیر امین، بی‌حدّ زیان دیده و به سبب جالب توجه‌بودن و کثرت استنساخ، ناچار به کثرت تصرف از تصحیحات و تحریفات و دست‌زدن به افعال و دگرگونه‌کردن لغات و امثال این معانی دچار شده است.

در این کتاب از لغات تازی و مصطلح هر علم و فن و پیشه، مانند مصطلحات فلسفه، نجوم، هندسه، طب، شعر، صوفی‌گری، فقه، قضاوت و ... به غیر از لغاتی که در کتب آن عصر جاری و دایر بوده و از آوردن آن هم گریزی نبوده، باقی لغات این کتاب پارسی است و لغات پارسی تازه‌تری هم در این کتاب دیده می‌شود. در بیان حکایت "درزی در کوزه افتاد" دیده می‌شود که در این حکایت که نزدیک به صد حرف و کلمه است، بیش از پنج لفظ تازی نیامده است که آن الفاظ نیز یا از کلمات احکام دینی است مثل "جنازه" یا از لغات حکومتی است مثل "حساب" یا اصطلاحی است که پارسی ندارد چون "از قضا" یا از لغاتی است که تازی آن از پارسی فصیح‌تر است مثل "طلب" که از درخواستن یا پژوهیدن فصیح‌تر است یا مثل "خبر" است که آن را در زبان فارسی معادلی نیست.

حکایاتی که در این کتاب آمده بدین قرار است:

در شناختن ایزد تعالی؛ در آفرینش و ستایش پیغمبر؛ در شناختن حق پدر و مادر؛ در فزونی گهر از فزونی خرد و هنر؛ در پیشی‌جستن از سخندانی؛ در یادکردن پندهای نوشین‌روان؛ در پیری و جوانی؛ در خویشتن‌داری و ترتیب خوردن ئ آیین آن؛ در مهمان‌کردن و مهمان‌شدن؛ در چوگان‌زدن؛ در امانت نگاه‌داشتن؛ در حق فرزند و حقّ شناختن؛ در آیین دوست‌گرفتن؛ در اندیشه‌کردن از دشمن؛ در طالب علمی و فقیهی و فقها؛ در بازرگانی‌کردن؛ در آیین و رسم شاعری؛ در آداب و آیین دبیری و شرط کاتب؛ در آیین و شرط وزارت؛ در آیین و شرط پادشاهی و در آیین جوانمردپیشگی. 

... بیشتر
نویسنده:
به کوشش محمدحسین مجدّم
ناشر:
جهان کتاب
کلید واژه:
متون کهن,اندرزنامه‌ها,قابوس‌نامه
عنوان :
اعلام النبوة
خلاصه مطلب :

این کتاب یکی از آثار پرارزش دینی، کلامی و فلسفی در جهان اسلام است و خود گنجینه‌ای است بسیار ارجمند و باشکوه از معارف اسلامی و بی‌شک از مهم‌ترین کتبی است که در دفاع از دین و به ویژه اسلام نوشته شده است؛ به گونه‌ای که می‌توان آن را کتاب فصل مقال در ادیان نام نهاد.

این کتاب بر مبنای مناظراتی که میان ابوحاتم احمد ابن حمدان ابن احمد ورسنانی از یک سو و زکریای رازی از سوی دیگر صورت گرفته، نوشته شده است. این مناظرات در شهرری و چنانکه از برخی عبارات این کتاب برمی‌آید، در مجالس متعددی در حضور امیر و قاضی القضاة ری صورت گرفته است.

این کتاب از نمونه‌های بارز تفکر مسلمانان در اواخر سدۀ چهارم و اوائل سدۀ پنجم هجری است. در این دو قرن فیلسوفان، متفکران، متکلمان، شاعران و علمای بزرگی در شهرهای مختلف به بحث و تحقیق و مناظره و تعلیم و تعلم اشتغال داشتند و شهرهای بزرگ مرکز تجمع دانشمندان و فلسوفانی بزرگ بود که در پیرامون مسائل پیچیده و غامض فلسفی و علمی به بحث و مناظره می‌پرداختند و گاهی از این رهگذر کتب و رسائل متعددی در اثبات نظریات خود یا نقص و جرح و ابطال آراء مخالفان می‌نگاشتند که برخی از آنها از باارزش‌ترین آثار در نوع خود به شمار می‌رود.

کتاب اعلام النبوة یکی از آن کتب استثنائی، نادر و بی‌نظیری است که در آن دو فیلسوف از دو نحلۀ فکری بسیار متفاوت و بلکه متضاد، با دو جهان‌بینی کاملاً مختلف با هم روبرو می‌شوند و دربارۀ مسائل مختلف مابعدالطبیعی، دینی، فلسفی و غیره گفتگو می‌کنند. افزون بر این، این کتاب از اهمیت خاص دیگری نیز برخوردار است که اولین کتابی است که در ادب اسماعیلی که بر ضد فیلسوفی که منکر ضرورت وحی و نبوت است، نوشته شده و در آن همۀ اشکالاتی که معمولاً بر دین و انبیا ایراد می‌کنند، طرح و به آنها پاسخ داده شده است. این کتاب در آراء متفکران اسماعیلی قرون بعدی تأثیرات فراوانی داشته و غالب متفکران و نویسندگان اسماعیلی مانند حمیدالدین کرمانی و ناصرخسرو فقراتی از آن نقل کرده‌اند و در اثبات آراء خود یا رد آراء مخالفان به این کتاب نظر داشته‌اند.

در آغاز کتاب، محمد ابن زکریای رازی اشکالاتی چند در مورد لزوم وحی و نبوت و ارسال رسل ایراد می‌کند، از جمله اینکه چرا باید خداوند امتی را به وحی مخصوص گرداند و امتی دیگر را از آن محروم کند و نیز چرا برخی را به پیامبری می‌گزیند و مردم را به آنان نیازمند می‌کند؟ به عقیدۀ وی دین سبب بروز دشمنی و عداوت میان مردم و هلاک آنان می‌شود. پس از آنکه ابوحاتم از وی می‌ پرسد به نظر او حکمت خداوند چه اقتضا می‌کند؟ وی در جواب می‌گوید که حکمت حکیم مقتضی آن است که سود و زیان و مصالح و منافع هرکسی از طریق الهام به وی آموخته می‌شود؛ چنانکه همۀ جانوران به طبیعت و از روی غریزه به منافع و مضار خود پی می‌برند و نیز حکمت خداوند اقتضای آن دارد که میان مردم فرقی نباشد. آنگاه ابوحاتم به نقض نظریۀ وی می‌پردازد و بطلان قول وی را آشکار می‌کند.

آنچه در این کتاب بسیار اهمیت دارد، عمق و دقت ابوحاتم و وسعت اطلاعات او و احاطۀ او بر همۀ معارف زمان خویش است، به طوری که در فصل عقاقیر مانند یک طبیب، در فصل معجزات پیامبر مانند یک عالم بزرگ اسلامی، در بحث از تورات و انجیل مانند یک قدیس مسیحی است. معلومات او بسیار مستند و دقیق است؛ چنانکه همۀ نقل قول‌های او را می‌توان در مراجع اسلامی یافت و در نقل قول جز در برخی موارد امانت را رعایت می‌کند.

ابوحاتم در اثبات نظریات خود از دو نوع دلیل عقلی و نقلی استفاده می‌کند؛ دلایل عقلی او بسیار بدیهی و روشن است و سبب تصدیق خواننده می‌شود و دلایل نقلی وی مأخوذ از کتب آسمانی، احادیث و قول فلاسفه و بزرگان است.

این کتاب بهترین کتاب در قرون اولیۀ اسلامی برای اثبات وحدت متعای ادیان است که در این قرن مورد تأیید متفکران بزرگی جون فریتهوف شوآن و رنه گنون قرار گرفته است.

فهرست مطالب این کتاب بدین‌قرار است:

الباب الاول:

الفصل الاول: فیما جری بینی و بین الملحد؛ الفصل الثانی: فی ذکر القدماء الخمسه و القول فی التقلید و النظر؛ الفصل الثالث: قوله ان الخمسه قدیمة لاقدیم غیرها؛ الفصل الرابع: فی أن العالم محدث.

الباب الثانی

الفصل الاول: و مما ذکر ایضاً فی کتابه و احتج به؛ الفصل الثانی: عود الی البحث و النظر؛ الفصل الثالث: البحث فی التعمق؛ الفصل الرابع: البحث فی التناقض؛ الفصل الخامس: ان اهل الشرائع اذا طولبوا بالدلیل شتموا!؛ الفصل السادس: قوله: اغتروا بطول لحی التیوس....؛ الفصل السابع: قوله: اندفن الحق اشد اندفان...!؛ الفصل الثامن: قوله فی الضعفاء من الرجال و النساء... .

الباب الثالث

الفصل الاول: قوله الآن ننظر فی کلام القوم و تناقضه؛ الفصل الثانی: فی حلیة الرسول(ص) و شمائله؛ الفصل الثالث: فی کلام الانبیاء و رسومهم؛ الفصل الرابع: فی باب المثل و المعنی؛ الفصل الخامس: فیما ذکره الملحد مما فی التوراة.

الباب الرابع

الفصل الاول: ذکر شیء من اختلاف و تناقض کلامهم؛ الفصل الثانی: فی اختلاف الفلاسفة فی المبادی؛ الفصل الثالث: جملة الخلاف فیما قال الفلاسفة؛ الفصل الرابع: ای الفریقین اکذب؟؛ الفصل الخامس: لااختلاف بین الانبیاء فی الاصول؛ الفصل السادس: الشرائع کلها حق ولکن خلط به الباطل.

... بیشتر
نویسنده:
ابوحاتم رازی
ناشر:
مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران
کلید واژه:
مناظرات,عقاید,فلسفۀ اسلامی
عنوان :
مصائب حلّاج
خلاصه مطلب :

عنوان «شرح مصائب حلّاج» بسی از حوزۀ ادبیات فراتر می‌رود؛ داستان شهادتی را که در اسلام در هالۀ تقدس پنهان شده را حکایت می‌کند. شرح سرچشمه‌‌های تاریخی آن نشان خواهد داد کدام شخصیت، قهرمان و موضوع آن بوده است و ترجمۀ آثار وی به ما امکان خواهد داد تا مشرب عرفانی و فداکاری حقیقی او را از نو بسازیم.

حلّاج در تاریخ اسلام نمایندۀ راستین عاشق کامل خدا است که به دلیل فریاد «انا الحق» که در حال سُکر برآورد، به چوبۀ دارش آویختند. حلّاج در تاریخ خلفای بغداد، قربانی محاکمۀ بزرگی است که انگیزه‌اش موعظه و تبلیغ در ملأ عام بود. این محاکمه پای جمیع نیروهای اسلامی عصر: امامیه، سنیان، فقیهان و صوفیان را به میان کشید. اختلاف اضطراب‌انگیز آنان با درهم‌ریختن خلافت جهانی و وحدت عرب مصادف شد.

نخستین بخش این کتاب، مراحل زندگی حلّاج و طنین آن در اجتماع، از نخستین مجاهدات زاهدانۀ شخصی او گرفته تا صورت‌جلسه‌های نیمه‌رسمی محاکمه و اسناد خصوصی شهادت او را به صورت تابلوهایی دربرمی‌گیرد.

این بخش خصلت بدیع و اصیل این عارف را نشان خواهد داد که اصل محتاطانۀ تقیه را که دیگر صوفیان رعایت می‌کردند، به دور افکنده است. عارفی آواره و در‌به‌در که بر خلاف دیگر دُعاة روزگار خود، انقلاب اجتماعی را تبلیغ نمی‌کند، بلکه در باب ساعت توبه و فرارسیدن عارفانۀ حکمروایی خدا در دل‌ها موعظه می‌کند.

بخش دوم کتاب شامل است بر: بیان اصولی و منظم مشرب وی که به مدد آثار خود او که به تمام و کمال ترجمه شده، در همان حدود حکمت الهی معاصر از نو ساخته شده است که در این کتاب کوشیده شده تا نشان داده شود چگونه زندگی دینی این مسلمان مؤمن و حتی همان ادای نماز، تفکر و تبلیغ سبب «بحران ضمیر»ی فراموش ناشدنی شده که به محاکمه و محکومیت و شکنجۀ وی پیوسته است و اینکه شرایع و اصول بنیادی اسلام و نکات محقق وحی قرآنی، نظیر «سقوط شیطان» و «معراج محمد» در ساختن مشرب دینی وی چه نقشی داشته‌اند.

حلّاج هر چند عارف است؛ ولی نظرات خود را با استدلال‌های صبورانه نیک به هم پیوسته  و توجیه کرده و مصنفات عمدۀ او چون طاسین الازل و بستان المعرفة، شور و التهاب صریح و غم‌انگیز عواطف را با منطق دقیق و حاد به هم آمیخته است.

حلّاج در آن روزگاران بی‌همتا در شکوفایی اسلام زیست که جامعۀ عرب مستقر در بغداد، در محل به هم‌پیوستن دو فرهنگ آرامی و یونانی، مرکز فکری جهان، در سدۀ دهم میلادی می‌گردد. اندیشۀ عرب در آن زمان استادان قدیم خود، از نظّام و ابن راوندی گرفته تا باقلانی در حکمت الهی، از جاحظ تا توحیدی و ابن سینا در فلسفه، از ابونواس و ابن رومی تا متنّبی و معرّی در شعر، از خلیل تا ابن جنی در فقه اللغة، از رازی در زمرۀ پزشکان، بتّانی در جمع ریاضی‌دانان داشت. به همراه آنان، حلّاج یکی از نخستین عارفان، با ژرف‌بینی پیش از انطاکی و محاسبی با صلابت بیش از غزالی ارج بیرون از حدّ حساب، برای آن آئین زندگی که اعمال صوری را با نیات دل هماهنگ کند، درک کرد؛ ارج آن روش آشنایی مبتنی نه فقط بر درک صرف و نحو عربی، بلکه بر بهره‌گیری از منطق را آنچنان‌که یونانیان طبقه‌بندی و هماهنگ کرده بودند. وی توانست در این راه به اتحاد الهی، وصال حق ـ چون نوعی ریاضت عقل که صورت‌های محسوسه و صور مخلوقه را به کنار می‌زند ـ و به نفی و سلب توسل جوید، بدون آنکه خشنودی کامل دل خود را که آرزوهای قدوسی حال ربانیه داشت، مانند آن همه کسانی که پس از وی آمدند، در زمینۀ تنگ‌نظرانه استدلال‌های منطقی زندانی کند.

این کتاب در ده فصل به رشتۀ تحریر درآمده که بدین شرح است:

زندگینامه؛ سال‌های نوآموزی؛ مسافرت‌ها و تبلیغ اندیشه‌ها؛ موعظه و ارشاد همگان و تهمت سیاسی؛ اتهام، دادگاه، بازیگران این صحنۀ فجیع؛ محاکمات؛ شهادت؛ حلّاج در برابر اسلام؛ حلّاج در برابر تصوف و عرفان؛ افسانه. 

... بیشتر
نویسنده:
لوئی ماسینیون
ناشر:
جامی
کلید واژه:
زندگینامه,حسین ابن منصور حلّاج,عارفان
عنوان :
اخبار حلّاج: در سیرت حسین ابن منصور حلّاج
خلاصه مطلب :

این کتاب که دربردارندۀ کوشش لویی ماسینیون و تلاش پال کراوس است، به نوعی تداوم سعی آنان نیز بوده و با تکمیل و تصحیح عبارت‌های حکایات مذکور جامع‌تر شده است؛ به طوری که بخش عربی را می‌توان متنی کامل و کم‌نقص و بی‌نظیر با نمونه‌های دیگر این مجموعه به شمار آورد؛ زیرا آثار مربوط به حلّاج یا از بین رفته یا اگر مانده، به دلیل اختناق عباسیان و ترس نسخه‌برداران تغییر کرده یا به دلیل عدم فهم کامل آنان، به زعم خودشان تلطیف نشده که باعث بروز پریشانی در متن اولیه شده و این انسجام و خوش‌آهنگی و ترتیب صحیح متن که کاری دشوار و پیچیده بوده، توسط شرق‌شناسی به نام پاول کراوس و احیاکنندۀ نام حلّاج، ماسینیون در بخش معرفی‌نامه به اجمال توضیح و تشریح گردیده است.

بخش انتقادی متن، بخشی است که در آن تحلیل و استدلال و نتیجه‌گیری واژه‌ها و انتخاب کلمات مبتنی بر هفت نسخۀ بازمانده از اخبار حلّاج صورت گرفته و در آخر این بررسی نیز نسخۀ هشتم به دست آمده است؛ هر چند ممکن است چنین بررسی بر واژه‌های مهجور متن عربی بی‌فایده و خسته‌کننده به نظر آید؛ ولی این نمونۀ درخشان از تحقیقی استدلالی ـ استقرایی به شمار می‌رود و از این حیث می‌تواند به عنوان شیوه‌ای مورد توجه در این‌باره قرار گیرد. از این‌رو ضروری می‌نمود که متن عربی این گفتارها نیز در این چاپ ارائه شود تا پژوهشگران و خوانندگان بتوانند با مقابله به متن اصلی و اختلاف واژه‌ها در پانویس به آنها دسترسی داشته باشند و ترجمۀ بی‌رابطه ننماید.

بخش تحلیلِ نشانه‌شناسی، هشتاد بند کتاب را بر حسب موضوع بررسی می‌کند، شکل‌گیری تاریخی آن را تحلیل می‌کند و راویان را بررسی می‌کند که خود تحقیقی است موشکافانه دربارۀ کسانی که در ارتباط یا هم‌دورۀ حلّاج ـ موافق یا مخالف وی ـ بوده‌اند و دربردارندۀ گوشه‌هایی از تاریخ فرهنگی ما محسوب می‌شود که مدارک و اسناد واقعی آن بسیار اندک است و چنین تحقیقی نه تنها باارزش که راهگشا هم خواهد بود؛ زیرا این دورۀ تاریخی ـ نیمۀ دوم سدۀ هجری تا سذۀ پنجم و ششم هجری ـ از مهم‌ترین دوره‌های تاریخی است که در پرده‌ای از ابهام و تاریکی و تحریف قرار دارد و یافتن هر سند موثقی مربوط به این دوران، می‌تواند راهی به شناخت یک جنبش اساسی در اندیشه و تاریخ مردم ما به شمار رود.

فهرست مطالب این کتاب به قرار ذیل است:

بخش اول: اشاره؛ دیباچه؛ لویی ماسینیون؛ پال کراوس؛ ذکری از احوال حسین ابن منصور حلاج.

بخش دوم: الف) بررسی انتقادی (معرفی هفت نسخۀ اخبار حلّاج)؛ آزمون نسخه‌ها؛ آزمون واژه‌های متفاوت و دسته‌بندی نسخه‌ها؛ جمع‌بندی.

ب) تحلیل نشانه‌شناسی: دسته‌بندی هشتاد بند موضوعی اخبار حلّاج؛ ساختار ادبی اخبار حلّاج؛ نقش شاکرو نصرآبادی در شکل‌گیری تاریخی کتاب اخبار حلّاج؛ عدم وابستگی اخبار حلّاج به آثار سُلّمی؛ تحلیل و بررسی بندهای حلّاجیه در کتاب سیرۀ ابن خفیف؛ تحلیل بدایۀ حال حلّاج و نهایته ابن باکویه؛ ترویج اخبار حلّاج برای دومین بار در زمان وزارت ابن مسلمه و نقش ابن عقیل؛ آخرین تنظیم اخبار حلّاج توسط قاضی ابن قصاص؛ جمع‌بندی این بخش از تحقیق.

بخش سوم: گواهان کتاب؛ اخبار حلّاج (در سیرت حسین ابن منصور)؛ پیوست‌ها.

بخش چهارم [العربیة]: شواهد الکتاب؛ اخبار الحلّاج؛ ملحقات.

... بیشتر
نویسنده:
لوئی ماسینیون و پال کراوس
ناشر:
جامی
کلید واژه:
زندگینامه,حسین ابن منصور حلّاج,عارفان
عنوان :
تپه‌های سبز آفریقا
خلاصه مطلب :

گاوبازی و شکار از جمله علاقه‌های همینگوی بودند. او از طریق نوشتن دربارۀ آنها ضمناً می‌خواست دست به تجربیات تازه‌ای دست بزند که جنبۀ ادبی داشته باشد؛ از این‌رو خیلی‌ها تپه‌های سبز آفریقا را شکار ادبی خواندند؛ چون از نظر همینگوی فرصتی بود تا به قول خودش کتابی مطلقا واقعی بنویسد، در واقع آزمایشی به کار ببندد که وصف یک سرزمین و گردشی یک‌ماهه به منظور شکار، در صورت روایت جز به جز آن می‌تواند با اثری تخیلی رقبت کند یا نه. به عبارت دیگر رئالیسم بدون تخیل که تنها صورت گزارشی دارد اصولاً می‌تواند جذابیت ادبی داشته باشد؟ همینگوی می‌گفت: «باید نثری به وجود آورد که فراتر از شعر رود». شاید هم کنیای دل‌فریب سال‌های 1930 این امکان را به او داد تا در ترسیم مناظر همان‌طور که آرزویش بود چونان نقاشان امپرسونیست فرانسوی عمل کند؛ اما در روایت این کتاب تأثیر مستقیم "ماجراهای هاکلبری فین" اثر مارک تواین کاملا مشهود است و نمی‌توان آن را نادیده گرفت. به ویژه در توصیف رودخانه و جنگل و اینکه می‌گویند تپه‌های سبز آفریقا بیانگر یک شاهکار ادبی است، چندان هم دور از واقعیت نیست. همینگوی زیاد اهل مصاحبه نبود؛ مصاحبه‌های اندکی هم که از تو موجود است، در واقع هماان حرف‌هایی است که در این کتاب و از لابلای حرف‌های او در وقت شکار آشکار می‌شود؛ کتابی که با دیگر آثار همینگوی تفاوت عمده دارد و قدرت روایت‌گری و هنر وصف او را به نمایش می‌گذارد.

شخصیت‌ها و حوادث این رمان، برخلاف بسیاری از رمان‌ها خیالی نیستند. هر خواننده‌ای که نتواند در آن علاقۀ عاشقانه کافی پیدا کند، حق دارد هر نوع علاقۀ عاشقانه‌ای را که موقع خواندن کتاب دم دست داشته باشد، در آن جای دهد. نویسنده کوشیده است کتابی مطلقاً واقعی بنویسد تا بفهمد توصیف یک سرزمین و شرح فعالیتی یک‌ماهه، در صورتی که دقیقاً عرضه شود، می‌تواند با اثری تخیلی رقابت کند یا نه.

این کتاب چهار بخش دارد و در سیزده فصل به رشتۀ تحریر درآمده است. در انتهای این کتاب نیز زندگینامه‌ای کوتاه از ارنست همینگوی آمده است.

در قسمتی از این کتاب آمده است: موقع شلیک، ابری از مرغان ماهی‌خوار را می‌بینی که در آفتاب بلند می‌شوند و همۀ افق دریاچه را صورتی می‌کنند و بعد فرود می‌آیند. بعد از آن هر بار که شلیک می‌کنی، برمی‌گردی و به آفتاب روی دریاچه نگاه می‌کنی و برخاستن سریع و شگفت‌آور ابر را می‌بینی و بعد فرونشستن آرام آن را. 

... بیشتر
نویسنده:
ارنست همینگوی
ناشر:
کتاب خورشید
کلید واژه:
داستان‌های آمریکایی,ارنست همینگوی
عنوان :
کارنامۀ مولوی‌پژوهی در ایران: کتاب‌ها، مقاله‌ها و پایان‌نامه‌ها
خلاصه مطلب :

آنچه در این کتاب می‌آید ـ در واقع ـ نمایی نسبتاً کامل از کوشش‌هایی است که دربارۀ مولوی انجام گرفته است؛ گردآوری، بررسی و طبقه‌بندی انواع تلاش‌هایی که ایرانیان به زبان فارسی در شناخت و شناساندن مولانا به عمل آورده‌اند؛ از نخستین برهه‌های روزگاران نو تا سال 1386، شامل سه حوزه کتاب‌ها، مقالات و پایان نامه‌ها.

پیدایی، جمع‌آوری ودسته بندی این کتاب مرهون کوشش‌های صادقانه بسیاری است که به عشق معرفت، معنویت، مولانا و زبان فارسی همسو و همنوا شده بودند و دل به فراهم‌سازی و ارائه مجموعه آثار مرتبط به مولانا داده بودند، هرچند در این کوشش، رنج‌های بسیار دیده بودند و همه را به حرمت عشق مطلوب نازنینی که در پی‌اش بودند به جان خریدند.

در بخش نخست ـ تقریبا ـ همۀ کتاب‌هایی که در باب مولوی و آثارش به زبان فارسی، تألیف و ترجمه شده، آمده است و در بخش دوم مجموعه مقاله‌های درج شده در مجلات، مطبوعات و روزنامه‌ها ذکر گردیده است و در بخش سوم‌ پایان‌نامه‌ها و رساله‌هایی که در دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی و علمی دیوان دربارۀ مولوی به نگارش درآمده‌اند؛ جای گرفته است.

به دلیل نبود فرصت این کتاب بر مبنای موضوعی، پایان‌نامه، کتاب، مقاله ـ یا فهرست‌هایی مانند آن ـ طبقه بندی نشده و صرفاً بر مبنای نام خانوادگی و نام مؤلف (یا بعضاً مترجم)، کتاب‌ها، مقاله‌ها و پایان‌نامه‌ها تنظیم شد تا نما و نمایه‌ای از ابعاد کوشش‌های ایرانیان در شناختن و شناساندن مولوی به جهانیان عرضه و برهانی قاطع بر ضد گفتۀ منکران و معاندانی که اساساً هیچ سهمی و تأثیری برای کوشش‌های ایرانیان در این عرصه قائل نبودند؛ ارائه شود.

بخش عمده‌ای از کتاب ابتدا به انگلیسی ترجمه شد و در دو بخش ـ جلد اول: کتاب‌ها و مقاله‌ها و جلد دوم: پایان‌نامه‌ها ـ منتشر شد و سپس کار تکمیل و تتمیم آن آغاز شد و حجم کتاب‌ها و مقاله‌ها و به ویژه پایان‌نامه‌ها تا حدودی افزون گشت، چندان که در این کتاب چیزی نزدیک به 2400 عنوان کتاب و مقاله و رساله در معرفی مولانا ارائه شد که در تاریخ فهرست‌نگاری برای یک شاعر، کم‌نظیر است به ترتیب ذیل:

ـ کتاب‌ها 448 عنوان

ـ مقاله‌ها 1178 عنوان

ـ پایان‌نامه‌ها 782 عنوان.

بسیاری از کتب و مقاله‌ها و به ویژه پایان‌نامه‌ها عملاً در هیچ کجا ثبت نشده بودند و آنها که ثبت شده بودند، بعضاً مشخصات کتاب‌شناختی و مقاله‌شناختی و به ویژه پایان‌نامه‌شناختی اشتباهی داشتند و در بین مشخصات عمدتاً روش‌ها یکسان و هماهنگ نبود، بلکه گاه تفاوت‌های فاحش داشت، چندان‌که گاه یک کتاب یا مقاله، سه ردیف مشخصات کتاب / مقاله‌شناختی داشت و گاه به سیزده ردیف هم می‌رسید.

به هر حال این کتاب تقریباً نخستین گام در تهیه فهرست جامع کارنامۀ مولوی‌پژوهی در ایران است.

فهرست مطالب این کتاب بدین‌قرار است:

دیباچۀ پژوهشکده؛ مقدمه؛ کتاب‌ها؛ مقاله‌ها و پایان‌نامه‌ها.

... بیشتر
نویسنده:
مهدی محبتی
ناشر:
پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی
کلید واژه:
کتاب‌شناسی,مولوی ‌پژوهی
عنوان :
زبان و فرهنگ
خلاصه مطلب :

رابطۀ زبان و فرهنگ، رابطه‌ای بس عمیق و ناگسستنی است؛ به طور کلی می‌توان گفت هر انسانی، محصول تأثیر این دو عامل است و همین دو عامل سبب می‌شود که بحث و تحقیق در مورد نحوۀ پیدایش و عملکرد این دو پدیده همواره مورد نظر انسان‌شناسان، زبان‌شناسان، فرهنگ‌شناسان، شعرا، نویسندگان، معلمان و نیز محققان علوم انسانی و علوم ارتباطات باشد. شاید بدون حضور این دو پدیده در زندگی انسانی، تشخیص و تفرق ذهنی و فکری انسان‌ها از یکدیگر هرگز میسر نمی‌شد. نقش زبان در ایجاد فرهنگ تا بدان اندازه اهمیت برخوردار است که در بسیاری از کشورهای پیشرفتۀ دنیا که زبان‌های بومی و محلی آنها رو به انقراض است، بودجه‌های هنگفت برای تعلیم و زنده‌نگه‌داشتن این زبان‌ها در نظر گرفته می‌شود و البته نقش فرهنگ در احیا و جلوگیری از انقراض زبان نیز از اهتمام دولت‌ها و صرف هزینه‌های بسیار برای حفظ و صدور فرهنگ و اجزای فرهنگی‌شان معلوم می‌گردد.

این کتاب پاسخی به سؤالات کلی موجود در حوزۀ شناخت زبان و فرهنگ است و رابطۀ بسیار نزدیک این دو پدیده را مورد بحث و بررسی قرار می‌دهد. زبان ساده و البته علمی نویسندۀ کتاب، پیچیدگی‌ها و ابهامات مفاهیمی کلیدی همچون «بافت اجتماعی»، «جامعۀ گفتمانی»، «جدایی‌ناپذیری فرهنگ و زبان» و .... را از بین برده و این امکان را برای خواننده فراهم می‌آورد تا درک کاملی از رابطۀ پیچیده و چندبعدی این دو پدیده داشته باشد. آنچه این اثر را از آثار مشابه آن متمایز می‌کند، استفادۀ توأمان از نظریات متخصصان رشته‌های زبان‌شناسی، جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی است. 

این کتاب به دو بخش اصلی تشکیل شده است که بخش اول به معرفی مفاهیم اصلی زبان‌شناسی و نقش آنها در رابطۀ تعاملی زبان و فرهنگ اختصاص یافته است. رابطۀ زبان و فرهنگ، نشانه‌های زبانی و معانی آنها، معنا در صورت کاربردی آن، زبان و فرهنگ شفاهی، زبان و فرهنگ مکتوب، زبان و هویت فرهنگی و موضوعات جاری در حوزۀ فرهنگ مقولاتی هستند که در این بخش به تفصیل بحث و بررسی می‌شوند.

بخش دوم کتاب، دربردارندۀ مجموعه‌ای از مقالات است صاحب‌نظران، محققان و نظریه‌پردازان حوزۀ زبان و فرهنگ است که به صورت کاملاً تخصصی موضوعات روز را در این رشته از علوم انسانی مورد بحث قرار داده‌اند که به دلیل آنکه در ترجمۀ این کتاب، استفادۀ مخاطب عام بیشتر مطمح نظر بوده است ترجمۀ این بخش انجام نشده تا مخاطبان عام نیز راحت‌تر بتوانند این کتاب را مطالعه نمایند.

این کتاب در هفت فصل نگاشته شده که بدین قرار است:

ارتباط زبان و فرهنگ؛ معنا به مثابه نشانه؛ معنا به مثابه عمل؛ زبان گفتاری، فرهنگ شفاهی؛ زبان چاپی، فرهنگ کتبی؛ زبان و هویت فرهنگی؛ مسائل کنونی.

... بیشتر
نویسنده:
کلر کرامش
ناشر:
امیرکبیر
کلید واژه:
زبان‌شناسی,جامعه‌شناسی زبان,نشانه‌شناسی
عنوان :
زبان‌شناسی و رمان
خلاصه مطلب :

تحول‌های اخیر در زبان‌شناسی و حوزه‌های وابسته به آن شایستۀ توجه بیشتر ناقدان ادبی‌اند؛ زیرا این تحول‌ها ناظر به شیوه‌های اصلی خوانش و تحلیل متن‌اند. نقد ادبی نیز در مقام یک رشته، همواره پذیرای نوآوری بوده است که شماری از این تحول‌ها نشان از رویکردی تازه در نقد ادبیات داستانی دارند. به همین دلیل در این کتاب کوشیده شده تا مضمون‌های اصلی این تحول‌های دگرگون در طرح اولیۀ روش جدید نویسنده در نقد ادبیات داستانی گردآوری شده است. روش کار نویسنده در این کتاب، آمیزگرانه بوده است.

این کتاب به طور خاص به رمان می‌پردازد و اکنون یکی از آثار کلاسیک این حیطه تلقی می‌شود. راجر فاولر در این کتاب شیوه تازه‌ای برای تحلیل ادبیات داستانیِ منثور پیش می‌نهد که بر سه نظریه اساسی بنا شده است: دستور زبان گشتاری زایشیِ نُوم چامسکی، زبان‌شناسیِ نقش‌نگرِ مایکل هلیدی و روایت‌شناسیِ ساختارباورِ تسوتان تودوروف و آلگیرداس گره‌ماس. فاولر می‌کوشد با استفاده از دست‌آوردهای جدید زبان‌شناسی تعریفی تازه از مفهوم‌های سنتیِ مطرح در نقد داستان ـ نظیر پی‌رنگ، شخصیت‌پردازی، دیدگاه، درون‌مایه، سبک و جز آن ـ به دست دهد. وی هم‌چنین توجه ویژه‌ای دارد به مقوله‌هایی چون رابطه دیدگاه با جهان‌بینی نویسنده، ساختارهای گفتمانیِ رمان، مناسبت رمان و ساختارهای اجتماعی و مسئله خلاقیت و عرف‌های داستان‌نویسی.

نویسنده در دو فصل نخست شالوده نظریِ رویکرد تازه خود و اصطلاح‌های بنیادی آن را شرح می‌دهد و سپس در فصل‌های بعدی آنها را گسترش می‌دهد و در بررسی قطعه‌هایی از برجسته‌ترین رمان‌ها و داستان‌های کوتاه انگلیسی و آمریکایی به‌کار می‌برد.

فصول این کتاب بدین‌قرار است:

فصل نخست: اصول: درآمد، متن و جمله، ژرف‌ساخت و روساخت، هم‌معنایی و کژتابی، سازمایه‌های ژرف‌ساخت، معنا و جهان‌بینی، گشتارها، گشتارها و چشم‌انداز و گسترش نظریه.

فصل دوم: سازمایه‌ها: سازمایه‌های متن در بوطیقای سنتی، سازمایه‌های دستور زبان متن، ژرف‌ساخت متنی، نوعی و منحصر به فرد، اسم‌ها و شخصیت‌ها، ویژگی‌های معنایی صحنه و درون‌مایه، حالت‌مندی، سازمایه‌ها و کارکردها و تحلیل یک نمونه.

فصل سوم: متن: ساختار متنی در نظم و نثر، هم‌چسبی و ساختار اطلاعات و اطلاعات، آهنگ و لحن.

فصل چهارم: بازنمود و بیان، دیدگاه چشم‌انداز، دیدگاه نگره‌ها، صدای نویسنده و صدای روایتگر، نویسنده و شخصیت‌هایش، منظرۀ بیرونی و منظرۀ درونی، چشم‌انداز بیرونی، چشم‌انداز درونی، سبک ذهن و ساختار گفتمان، عرف‌های گفتمان و ساختار اجتماعی گفتمان در گفتمان داستان.

فصل پنجم: رمان‌نویس، خواننده و باهمستان.

در انتها نیز بخشی با عنوان منبع‌های پیشنهادی برای مطالعۀ بیشتر دربارۀ زبان‌شناسی و نقد ادبی آمده است. 

... بیشتر
نویسنده:
راجر فاولر
ناشر:
نی
کلید واژه:
زبان‌شناسی,تحلیل معنایی,بوطیقا,رمان
عنوان :
مبانی زبان‌شناسی متن
خلاصه مطلب :

"هالیدی" تاریخ زبان جوامع بشری را به چهار دورۀ متفاوت تقسیم می‌کند؛ به گونه‌ای که هر دوره نمودی از شرایط زندگی همان دوران است: دورۀ سکون، دورۀ فلزات، دورۀ علم و تکنولوژی و دورۀ اطلاعات. دورۀ حاضر را عصر ارتباطات و اطلاعات می‌نامند و ما اکنون در عصر اطلاعات زندگی می‌کنیم. "هالیدی" معتقد است در عصر اطلاعات بشر بیش از هر زمان دیگری نسبت به سرنوشت خویش بی‌اطلاع است؛ زیرا بیشترین تخریب، انهدام و نابودی در این دوره اتفاق می‌افتد.

این کتاب نخستین اثری است که به زبان فرسی و در مورد زبان فارسی تدوین شده است. اثر حاضر جنبه‌های گوناگون کاربردشناسی را مورد بحث و بررسی قرار می‌دهد؛ از جمله تعامل و ارتباط، موضوع و ساختار متون و نیز انواع و اقسام متون که آنها را به صورت مشروح بیان می‌کند. این اثر به بررسی سایر جنبه‌های زبان‌شناسی متن نیز می‌پردازد و همچنین می‌کوشد تا متن را از دیدگاه زبان‌شناسی توصیف کند و نگاهی به تحلیل متن داشته باشد. همچنین اثر حاضر افزون بر توصیف ساختار متن، به بررسی دلالت در متون می‌پردازد که تاکنون در آثار زبان‌شناسی متن مورد بی‌توجهی قرار گرفته است. در این اثر الگوها، اقسام و انواع متون نیز بحث و بررسی شده و در نهایت به تحلیل گفتمان پرداخته شده است.

از دهۀ 1970 مسائل زبان‌شناسی متن در کانون طیف وسیعی از مطالعات زبان‌شناسی قرار گرفت که اثر حاضر مهم‌ترین نتایج این مطالعات را دربرمی‌گیرد.

بر اساس شالوده‌های ثابت زبان‌شناسی سنتی اثر حاضر بر آن است تا به جزئیات جنبه‌های نوین زبان‌شناسی متن و زبان‌شناسی ارتباط که بر مبنای نقش یا کارکرد است، بپردازد و جزئیات مربوط را در روابط گسترده‌تر بررسی کند؛ از این رو رویدادهای تعاملی با ابعاد اجتماعی و شناختی آنها مبنا را تشکیل می‌دهند و در عین حال چارچوبی برای توصیف کلیۀ فرایندهای ارتباطی محسوب می‌شوند.

این کتاب در هشت فصل است که هر فصل دارای بخش‌های مختلفی است و بدین ترتیب به رشتۀ تحریر در آمده است:

فصل اول: متن و متن‌شناسی: متن‌شناسی و زبان‌شناسی متن و تقابل زبان‌شناسی متن و جمله؛ فصل دوم: کاربردشناسی: کابردشناسی چیست، مفاهیم کاربردشناسی، ارزش صدق جملات و پیش‌انگاری‌ها؛ فصل سوم: تعامل و ارتباط: کنش‌ها، کنش تعاملی، تعامل کلامی، کنش کلامی و ارتباط؛ فصل چهارم: متن‌بودگی: معیارهای متن و تعاریف متن؛ فصل پنجم: موضوع و ساختار متن: جمله به منزلۀ واحد ساختاری حداقل متون، ساختارهای خرد و کلان متون و موضوع متن و ساختار مبتدا و خبر؛ فصل ششم: دلالت در متون: تعریف دلالت، انواع دلالت و روابط دلالتی در متون؛ فصل هفتم: الگوها، اقسام و انواع متون: نقش متون در روابط ارتباطی، طبقه‌بندی نقش‌های متون، مرزهای متون و انواع و اقسام متون؛ فصل هشتم: تحلیل گفتمان: مقولۀ گفتمان، ساختار گفتمان و جفت‌های همجوار؛ نتیجه‌گیری.

... بیشتر
نویسنده:
پرویز البرزی
ناشر:
امیرکبیر
کلید واژه:
گفتمان,زبان‌شناسی,متن‌شناسی,تحلیل متن