SearchIn5Lib | کتابخانه مجازی الفبا

SearchIn5Lib | کتابخانه مجازی الفبا

فارسی  |   العربیه  |   English  

در تلگرام به ما بپیوندید

کتابخانه مجازی الفبا
کتابخانه مجازی الفبا
پایگاه جامع و تخصصی کلام و عقاید و اندیشه دینی
جستجو بر اساس ... همه موارد عنوان موضوع پدید آور جستجو در متن
: جستجو در الفبا در گوگل
جستجو
  • تعداد رکورد ها : 4270
عنوان :
چیستی ترجمه در هرمنوتیک
خلاصه مطلب :

این کتاب به اندیشه‌های دو فیلسوف بزرگ فلسفۀ هرمنوتیک، یعنی گادامر و ریکور می‌پردازد؛ به ویژه در جایی که صحبت از زبان، فهم، تأویل و متن می‌کنند. عنوان کتاب به خوبی بیانگر این مسئله است که دغدغۀ اصلی نویسنده این است تا از خلال مطرح‌کردن اندیشه‌های این دو فیلسوف دربارۀ مفاهیم ذکرشده اندیشۀ آنها را در مورد ترجمه جستجو کند. اساساً در طول تاریخ هرمنوتیک، ترجمه همیشه جایگاه مهمی را به خود اختصاص داده است. در واقع ترجمه را می‌توان رشته‌ای در نظر گرفت که همۀ گفتمان‌های هرمنوتیک از تفسیر متون مقدس تا فهم دیگری را درمی‌نوردد.  ترجمه همچنین عنصر مشترکی است که هرمنوتیک‌های خاص عهد عتیق و قرون وسطی را به هرمنوتیک‌های کلی که با اندیشۀ شلایرماخر آغاز می‌شوند، پیوند می‌زند.

می‌توان گفت برای هرمنوتیک، ترجمه از یک سو هم موضوع مورد مطالعه است و هم فرایندی است که از طریق آن به فهم کامل می‌رسیم. از آنجا که گادامر وظیفۀ هرمنوتیک را بر اساس تنش بین دو قطب خود و دیگریِ بیگانه تعریف می‌کند و ریکور نیز در کنار گادامر با مطرح‌کردن دیالکتیک هویت و تفاوت یا غیریت و مسئلۀ جذب دیگری با فاصله در خودیت همجوار و نزدیک بر مضمون فاصله در هر عمل تأویلی صحه می‌گذارد؛ بنابراین می‌توان ترجمه را به غایت الگوی مناسبی برای تأویل به حساب آوریم.  

... بیشتر
نویسنده:
مرتضی بابک معین
ناشر:
سخن
کلید واژه:
گادامر,ریکور,نقد ادبی,نظریۀ ادبی,هرمنوتیک
عنوان :
وحدت ادیان و مولانا
خلاصه مطلب :

مولانا از اختلافات و تعصبات دینی در مثنوی، چند نوبت انتقاد کرده، اصول ادیان را واحد شمرده و همۀ آنها را منتهی به حق و حقیقت دانسته است. به عقیدۀ وی دشمنی و خونریزی‌هایی که متعصبان در هر عصری به نام دین و در راه نصرت انبیا برانگیخته‌اند، از آثار جهل و غفلت است و رنگ عالم حدوث دارد؛ اما کسی که به قدیم متصل شود و حقیقت حق‌زا چنان‌که باید بشناسد، به یگانگی می‌رسد و متوجه می‌شود که میان پیشوایان آنان هیچ‌گونه اختلافی نیست. بنابراین احوالاتی که قوم عیسی و موسی را مخالف و غیر از هم می‌بینند، بی‌خبران از خم یکرنگی عیسای‌اند و از گلزار وحدت بویی نبرده‌اند. اینان صورت‌پرستان سرکشی هستند که در بند رنگ، اختلاف، دوبینی و تزویر اسیر مانده‌اند و دیگران را نیز گرفتار تفرقه می‌سازند.

فصول و بخش‌های این کتاب به قرار زیر سامان یافته است:

بخش اول: مولانا: مولوی کیست و مثنوی چیست؛ آثار مولوی؛ مثنوی.

بخش دوم: دین: مقدماتی دربارۀ دین؛ وحدت ادیان؛ اختلاف ادیان؛ دین اسلام؛ اولیا و انبیا؛ راه رستگاری.

بخش سوم: وحدت ادیان از دیدگاه مولوی: مولوی، انبیا و اولیا؛ عشق از دیدگاه مولانا؛ اندیشۀ مولانا؛ اختلاف مذاهب؛ وحدت؛ وحدت ادیان از دیدگاه مولوی؛ داستان‌های مربوط به وحدت ادیان در مثنوی.

... بیشتر
نویسنده:
محمود شالویی
ناشر:
پژوهشگاه هنر و ارتباطات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
کلید واژه:
شعر فارسی,ادبیات,دین,مثنوی,تاریخ و نقد,مولوی
عنوان :
سیری در نقد ادبیات روس
خلاصه مطلب :

ادبیات روسیه یکی از غنی‌ترین گنجینه‌های ادبی جهان است؛ با این همه نقادان و سخن‌سنجان چه روس و چه غیرروس خدمات چندانی به ادبیات روس نکرده‌اند و این سخن پوشکین حقیقتی نهفته در خود دارد که: ما به هر حال ادبیاتی داریم؛ اما نقدی نداریم.

سیری در نقد ادبیات روس، کتاب مرجع و ارزشمندی است از اندرو فیلد که دربردارندۀ بحث و بررسی دربارۀ برخی آثار معروف نیست و نیز قصد ندارد جُنگی از مقالات و اظهار نظرهای انتقادی باشد.

سیری در نقد ادبیات روس تعمدا دربردارندۀ بحث و بررسی دربارۀ «یوگنی آنگینِ» پوشکین یا «نفوس مردۀ» گوگول نیست و جای خاصی را به رمان‌های عمدۀ لئو تولستوی و داستایفسکی تخصیص نمی‌دهد. غرض و هدف نویسنده این کتاب نه ارائۀ جُنگ و گلچینی از مقاله‌ها و اظهار نظرهای انتقادی بلکه این است که خواننده را در مسیری بیفکند که دریافتی بنیادین از ادبیات روسته به نحوی که در جریان گسترش خود بوده است، حاصل کند. هیچ کتابی در این حد و با این وسعت نمی‌تواند فرهنگ روس را به تمام و کمال مگر به وجهی غیر مستقیم ارائه کند. ادبیات روسیه پس از یک قرن و نیم شکوفایی که طول و دوام آن بسی بیش از هر یک از اعصار طلایی یونان، ایتالیا و انگلستان بوده، پایان پذیرفته است.

... بیشتر
نویسنده:
اندرو فیلد
ناشر:
نگاه
کلید واژه:
ادبیات روسیه,نقد,تاریخ ادبیات,نویسندگان روس
عنوان :
چشم‌انداز شعر معاصر ایران: جریان‌شناسی شعر ایران در قرن بیستم (ویرایش دوم)
خلاصه مطلب :

شعر ایران در قرن بیستم میلادی وارد هزارۀ دوم خود شد؛ هزاره‌ای که ویژگی‌های خاص خود را دارد و ادبیاتی متفاوت می‌طلبد. روشن‌ترین دلیل این ادعا آن است که اگر امروزه شاعری یکسره در فضاهای بوطیقایی کلاسیک مستغرق شود، نتیجۀ کارش چیز دلکشی نخواهد بود و در عالی‌ترین شکل تبدیل خواهد شد به تقلیدی از اصل. «آهوی کوهی» استعارۀ خوبی برای توصیف شعر در آغازین دوره‌های هزارۀ نخست است؛ اما برای هزارۀ دوم باید استعارۀ دیگری پیدا کنیم، مثلا ققنوس.

نهاد شعر تا پیش از رسیدن به دهۀ هفتاد، از مرزهای سنت ادبی و فرهنگی خارج نشد، بلکه «سنت» در شکل دگردیسی‌یافته‌ای در دل آن ادامه حیات داد. تنها جریان موسوم به شعر حجم و مج ناب، آمادگی خروج از سنت را داشتند که آنها هم به دلیل ضعف در مبانی فکری و جمال‌شناسانه راهی به دهی نبردند.

رویکرد نویسنده در این کتاب تحلیلی ـ انتقادی است و محدود به گردآوری اطلاعات زندگینامه‌ای نمی‌شود. در فصل نخست به این پرسش بنیادین پاسخ داده می‌شود که تحلیل‌ها، طبقه‌بندی‌ها و رتبه‌بندی‌ها بر اساس کدام مبانی نظری است که خواننده پس از خواندن این فصل درخواهدیافت که آیا به خواندن کتاب ادامه دهد یا خیر.

فصل دوم گام اول برای جریان‌شناسی شعر است. پس از تبیین مبانی نظری، نویسنده به سراغ جریان‌شناسی شعر می‌رود و برای شروع از دهۀ پایانی عهد قاجاریه شروع می‌کند. دهه‌ای که در آن نخستین زمینه‌های فرامتنی تغییر سنت‌های اجتماعی و ادبی فراهم شد.

نویسنده پس از این به دورۀ مشروطه می‌پردازد که مسئله اصلی عصر مشروطه گذار شعر از جهان سنتی به دوران جدید است. پس از این نویسنده به بررسی شعر در دوران رضا خان می‌پردازد؛ دورانی که سیر تحولات شعر به طرف مدرن‌شدن چونان آتشی است که در این دوره به زیر خاکستر رفته و گرایش‌های سنتی از سطوح زیرین به زمام بالایی نهاد شعر آمده و زمام شعر در اختیار سنت‌گرایانی است که نه آزادی شعر را می‌پسندیدند و نه جرئت و جسارت کافی داشتند که کارکردهای اجتماعی شعر را آنطور که در عصر مشروطه بود به منصه ظهور برسانند؛ ولی با این حال بنیاد «شعر آزاد» در همین دوره نهاده شد که ظاهرا همه چیز روی به سوی ارتجاع ادبی دارد.

نویسنده پس از این وضعیت شعر در دورۀ پهلوی دوم بررسی می‌کند که در ابتدا آزادی را مبنای حکومتش قرار می‌دهد که این وضعیت به گرایش‌های ادبی مختلف این اجازه را داد که ایده‌های خودشان را دربارۀ هنر شعر بیان کنند و شیوه‌های مختلف را بیازمایند.

آخرین فصل کتاب به بررسی جریان‌های شعری در بازۀ زمانی سال 1342 تا 1357 اختصاص دارد که ویژگی شاخص این دوره حاکمیت شبه رمانتیسم میان‌تهی بر نهادهای اجتماعی و فرهنگی است و جلوۀ ادبی آن را به طور مشخص می‌توان در ظهور جریان‌های شعری مثل موج نو و شعر حجم مشاهده کرد؛ نیز در همین دوره است که جریان شعر نیمه‌سنتی به تدریج از لایه‌های بالایی نهاد ادبی به سطح زیرین می‌رود.  

... بیشتر
نویسنده:
مهدی زرقانی
ناشر:
ثالث
کلید واژه:
جریان‌شناسی شعر,شعر فارسی,پژوهش,شعر معاصر ایران
عنوان :
فرهنگ پارسی: بر پایه واژگان نژاده و ناب، برساخته و در پیش‌نهاده به کار گرفته میر جلال الدین کزازی
خلاصه مطلب :

دکتر کزازی در مقدمه این کتاب می‌نویسد: «فرهنگ پارسی پاسخی است پایدار و شایان به نیازی فرهنگی و ادبی؛ نیازی دیرباز که تاکنون برآورده نشده بود. از افزون بر دو دهۀ پیش که من پارسی‌گرایی را پیگیر و بی‌گسست آغازیده‌ام و بدان دست یازیده‌ام که در گفتار و نوشتار از واژه‌های ناب و نژادۀ پارسی بهره ببرم، بسیاری از دوست‌داران و باورمندان این زبان شورانگیز دلاویز که بر پایۀ آن دستان آشنای نغز برآنند که شکّر است و از هر زبان به گیتی، در شیوایی و دلارایی، در خُنیاوری و جان‌پروری، خوشتر پایفشار و استوار از من درمی‌خواستند واژه‌های نوپدید و برساخته را گرد بیاورم و در فرهنگی بگنجانم که این مهم توسط نویسنده این کتاب که همۀ کتاب‌های مرا خوانده است و واژه‌های برساخته، فراپیش‌نهاده و به‌کار‌گرفتۀ مرا از آنها بدر کشیده و در فرهنگی گرانسنگ سامان داده است و در دسترس پارسی‌گرایان و ایران‌دوستان گذاشته است».

این واژه‌نامه دوسویه دستاورد نزدیک به بیست سال یادداشت‌برداری از نوشته‌های دکتر میرجلال الدین کزازی است.

سوی نخست این واژه‌نامه، واژگان برساخته و در پیش‌نهاده و به کار گرفتۀ دکتر کزازی در نوشته‌های ایشان است و سوی دیگر واژگانی است که از برابرهای دیگر این واژگان که بیشینۀ آنان به زبان تازی است، سامان یافته است. نویسنده در این کتاب برای برخی از واژه‌ها که نیازی به آوردن معانی آنها نیست، از نوشته‌های استاد که به گونه‌ای گسترده دربارۀ آن واژه سخن رانده‌اند و همۀ سویه‌های ناروشن آن را روشن کرده‌اند، سود جسته است.

در سوی نخست واژگانی همچون «سجع همسنگ* سجع متوازن» دیده می‌شوند که پاره‌ای از آنها تازی و پاره‌ای دیگر پارسی است که در برابر واژگانی که سراسر تازی هستند، پیش نهاده شده‌اند. همچنین در سوی دوم به واژگانی برمی‌خوریم که آمیغی است از پارسی و تازی که استاد واژه‌ای دیگر برای آن پیشنهاد کرده‌اند.

در پایان سوی دوم نیز واژگانی که بیشتر به زبان فرانسه هستند، همراه با برابرهای آنها از نوشته‌های استاد به دست آمده است. بخش پایانی کتاب، ترفندهای ادبی (تشبیه، استعاره، مجاز و کنایه) است که در آن بخشی از این ترفندها که در سروده‌های فردوسی، حافظ و .... به کار رفته، جای گرفته است.

... بیشتر
نویسنده:
سیمین حلالی و هوتن اشتری
ناشر:
معین
کلید واژه:
واژه‌نامه‌ها,واژگان,میرجلال الدین کزازی,ادبیات فارسی
عنوان :
فارسی ناشنیده: فرهنگ واژه‌ها و اصطلاحات فارسی و فارسی‌شدۀ کاربردی در افغانستان
خلاصه مطلب :

جای سخنی نیست که زبان فارسی که زبان فرهنگی پرمایه و پرافتخاری است، حضور چشمگیری در همۀ زبان‌های پیرامون خود دارد؛ چنانکه اگر در برخی از این زبان‌ها، واژه‌های فارسی و فارسی‌شده را بیرون بکشند، یا تقریبا از آن زبان‌ها چیزی نمی‌ماند یاد دامنۀ واژگانی آنها چندان تنگ می‌شود که حتی گویندگان آنها نیز نمی‌توانند سخن یکدیگر را دریابند؛ مثلاً زبان اردو که سومین زبان جهان است، چندان واژه‌های فارسی و فارسی‌شده دارد که گفته‌اند فارسی، مادرخواندۀ اردو است.

کشوری که امروزه در سراسر جهان به نام افغانستان شاخته است، بخشی از سرزمین پهناوری است که زبان فارسی/ دری بالندگی‌اش را در آنجا آغاز کرد و از آنجا رفته‌رفته به سرزمین‌های غربی ایران گسترش یافت. این زبان که همچنان در افغانستان رگ‌هایی پرخون و دلی تپنده دارد، بخش بسیار مهم از هویت ملی مردم این کشور و دارای گنجینۀ گرانمایه و ارجمندی از میراث فرهنگی همۀ مردمانی است که به آن می‌اندیشند، سخن می‌گویند و می‌نویسند.

هدف نویسندگان از تألیف این کتاب موارد ذیل بوده است:

الف) افزودن به گنجینۀ واژگانی زبان فارسی؛ ب) کمک‌کردن به همگون شدن فرهنگ‌های فارسی ایران و افغانستان؛ ج) یاری‌دادن به فارسی‌پژوهان زبان‌ساز؛ د) تقویت پیوندهای فرهنگی میان دو کشور ایران و افغانستان.

در تألیف این کتاب چهار دسته از واژگان در نظر داشته شده است:

1. واژه‌هایی فارسی که در روزگاران کهن کاربرد داشتند که این واژگان در ایران فراموش شده‌اند؛ ولی در افغانستان همچنان زنده‌اند و کاربرد روزانه دارند.

2. واژه‌هایی که در ایران و افغانستان کاربرد دارند؛ ولی معنی آنها در هر یک از این دو کشور متفاوت است.

3. واژه‌های فارسی که تنها در افغانستان کاربرد دارند و در ایران ناشناخته‌اند.

4. واژه‌هایی که از زبان‌های دیگر به فارسی افغانستان راه یافته‌اند؛ اما هیچ حضوری در فارسی ایران ندارند.

... بیشتر
نویسنده:
حسن انوشه و غلامرضا صنعتگر
ناشر:
قطره
کلید واژه:
واژه‌نامه‌ها,افغانستان,فارسی دری,فرهنگ لغت
عنوان :
بیان التنزیل
خلاصه مطلب :

هر چند تصوف در دوران اولیه بر محور زهد شکل گرفت و بنای آن بر اصول ساده‌ای استوار شد؛ اما اهل تصوف از همان ابتدا در مشی و سلوک اختلافاتی با هم پیدا کردند. با گذشت زمان و عمیق‌تر‌شدن این اختلاف‌ها، مکتب‌های عرفانی شکل گرفت و صوفیان به فرقه‌های گوناگون تقسیم شدند. از قرن ششم هجری به تدریج اختلافات عمیق‌تر و اساسی‌تری آشکار شد که در مبانی تصوف دگرگونی پدید آورد که این تحول درقرن هفتم به اوج خود رسید. از جمله عارفانی که در معرض این تحول پرورش یافت و خود بر این دگرگونی تأثیر گذاشت، عزیز ابن محمد نسفی عارف قرن هفتم هجری است. وی در کتاب‌ها و رساله‌های متعددی که از خود بر جای گذاشته، دیدگاه‌هایش را دربارۀ موضوعاتی چون هستی، انسان، نبوت و ولایت، جبر و اختیار، معاد و .... تبیین کرده است؛ از این‌رو تحلیل آثار و معرفی دیدگاه‌های وی برای آشنایی با عرفان قرن هفتم و پس از آن بسیار اهمیت دارد.

این کتاب در دو بخش تنظیم شده است: بخش اول: دقایق زندگانی، احوال و آثار نسفی و منظومۀ فکری او.

بخش دوم: تصحیح کتاب بیان التنزیل که در ده اصل بدین شرح آمده است: اول: معرفت خداوند؛ دوم: معرفت عالم؛ سوم: معرفت انسان؛ چهارم: معرفت نبی و ولی؛ پنجم: معرفت معجزه و کرامت؛ ششم: معرفت وحی و الهام؛ هفتم: معرفت کلام الله و کتاب الله؛ هشتم: معرفت شب قدر و روز قیامت؛ نهم: معرفت حیات و موت؛ دهم: معرفت معاد.  

... بیشتر
نویسنده:
عزیز ابن محمد نسفی
ناشر:
سخن
کلید واژه:
عرفان,انسان,نقد و تفسیر,متون کهن فارسی
عنوان :
کشف الحقایق
خلاصه مطلب :

عزیز ابن محمد نسفی از عارفان و مؤلفان پرکار سدۀ هفتم هجری است. وی در میان عارفان این دوره جایگاه والایی دارد. طریقۀ عرفانی وی از یک‌سو متمایل به دوره یا سنت عرفانی پیش از سدۀ هفتم و از دیگر‌سو تحت تأثیر آراء ابن عربی و شماری از شاگردان و شارحان آثار اوست. بدین دلیل در کتب و رسالات وی هم مبانی عرفانی دورۀ اول بیان شده و هم اصول دورۀ دوم عرفانی. البته در تألیفات نسفی به مبانی دورۀ دوم عرفانی بیش از دورۀ اول توجه شده و بخش معظمی از آثار او دربردارندۀ تبیین آراء این سنت عرفانی است. آثار عزیز از این نظر، یعنی بیان موضوعات مربوط به سنت دوم عرفانی مشابه آثار شاگردان و شارحان آراء ابن عربی است؛ هر چند در شیوه بیان و سبک نگارش با بیشتر آنها تفاوت دارد. شارحان آثار و آراء ابن عربی اغلب زبانی را برای بیان موضوعات عرفانی در دوره دوم به کار گرفته‌اند که موجب شده است دایره مخطبانشان محدود شود. افزون بر این در بعضی از این شروح، حواشی و فروع بسیار مطرح شده و مباحث و مفاهیم اصلی را تحت الشعاع قرار داده است. بر خلاف آنها نسفی این مباحث را به نثری روان و شیوا نوشته و مفاهیم و مباحث پیچیده را ساده بیان کرده است. از این جهت شیوه نویسندگی او ممتاز و برجسته است و می‌توان طریقه وی را «سهل ممتنع» خواند. عزیز این شیوۀ نویسندگی را بدان سبب برگزیده که حوزۀ مخاطبانش را گسترش دهد و با طیف وسیعی از مردم ارتباط برقرار کند؛ بدین دلیل در سبک وی افزون بر سادگی و روانی به تکرار موضوع و محتوا نیز توجه خاصی شده است.

 کشف الحقایق جامع‌ترین و مهم‌ترین اثر نسفی است که فهم و دریافت آن می‌تواند خواننده را با منظومۀ فکری نویسنده به خوبی آشنا کند. این کتاب هفت رساله و مقدمه‌ای با عنوان «فاتحة الکتاب» دارد. موضوع فاتحة الکتاب بیان مذاهب مختلف در میان مسلمانان است و اینکه خلاف از کجا و کی ظاهر شد و مذهب مستقیم کدام است. «وجود»، «انسان»، «سلوک»، «توحید»، «معاد»، «دنیا و آخرت» و «هفت آسمان و زمین» موضوع رسالات هفتگانۀ این کتاب است. نسفی در نظر داشته این کتاب را در رساله، یک فاتحة الکتاب و یک خاتمة الکتاب تصنیف کند؛ اما وقتی رسالۀ هفتم را به پایان برده، از تصنیف سه رسالۀ پایانی و خاتمة الکتاب خودداری کرده و طرح تألیف این کتاب را ناتمام گذاشته است. وی فهرست موضوع رسالات دهگانۀ خود را در فاتحة الکتاب این کتاب نیز ذکر کرده است که بر اساس این فهرست به خوبی مشخص می‌شود موضوع سه رسالۀ پایانی و خاتمة الکتاب این کتاب که هیچ‌گاه به رشتۀ نگارش در نیامد، چه بود. مقایسۀ رسالات دهگانۀ کشف الحقایق با ده اصل بیان التنزیل معلوم می‌کند بخشی از مباحثی که نسفی در این کتاب حذف کرده در بیان التنزیل آمده است.

در میان رساله‌های این کتاب، موضوع رسالۀ سوم یعنی سلوک در سنت عرفانی بیش از سدۀ هفتم به تفصیل مطرح شده و عزیز در تألیف آن از منابع این دوره بهره گرفته است. موضوع دیگر رساله‌های او مباحثی است که در سنت دوم عرفانی بیان شده است؛ بدین دلیل مجموعۀ مباحث این کتاب به خوبی بیانگر مشرب عرفانی عزیز است و می‌توان مبانی فکری او را بر اساس این کتاب تبیین کرد.

... بیشتر
نویسنده:
عزیز ابن محمد نسفی
ناشر:
سخن
کلید واژه:
عرفان,تصوف,نثر کهن فارسی,متون قدیمی
عنوان :
رستاخیز کلمات: درس‌گفتارهایی دربارۀ نظریۀ ادبی صورت‌گرایان روس
خلاصه مطلب :

در این کتاب که درس‌گفتارهای مؤلف در دانشگاه تهران است، با جریان صورت‌گرایی روسی و تأثیرات جهانی آن آشنا می‌شویم؛ از منظری که بخش اعظم شواهد آن از ادبیات فارسی و تاریخ اجتماعی ایران مایه گرفته است. به همین دلیل خواننده به هنگام مطالعۀ این کتاب، دربارۀ سعدی، حافظ و دیگر بزرگان ایران‌زمین به گونه‌ای دیگر می‌اندیشد و هنر ایشان را از دریچه‌ای دیگر می‌نگرد.

صورت‌گرایان روس در آغاز قرن بیستم، چشم‌انداز تازه‌ای در حوزۀ مباحث جمال‌شناسی و نظریۀ ادبیات وارد محافل فرهنگی کردند که آثارش هنوز هم در حال گسترش است. با عرضه‌کردن نظریه‌هایی نو دربارۀ «زبان شعر»، «پیرنگ داستان»، «بوطیقای سینما» و «ساختار قصه‌های عامیانه» به آفاقی رسیدند که هیچگاه از تاریخ فرهنگ بشری حذف‌پذیر نیست.

این کتاب مروری است بر شکل‌گیری «نظریۀ ادبی صورت‌گرایان روس» و دستاوردهای درخشان آن و تطبیق آن بر ادبیات فارسی؛ از این چشم‌انداز دفترچۀ سودمندی شده که حتی صاحب‌نظران هم از آن بی‌نیاز نیستند.

قصد نویسنده روایت تاریخی جریان فرمالیسم روسی است و نه دفاع از آن و امیدوار است کسی  او را به انکار هدف و آرمان در ادبیات و هنر متهم نکند.

بحث دربارۀ صورت و صورت‌گرایی به هیچ روی انکار جوانب تاریخی، اجتماعی، فلسفی و آرمانی فرهنگ بشری نیست. آنها اموری هستند که بدیهی‌بودنشان نیاز به توضیح ندارد؛ حتی صورت‌گران روس هم در دورۀ کمال کارشان این حقیقت را امری بدیهی می‌دانسته‌اند.

نویسنده در این گفتارها هرگز نخواسته است تا در حد یک مترجم صرف باقی بماند و اگر آنها اشاره‌ای به یک ویژگی در شعر پوشکین یا لرمانتف کرده‌اند، با جان‌کندن و آوانویسی‌کردن آن عبارت‌ها، حرف‌هایی بزند که نه خود نویسنده می‌فهمد و نه خواننده. نویسنده در این گفتارها همین که فهمیده است بحث بر سر چه مسئله‌ای است، کوشیده تا شاهدی برای آن از شعر مولوی، خاقانی، سعدی و حافظ پیدا کند که هزار بار «فرم» را بهتر از پوشکین یا لرمانتف می‌شناخته‌اند و هرگز راوی بی‌دخل و تصرف حرف‌های آنان نبوده است.

مفاهیمی همچون «فرم»، «آشنایی‌زدایی»، «رستاخیز کلمات»، «ادبیت»، «هنر سازه»، «وجه غالب»، «پیرنگ»، «ساختار»، «مایگان»، «قهرمان لیریک» و «تکامل ادبی» که از رهگذر مکتب صورت‌گرایی روس وارد فرهنک اروپا و آمریکا شده است، با تمام تحولات علوم انسانی قرن بیستم و بیست و یکم گره‌‌خوردگی یافته است.

شناخت فرم نه تنها برای هنرمندان ضرورت دارد و نخستین و تنها راه پیشرفت کار آنهاست که پژوهشگران را نیز به مانند عددنویسی در علم ریاضی است. بخش اعظمی از این کتاب مستقیماً دربارۀ صورت‌گرایان روس است و در پایان چند ضمیمه دارد که به نوعی با مباحث صورت‌گرایی گره‌خوردگی دارند؛ چند مقاله که دربارۀ تکامل تصویری بعضی از شعرهای فارسی نوشته شده است و روش آن بسیار نزدیک است به نوع نگاه صورت‌گرایان روس؛ همچنین چند مقاله از رومن یاکوبسون و اومبرتو اکو که نویسنده سال‌ها قبل در آمریکا ترجمه کرده است.

فصل «مقدمه‌ای کوتاه بر مباحث طویل بلاغت» حرف‌های نویسنده با دانشجویان دانشسرای عالی در سال 1349 است که در سال 1352 در مجلۀ دانشگاه پهلوی شیراز چاپ شده است و حرف مهم فرمالیستی و ابتکاری آن بازگرداندن ارزش تمام صنایع بدیهی است به موسیقی و معیاری است عام و شامل برای رد و قبول این صنایع.

فصل «جادوی مجاورت» بحثی است دربارۀ تقدم فرم بر معنی در فرهنگ ما و گرفتاری‌های اجتماعی و تاریخی حاصل از آن که به هر حال از دایرۀ نگاه صورت‌گرایانه بیرون نیست و مناسب مباحث این کتاب است.  

... بیشتر
نویسنده:
محمدرضا شفیعی کدکنی
ناشر:
سخن
کلید واژه:
ساختار ادبی,فرم,نظریۀ ادبی,ادبیات تطبیقی,صورت گرایان روس
عنوان :
تاریخ زیباشناسی
خلاصه مطلب :

نویسندۀ کتاب، ووادیسوف تاتارکیویچ در ورشوی لهستان متولد شد. او فیلسوف، محقق و پژوهشگری برجسته در حوزه‌های هنر، زیباشناسی، فلسفه و اخلاق بود که تاریخ سه‌جلدی زیباشناسی را بین سال‌های 1962 تا 1967 به زبان لهستانی نوشت و منتشر کرد. بعدها نخستین ترجمۀ انگلیسی آن در بین سال‌های 1970 تا 1974 به بازار آمد که ترجمۀ حاضر از متن انگلیسی و با مراجعه به متن آلمانی انجام گرفته است.

پیش از انتشار این ترجمه، بخش‌هایی از این کتاب با عنوان مقاله در نشریۀ اطلاعات حکمت و معرفت و نیز روزنامۀ جام جم توسط مترجم چاپ شده است.

مترجم در این کتاب واژه «Aesthetics» را زیبا‌شناسی ترجمه کرده است و نه زیبایی‌شناسی؛ چرا که زیباشناسی را به تعریف «Aesthetics» نزدیک‌تر می‌داند.

مطالعۀ زیباشناسی در امتداد خطوط گوناگونی به پیش می‌رود. هم نظریۀ زیبایی و هم نظریۀ هنر را شامل می‌شود، نظریۀ اشیاء زیباشناختی و تجربۀ زیباشناختی را بررسی می‌کند و توصیف، توصیه، تحلیل و تشریح را به کار می‌گیرد.

این کتاب در سه فصل بدین قرار سامان یافته است:

فصل اول: زیباشناسی دورۀ باستان که از بخش‌های دورۀ باستان، مبانی شعر، مبانی هنرهای تجسمی، پیش‌فرض‌های رایج زیباشناختی در میان یونانیان و زیبا‌شناسی شاعران دوران باستان تشکیل شده است.

 فصل دوم: زیباشناسی دورۀ کلاسیک که از بخش‌های دورۀ کلاسیک، ادبیات، هنرهای تجسمی، زیبا‌شناسی و فلسفه، زیبا‌شناسی فیثاغورثی، زیبا‌شناسی دموکرتیس، زیبا‌شناسی سوفسطائیان و سقراط، ارزیابی و جمع‌بندی زیبا‌شناسی پیش از افلاطون، زیبا‌شناسی افلاطون، زیبا‌شناسی ارسطو و پایان دورۀ کلاسیک تشکیل شده است.

فصل سوم: زیباشناسی یونانی‌گرا که از بخش‌های دورۀ یونانی‌گرایی، زیبا‌شناسی در فلسفۀ یونانی‌گرا، زیبا‌شناسی اپیکوریان، زیبا‌شناسی شکاکان، زیبا‌شناسی رواقیون، زیبا‌شناسی سیسیرو و التقاط‌گرایان، زیبا‌شناسی موسیقی، زیبا‌شناسی شعر، زیبا‌شناسی خطابه، زیبا‌شناسی هنرهای تجسمی، تقسیم‌بندی هنر، زیبا‌شناسی فلوطین و ارزیابی زیبا‌شناسی دورۀ باستان تشکیل شده است.

... بیشتر
نویسنده:
ووادیسوف تاتارکیویچ
ناشر:
علم
کلید واژه:
زیبایی‌شناسی یونانی,فلسفه,شعر,هنرهای تجسمی,دورۀ باستان,دورۀ کلاسیک,تاریخ,هنر,زیباشناسی
عنوان :
البیاض و السواد من خصائص حِکَم العباد فی نعت المرید و المراد
خلاصه مطلب :

مؤلف در خطبۀ کتاب هدف از تألیف این کتاب را دوستی بزرگان گذشتۀ صوفیه و خدمت به آیندگان آنها می‌داند.

کتاب البیاض و السواد، کتابی است از نوع اللمع فی التصوف و الرسالة القشیریة که پس از حدود هزار سال ناشناختگی نسبی اکنون وارد مجموعۀ منابع دست اول تصوف اسلامی ـ ایرانی می‌شود. این کتاب که مؤلف آن یکی از مشایخ برجستۀ نیمۀ اول قرن پنجم هجری است، در حقیقت طبقه‌بندی موضوعی اقوال، اشعار و حکایات صوفیان تا اواخر قرن چهارم است. افزون بر آیات متعددی از قرآن کریم و تفسیر صوفیانۀ آنها و احادیث نبوی که معمولاً در آغاز هر باب آمده است، حدود 3100 فقره قول و حکایت و نام نزدیک به 540 شخص و 453 بیت شعر در این کتاب آمده است؛ باب 37 کتاب اختصاص به اشعار مورد علاقۀ صوفیان دارندۀ 90 بیت شعر است.

بسیاری از فقرات موجود در این کتاب در متون مشابه دیده نمی‌شود و این کتاب از این منظر در واقع گنجی است پر و پیمان. ابواب کتاب همه مهم و غنی هستند و انتخاب باب‌های مهم‌تر در این کتاب با توجه به نوع نیازهای جویندگان متغیر خواهد بود. از منظر تاریخ تصوف، باب 39 کتاب، یعنی «باب معرفة تاریخ المشایخ» از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است. در این باب 87 تن از مشایخ، با القابی که فشردۀ ویژگی شخصیتی هر کدام است، معرفی شده‌اند. دسته‌بندی جغرافیایی مشایخ در این باب، ابتکار تازه و سودمندی است که در آثار مشابه وجود ندارد.   

در مقدمۀ کتاب ابتدا ذکری مختصر از وضعیت سیرجان در روزگار خواجه شده و بعد منابع اطلاعات دربارۀ احوال او آمده است. بحثی دربارۀ تاریخ وفات و آرامگاه او که هنوز در سیرجان زیارتگاه است و مختصری در باب البیاض و السواد و منابع و مآخذ آن و آثاری که از آن اقتباس کرده‌اند و معرفی نسخه‌های کتاب و نهایتاً روش تصحیح آن مطالب بعدی هستند. پس از مقدمه، متن کتاب و در آخر فهرست نسخه‌های مختلف آن آمده است.

بر طبق منابع موجود اجمالاً دانسته می‌شود که نویسنده از بزرگ‌ترین مشایخ روزگار خود بوده است که همان عنوان «خواجه» و روایت عبدالله انصاری و ابوطاهر سلفی بزرگی و حشمت او را می‌رساند و همچنین تجلیل شیخ ابوسعید ابوالخیر از او در مقام عرفان.

این کتاب به تنهایی کافیست تا نگاه ژرف خواجه به عرفان را نشان دهد و وصیت کوتاه او در پایان کتاب بس است تا نوع سلوک انسانی مورد پسند او را بنمایاند؛ وصیتی که امروزه پس از گذشت هزار سال از بیان آن هنوز می‌تواند در هر جا و هر زمان با عنوان دستورالعمل یک زندگی سالم خدامدار و انسان‌گرا استفاده شود.

 کوتاه سخن آنکه البیاض و السواد مجموعه‌ای غنی است از معارف، اقوال، حکایات و اشعار بزرگان صوفیه تا پایان قرن چهارم که محققان و طالبان معرفت همواره به غواصی در آن و استخراج دُرر مشغول توانند بود.

... بیشتر
نویسنده:
علی ابن حسن سیرجانی
ناشر:
مؤسسه پژوهشی حکمت ایرانیان
کلید واژه:
تصوف,عارفان,اشعار,متون کهن
عنوان :
نقد ادبی در سبک هندی
خلاصه مطلب :

گرچه در سالیان اخیر کتاب‌های زیادی در باب نقد و نظریۀ ادبیات، تألیف و ترجمه شده؛ اما هنوز هم مسئلۀ نقد و نظریۀ ادبی در ایران و به ویژه در عصر صفوی و دوره‌های پس از آن چندان مورد توجه قرار نگرفته است. نویسنده در این تحقیق به مسائل عمدۀ ادبیات و نقد ادبی در متون فارسی نظر داشته است و کوشیده تا دیدگاه‌‌های انتقادی و اندیشه‌های مؤثر در ذوق زمان و روند خلاقیت ادبی عصر صفوی را بررسی کند.

شالودۀ کتاب حاضر بر جستجوی نقد و اندیشه‌های انتقاد ادبی در متون فارسی عصر صفویه استوار است که محصول این جستجو در شش فصل فراهم آمده است.

در فصل اول نویسنده با طرح مبحثی نظری و جامعه‌شناختی دربارۀ نوع ذوق و اندیشۀ ادبی حاکم بر این عصر و ویژگی‌های جامعۀ ادبی در ایران و هند خواسته است تا مقدمات آشنایی خواننده با زمینه‌های فرهنگی ـ اجتماعی ادبیات سبک هندی فراهم شود.

فصل دوم به معرفی مسائل عمدۀ نقد ادبی در این سه قرن اختصاص یافته است. مطالب این بخش غالبا به قلمرو «نظریۀ ادبی» مربوط هستند و نویسنده کوشیده تا آراء و اندیشه‌های متفاوت و گاه متناقض دربارۀ شعر را دسته‌بندی کرده و تصویری نسبتا روشن از دیدگاه‌های نظری ادیبان و منتقدان این سه قرن ارائه دهد.

نویسنده در فصل سوم نسبت میان بلاغت و نقد ادبی را بررسی کرده و گفته علم بلاغت به حیطۀ نظریۀ ادبی مربوط است و نه نقد ادبی؛ از این‌رو به برسی اصول و نظریه‌هایی که در آثار بلاغی مطرح شده، پرداخته و نوآوری‌های محققان بلاغت را معرفی کرده است.

فصل چهارم به بررسی تذکره‌های شاعران اختصاص دارد و آنچه بیشتر مورد نظر بوده، جنبه‌های انتقادی تذکره‌ها است.

در فصل پنجم پنج نفر از منتقدان برجسته (منیر لاهوری، شیدا فتحپوری، حزین لاهیجی، خان آرزو اکبری و غلامعلی آزاد بلگرامی) معرفی شده‌اند و زندگی، آثار، شیوۀ نقد، ذوق و سلیقۀ آنها به تفصیل بحث شده است.

آخرین فصل سیاهه‌ای است از اصطلاحات و واژگان نقد ادبی که آوردن این واژگان در این کتاب دو فایده دارد: یکی اینکه این واژگان، کلید آشنایی با نقد ادبی در سبک هندی است و دیگر اینکه شاید پاره‌ ای از آنها به کار نقد امروز بیاید.

... بیشتر
نویسنده:
محمود فتوحی
ناشر:
سخن
کلید واژه:
نظریه‌های ادبی,تذکره‌ها,تاریخ و نقد,سبک هندی,نقد ادبی,ادبیات فارسی
عنوان :
کیمیاگر معرفت: زندگانی، گفته‌ها و اندیشه‌های ذوالفنون
خلاصه مطلب :

ذوالنون در سال 245 قمری درگذشت و از آن پس کتب صوفیان مشحون از ذکر وی و اقوال وی شد؛ چون وی را اولین کسی می‌دانند که در علم تصوف مطلب گفت و نوشت؛ در عین حال دستی دراز در کیمیا داشت و از وی نوشته‌های مربوط به علم کیمیا هنوز بر جای مانده است. او به خط هیروگلیف آشنایی یافت و میراث مصریان را به خوبی شناخته بود و مدت مدیدی را در اهرام مصر سپری کرد و البته زادگاهش شهر اخمیم نیز که جایگاه بزرگ‌ترین آثار مصر کهن است، در عمق دانش وی تأثیر داشت.

اهمیت ذوالنون را می‌توان به لطف شواهدی که از بزرگان تصوف به دست آمده است، توزین کرد. تا آنجا که معلوم است ابن عربی با وجود آثار بسیاری که دارد، فقط یکی از کتاب‌های خویش را به شرح حال یکی از مشایخ اقدم صوفیان اختصاص داده است و او ذوالنون است تا جایی که کتابی مفصل تحت عنوان الکوکب الدری فی مناقب ذی النون المصری را در شرح حال ذوالنون و احوال و افکار و اقوال وی نوشت؛ با ذکر این مهم که در وصف هیچ یک از قدمای صوفیان به ویژه در طبقۀ نخست صوفیان چنین کاری نکرده است. جلال الدین سیوطی که دانشور بزرگ عصر خویش بود، کتابی مستقل در وصف وی به نام السّرّ المکنون فی مناقب ذی‌النون نوشت.

در روزگار ما کتابی مستقل و جامع در وصف ذوالنون نوشته نشده است؛ مستشرقانی نظیر مارگارت اسمیث، رینولد آلن نیکلسون و آسین پالاسیوس به اهمیت ذوالنون واقف بودند و در برخی مرقوما تخویش به آن اشاره کردند بی آنکه فرصتی یابند تا آن را کامل و مرتب عرضه دارند.

مؤلف این کتاب کوشیده تا تمامی مطالب مربوط به ذوالنون را مدنظر قرار دهد و آنچه را او گفته است، بیابد و در این کتاب درج نهد. آنچه در وصف ذوالنون گفته‌اند و آنچه را که خود او نیز گفته است، بیشتر به زبان عربی است؛ نقل عین مطالب عربی همراه با ترجمۀ آنها، به ویژه نقل مضامین کلی آنها خواننده را با اصل متن آشنا می‌کند و مضمون فارسی آنها هم هست تا به راحتی خواننده کتاب را به دست گیرد. ترجمۀ گفته‌های عربی از هجویری گرفته تا عطار و مترجم احیاء العلوم الدین غزالی و دیگران با هم متفاوت است که در این کتاب به این تفاوت‌ها هم اشاره شده است.

متن قصیدۀ ذوالنون دربارۀ کیمیا نیز از روی نسخۀ خطی برای نخستین بار در این کتاب درج شد تا نمونه‌ای از رسائل ذوالنون که نسبتاً کم است، تقدیم خواننده شود.

... بیشتر
نویسنده:
فرید الدین رادمهر
ناشر:
نیلوفر
کلید واژه:
سرگذشت‌نامه,ذوالنون مصری,عارفان,مصر
عنوان :
در حیاط خلوت نویسندگان: تمام آنچه از ادبیات نمی‌دانید
خلاصه مطلب :

مردم همواره به زندگی خصوصی و ویژگی‌های اخلاقی افراد مشهور علاقمند بوده‌اند؛ ولی دربارۀ زندگی و عادات ادیبان مشهور و محبوب چیزی نمی‌دانند؛ از اینکه عادت آنها هنگام نوشتن چه چیزی بوده است؟ ادیبان مشهور چه اخلاقیات خوب یا بدی داشته‌اند؟ کدام یک از بیماری جسمی یا روحی رنج می‌برده است؟ کدام خودکشی کرد یا مرتکب قتل شد؟ بی‌تردید جواب بسیاری از این سؤالات را مردم نمی‌دانند.

کسی که زندگینامۀ یک ادیب را می‌خواند، تلاش دارد خود را در تصویر ادیب بیابد. این تصویر بیشتر وقت‌ها دو بُعد دارد که یکی را خود شاعر می‌سازد؛ در آثار، نامه‌ها و بیشتر در زندگینامۀ خودش که به ندرت ادیبی پیدا می‌شود که بتواند در مقابل وسوسۀ نوشتن یک خود‌زندگینامه مقاومت کند یا بهتر است بگوییم ادیبانی که بعد از قرن هجدهم زندگی کرده‌اند، قادر به مقاومت نبوده‌اند.  

نوشتن خود‌زندگینامه در قرن هشتم با نوشتن اعترافات ژان ژاک روسو آغاز می‌شود و پس از آن تقریبا هر نویسندۀ مشهوری دربارۀ خود می‌نویسد؛ مثل زندگی من اثر زویمه، شعر و حقیقت اثر گوته، اعترافات فرزند قرن اثر دوموسه و .... که از این نمونه‌اند. بعضی از نویسندگان نیز از نوشتن خود‌زندگینامه خودداری می‌کنند و از زندگی خود می‌گویند؛ مثل هاینر مولر در جنگ بدون مبارزه.

 در این بین امکانِ دادن اطلاعات، تسلیم اشتیاق در مرکز توجهات قرار‌گرفتن شده است و دیگر ادیبی وجود ندارد که زندگی خود را پنهان نگه دارد؛ البته افرادی چون جی.دی. سالینجر در این بین استثنا هستند. چه چیزی نویسندگاتن را وا‌می‌دارد تا اینگونه خود را معرفی کنند. ظاهراً نیاز به توضیح و تشریح خود، از میان‌برداشتن سوء‌تفاهم‌ها و البته وسوسۀ تأثیرگذاری و ژست‌گرفتن است؛ یعنی ارائۀ یک تصویر صحیح، همراه با حذف‌ها، تغییر واقعیت‌ها، و دروغ‌ها. از طرف دیگر روزنامه‌نگاران، زندگینامه‌نویس‌ها و محققان ادبیات هم تصویر دیگری ارائه می‌کنند.

پس تکلیف واقعیت در زندگی آنها چیست که نه در آن و نه در این است؟ شاید تأسف‌برانگیز باشد؛ اما هم‌زمان ماجرا را هیجان‌انگیزتر هم می‌کند. تصویر یک ادیب با وجود تمام تلاش‌هایی که برای حفظ آن انجام می‌شود، دائم در حال کم‌رنگ‌شدن است.

این کتاب هم که نتیجۀ 25 سال کوشش نویسنده برای جمع‌آوری اطلاعات لازم دربارۀ ادیبان بوده، تلاش دیگری برای حفظ آن تصاویر است.

... بیشتر
نویسنده:
راینر اشمیتس
ناشر:
ثالث
کلید واژه:
دایرة المعارف‌ها,زندگینامه,ادبیات,نویسندگان
عنوان :
نشانه‌شناسی مکان: مجموعه مقالات هفتمین هم‌اندیشی نشانه‌شناسی
خلاصه مطلب :

در میان نشانه‌شناسان این تلقی وجود دارد که همه جا فضاست و هیچ وقت نمی‌توان فضا را درک کرد، بلکه تنها می‌توان در آن جابجا شد. بر این اساس می‌توان این ادعا را مطرح کرد که فضا در همه جا حضور خود را به نمایش می‌گذارد؛ حتی نشانه‌ها هم مجبورند در فضا و زمان حرکت خود را آغاز کنند و از اشکال ساده به شکل‌های پیچیده برسند و حتی انسان وقتی چیزی را درک می‌کند که آنها را در فضا و مکان قرار دهد.

این کتاب حاصل تلاش گروه نشانه‌شناسی است که در قالب «حلقۀ نشانه‌شناسی تهران» اقدام به برگزاری هفتمین اندیشی نشانه‌شناسی با عنوان ویژۀ «نشانه‌شناسی مکان» اقدام کرده است. از ویژگی‌های این هم‌اندیشی می‌توان به عام‌تر شدن قلمروی پژوهش‌ها و در نتیجه دربرگیری همۀ حوزهها و نه صرفاً هنر اشاره کرد.

مقالاتی که در این کتاب آمده است، بدین ترتیب است:

تحلیل نشانه‌شناختی هویت دوگانه در یک محلۀ شهری و کارکرد آن: مطالعۀ موردی محلۀ رستم‌آباد ـ فرمانیه؛ فرآیند معناپردازی در «برج آزادی»؛ مکان، جنسیت و بازنمایی سیاسی؛ نوع‌شناسی مکان و نقش آن در تولید و تهدید معنا؛ تهران: گسست و پیوست معنا؛ بررسی فرم شهر از منظر نشانه‌شناسی لایه‌ای: نمونۀ موردی محلۀ «باغ شاطر» تهران؛ قنادی کاکا در کلاردشت: شکل‌گیری فضایی میانه و غشایی با تنشی بالا در بطن فرهنگ خودی؛ فضای متحرک، فضاهای بینافضایی: مطالعۀ موردی تراگفتمانی فضایی.

... بیشتر
نویسنده:
فرهاد ساسانی
ناشر:
سخن
کلید واژه:
هفتمین هم‌اندیشی نشانه‌شناسی,نشانه‌شناسی,معماری,تهران,هنر,نقد ادبی
عنوان :
استادان زندگی و داستان‌های دیگر
خلاصه مطلب :

ماکسیم گورکی نویسندۀ نامدار روسی در سال 1868 در نیژنی نووگورود متولد شد. شهری که از سال 1932 تا 1990 یعنی فروپاشی اتجاد شوروی، به افتخار او «گورکی» نامیده می‌شد. وی انسانی بزرگ و نویسنده‌ای خودساخته بود و آنچه را آموخته بود، حاصل آموزه‌ای او از دانشکدۀ زندگی و اجتماع بود.

او به دلیل اوضاع بد خانواده‌اش از نه سالگی مجبور به کار‌کردن شد و برای امرار معاش تن به دشوارترین کارها داد. این تلخ‌کامی ها سبب شد آنگاه که به نویسنده‌ای معروف بدل شد، نام مستعار گورکی را برای خود برگزیند که در روسی به معنای «آدم تلخ» است. گورکی نویسنده‌ای رئالیست بود و تلاش می‌کرد با دیدگاهی روشن و همراه با خوش‌بینی دشواری‌های زندگی افراد فرودست جامعه را در آثارش بازتاب دهد.

نوع نگاه و شیوۀ تفکر گورکی در حمایت از محرومان سبب شد درآثارش زندگی کارگران، فقرا، ولگردان و دزدان تجلی یابد و به همین دستگاه تزاری، افکار او را انقلابی ارزیابی کرد و با پرونده‌سازی کاری کرد که از سال 1906 تا 1913 را در تبعید بگذراند.

با پیروزی انقلاب در سال 1917 او یکی از هواداران سرسخت سوسیالیسم شد؛ اما هرچه بیشتر گذشت و با تندروی بلشویک‌ها و رهبرشان لنین آشنا شد، از همراهی با آنان کناره گرفت و به بهانۀ بیماری و ضعف جسمی روسیه را وانهاد و سال‌ها در سورنتوی ایتالیا زندگی کرد که کتاب «افسانه‌های ایتالیا» حاصل این دوران است.

گورکی در انتهای عمر به روسیه بازگشت و با استقبال مردم روبرو شد و سرانجام در سال 1936 بر اثر بیماری و ضعف ناشی از بیماری و آثار زندگی و جوانی پررنج دیده از بر جهان فرو بست. روزگاری دشوار که در بیشتر آثار او تجلی یافته و در کتاب «گوشه‌هایی از خاطرات من» صحنه‌هایی از آن را ثبت کرده است. گورکی داستان‌نویس بشردوستی بود که گنجینۀ خاطراتش هرگز تهی نشد. معروف است که تولستوی خاالق «جنگ و صلح» و فیلسوف بزرگ به شدت به شیوۀ بیان و قصه‌گویی گورکی علاقمند بود و تا او را می‌دید، می‌گفت: «تو خیلی خوب قصه می‌‌گویی، از دوران کودکی خود برایم بگو».  

این کتاب مجموعه‌ای از بهترین داستان‌های کوتاه گورکی است که توسط انتشارات نگاه در اختیار علاقمندان به آثار کلاسیک قرار می‌گیرد و داستان‌های کوتاهی که در این کتاب آمده است، بدین قرار است: استادان زندگی، شهریاری که پرچم حکومت برافراشته بود، آموزگار اخلاق، فرانسۀ زیبا، نهم ژانویه، شیدایی و مالو. 

... بیشتر
نویسنده:
ماکسیم گورکی
ناشر:
انتشارات نگاه
کلید واژه:
داستان‌های کوتاه روسی,داستان کوتاه,ماکسیم گورکی
عنوان :
شکاریم یک سر همه پیش مرگ: جستارها، گفتارها و نوشتارها
خلاصه مطلب :

شاهرخ مسکوب شخصیت چند وجهه‌ای داشت و آدمی جامع‌الاطراف بود. به موضوع‌های درخور تأمل گوناگون دل می‌بست و دربارۀ هر یک عمیقاً تحقیق و کنجکاوی می‌کرد. در این کتاب کوشیده شده است تا از دل‌بستگی‌های ادبی و هنری شاهرخ مسکوب نمونه‌هایی آورده شود.

جستار نخست این مجموعه «منشأ عقل در اندیشۀ ناصر خسرو» بی شک از روی تعبد نوشته شده است. شاهرخ مسکوب پس از انقلاب در تلاش برای معاش، هشت سال در «انستیتوی مطالعات اسلامی» در پاریس کار کرد که این مقالۀ بسیار فاضلانه و همچنین چند کتاب دیگر از همین سنخ که با نام مستعار منتشر شد، حاصل پژوهش‌ها و وقت‌گذرانی‌های آن سالیان است و خواننده را خواه و ناخواه به یاد «گروه سبعه» و افاضات میرزا محمدخان قزوینی می‌اندازد.

«نگاهی ناتمام به شعر متعهد فارسی در دهۀ سی و چهل» و «ملاحظاتی دربارۀ خاطرات مبارزان حزب تودۀ ایران» با همۀ تیزبینی و صداقتی که در نوشتن آنها به کار رفته، سبب دل‌رنجی بعضی از دوستان اهل قلم و رفیق‌های سابق حزبی شد و حال آنکه یکی بسار آموزنده و دیگری بسیار عبرت‌انگیز است. خودش می‌گوید: «بازگویی و بازنویسی تجربه‌های این مبارزان، گذشته از بازنمودن گوشه‌هایی از تاریخ معاصر، شاید بتواند به ما کمک کند تا واقعیت‌های سیاسی زشتی را که در آن دست و پا می‌زنیم از آرمان‌های شریفی که در آرزو داریم، باز شناسیم و یکی را به جای دیگری نگیریم».

یاداشت‌های مربوط به مینیاتور «بار دیگر ماه‌ها در دام پرنگار مینیاتور افتادم» و «نقاشی قاجار» ذوق و شوق و دریافت دامنه‌دار نویسنده از هنر نگارگری ایرانی را نشان می‌دهد. شاهرخ چنانکه از روزانه‌نویسی‌های او بر می‌آید، از نقاشان غربی و شاهکارهای هنری نیز درک کم‌نظیری داشت.

در «ذات مکان یا سفر به ناکجاآباد»، ضمن بحث‌های فلسفی و عرفانی، حالات روحی و باریک‌اندیشی‌های ذهن کاوندۀ مسکوب آشکار می‌شود.

دو نوشتار آخر، «جلال‌الدین خوارزمشاه» و «شکاریم یک سر همه پیش مرگ»، یادداشت‌های ابتدایی است برای طرح کلی دو کتاب داستان که شاهرخ مسکوب سال‌ها در ذهن می‌پروراند.  

«شکاریم یک سر همه پیش مرگ»، یادداشت‌های جسته گریخته، آنی، خام و دست‌نخوردۀ شاهرخ است در دفترچه‌ای دربارۀ شکار، طبیعت، کوه و صحرا همراه دوستان اصفهان‌اش که او هرگز فرصت بازنویسی و پروراندن آن را نیافت.

 

... بیشتر
نویسنده:
شاهرخ مسکوب (به کوشش حسن کامشاد)
ناشر:
نی
کلید واژه:
مقالات فارسی,ادبیات فارسی,عقل و شریعت,شاهرخ مسکوب
عنوان :
قصۀ نوش‌آفرین گوهرتاج
خلاصه مطلب :

قصه‌های نوش‌آفرین گوهرتاج از قصه‌های عامیانه و مردم‌پسند فارسی است که قدمت آن به قرن‌های یازدهم یا دوازدهم هجری، یعنی روزگار صفویان بوده است و در زمان قاجار محبوبیت بسیاری داشته است و نویسندۀ آن همچون زمان تألیف آن نامشخص است. چاپ‌های سنگی و عامیانۀ آن سال‌ها در ایران خواننده و طرفدار داشته است. در این قصه از جادو و دیو بسیار سخن گفته شده که نموداری از باورها و تخیلات مردمان عامی ایران در گذشته است.

ایجاد لذت و شادی یکی از دلایل اصلی نقل چنین قصه‌ای بوده است. در دوران گذشته اینگونه قصه‌ها یا برای اینکه ذهن مخاطب را از کارهای شاق روزانه کمی فارغ کند یا برای اینکه در زندگی پر فراز و نشیب و کسل‌کنندۀ او لختی تنوع و آسایش ایجاد کند، به کار می‌رفته است که معمولاً این کار با ترسیم دنیایی پر از شادی و لذت که فرای زندگی روزمره بود، انجام می‌گرفت. در این میان شادی و خوشحالی موضوع اصلی داستان نیست و برعکس داستان پر است از حس غم و اندوه و نگرانی که اگر گفته نشود صدمرتبه؛ اما بارها و بارها شخصیت‌های داستان را به گریه و زاری وامی‌دارد.

نکتۀ جالب این داستان آن است که نویسندۀ داستان شکی در اینکه وی پیرو مذهب شیعه بوده، باقی نمی‌گذارد؛ به ویژه هنگامی که پس از حمد خدا و نعت رسول خدا، نام حضرت علی (ع) با عنوان حیدر کرار را می‌افزاید. در چنین بافتی گسترۀ غم و اندوه و گریه در این قصه بیش و کم عزاداری بی‌مانند شیعیان را در سوگ شهادت سیدالشهدا به یاد می‌آورد.

نوش‌آفرین یگانه دختر پادشاه دمشق است که شاهزادگان سرزمین‌های دیگر خواستکار اویند؛ اما او از بین آنان تنها به شاهزادۀ چین به نام سلطان ابراهیم دل می‌بازد و این دو برای ازدواج با هم ماجراهای عجیب را از سر می‌گذرانند و با سختی‌های بسیار روبرو می‌شوند؛ اما سرانجام به وصال می‌رسند.  

... بیشتر
نویسنده:
اولریش مارزلف
ناشر:
به نگار
کلید واژه:
فرهنگ عامه,افسانه‌ها,قصه‌های ایرانی
عنوان :
نقد ادبی در ادبیات کلاسیک فارسی
خلاصه مطلب :

شاید نزدیک‌ترین مفهوم به معنایی که از نقد در ذهن داریم، دو تعریفی باشد که ابوسعید و مولانا از نقد ارائه کرده‌اند. در یکی از این تعریف‌ها، مولوی نقد را به معنای «عمل تفکیک و تمایز گندم‌ها از کاه‌ها در وقت خرمن کوبان» به کار می‌برد. ابوسعید هم بصیرتی نزدیک به همین معنا را نقد می‌نامد و می‌گوید: مردی برای یافتن تکه‌پاره‌ای زر باید تمام خاک تپه را با غربال صاف کند تا طلای خود را بیابد. بنابراین نقد درست یعنی جستجوی پاره‌ای طلا در میان تلی از خاک با آلتی مانند غربال. خوبی این دو تعریف آن است که هر دو نقد را در نوعی فرایند عمل‌گرایانه تعریف کرده‌اند؛ بدین معنا که ذاتاً حاصل جستجوی هدفمند است.

با دقت نظر و آشنایی دقیق و ملموس می‌توان دریافت که صدها و بلکه هزاران نکتۀ بدیع و عمیق در بطن و متن ادبیات کلاسیک ما وجود دارد که می‌تواند در درک و فهم و تحلیل و نقد ادبیات دیروز و امروز و فردای ما سخت یاری‌دهنده باشند. نکته‌هایی که فقط از طریق ممارست مستمر با آن به دست می‌آید و شناخت دقیق و منطقی و مبنادار آنها سه فایده عمده دارد:

* از افتخار بیجا و غرور بی‌مورد در باب بزرگی سنت فرهنگی و ادبی ما جلوگیری می‌کند.

* شیفتگی و شیدایی لجام‌گسیختۀ ما را نسبت به ادب امروز دیگر ممالک مهار می‌نماید.

* از تلفیق این دو نگاه (عدم تفاخر غیر منطقی به گذشته و پرهیز از سرسپردگی و دلداگی مطلق به نقد ادبی غرب) زمینه‌های رشد و بالش نوعی نقد ادبی معقول و مدرن پیدا می‌شود.

از جمله مهم‌ترین زمینه‌های مرتیط با نقد ادبیات بومی فارسی و توسعا ادبیات اسلامی ـ ایرانی که در متن این کتاب دربارۀ هر یک از این نمونه‌ها از معنا تا صورت به تفصیل سخن گفته شده است، این موارد است:

رابطۀ وجود عینی با وجود واژگانی؛ تبیین جایگاه شعر و شاعر و نویسندگی و نویسنده در مراتب وجود؛ بررسی خاستگاه و پایگاه شاعر و نویسنده در میان طبقات اجتماعی؛ فهم اشتراک‌ها و تمایزهای کلمه و ایزد، کلمه و عقل، کلمه و لوح قلم، کلمه و آفرینش، کلمه و انسان، نوشتار و گفتار، نطق و قول و ... ؛ درک حوزۀ ناخودآگاه و اصطلاحاً بی‌خویش‌نویسی و خاصیت آینه‌وار شعر و نوشته؛ خویشتن‌زنی یا نقد بی‌پروای خود، خانواده و جامعه در همۀ طبقات و به ویژه نقد طبقۀ اجتماعی شاعران؛ مسئلۀ زمان سرودن، نوشتن، مکان نوشتن، ابزار نوشتن و .... .

اینها و ده‌ها مسئلۀ مهم دیگری که در این کتاب آمده، انسان متفکر را به اندیشه وامی‌دارد که خیلی راحت نپذیرد نقد ادبی همان است که تا به حال گفته شده و تمام؛ همۀ آنها نقد ادبی هست؛ ولی همۀ نقد ادبی آنها نیست، همۀ آنها برای رشد نقد ادبی لازم است ولی کافی نیست.

فصول این کتاب در چهار فصل است که فصل چهارم آن در دو بخش تقریر یافته و بدین قرار است:

فصل اول: نقد ادبی چیست؟

فصل دوم: شیوۀ برخورد با نقد ادبی ایران

فصل سوم: بسترها و رویکردهای مهم نقد ادبی در ایران

فصل چهارم: چهره‌ها، اندیشه‌ها و آثار مهم نقد ادبی در ادبیات کلاسیک فارسی.

بخش اول: ادبیات منظوم: رودکی؛ عنصری؛ فرخی سیستانی؛ فردوسی؛ منوچهری؛ ناصرخسرو؛ مسعود سعد؛ سنایی؛ انوری؛ خاقانی؛ نظامی؛ عطار؛ مولانا؛ سعدی؛ حافظ؛ جامی؛ سبک هندی: گرایش‌ها، موضوعات و آثار عمده؛ بازگشت و بازگشتی‌ها؛ مشروطه و ادبیات نوین.

بخش دوم: نقد ادبی در آثار منثور: آثار بلاغی ـ بدیعی؛ دانشنامه‌واره‌ها؛ متون

... بیشتر
نویسنده:
مهدی محبتی
ناشر:
سخن
کلید واژه:
نقد ادبی,شاعران,ایران,ادبیات منظوم,آثار کلاسیک ادبی
عنوان :
انس التائبین: متنی عرفانی به پارسی روان و شیوا
خلاصه مطلب :

این کتاب مفصل‌ترین اثر موجود از نویسنده است که قابل دسترسی است؛ نویسنده در این کتاب مسائل قابل ملاحظۀ مورد نظر خود را برای سهولت مطالعه طبقه‌بندی کرده و آنها را در ذیل 45 باب در این کتاب می‌آورد.

نویسنده برای «توبه» به ویژه از سوی جوانان و کسانی که هنوز استطاعت بدنی، آمادگی جسمانی و روحی برای ارتکاب معصیت از مزاج ایشان خودبه‌خود سلب نشده، ارج و اهمیتی فراوان قائل است و تائبین راستین را که با یک گذشت دشوار و تلخ از شیرینی و لذت گناه بالمرة چشم می‌پوشند و به زهد و صلاح و پرهیز می‌گرایند، نیک می‌ستاید.

در مقالات نویسنده جای‌جای به مناسبت از «توبه» و گرانبهایی آن سخن به میان می‌آید و اندیشۀ خواننده با مهارت مخصوص نویسنده و به همراهی مثل‌های زنده و سخنان نغز و دل‌انگیز و شرح ماجراهای عبرت‌انگیز از زندگانی توبه‌کاران به نام، همچون «نصوحا» و «فضیل عیاض» و مانند اینان برای دریافت ارزش «توبه» و درک جهان تازه و جان‌بخش «تائبان» آماده می‌شود.

 مباحث این کتاب به صورت پرسش‌هایی از سوی نویسنده مطرح می‌شود که هر یک از این سؤالات جایی را برای عنوان بابی جداگانه در تدوین این متن به خود اختصاص می‌دهد. پاسخ نویسنده در برابر این سؤالات با عبارت «الجواب و بالله التوفیق» تصدیر می‌یابد و برای جلب توجه طالبان با «بدان که» باب ورود به بحث گشوده می‌شود. گاه اتفاق می‌افتد که در گرماگرم بحث دربارۀ موضوعی، پرسش‌های دیگری نیز از سوی مریدان و حاضران در مجلس عنوان می‌شود که شیخ جام با مهارت تمام و بی آنکه رشتۀ مطلب را از کف بنهد، پاسخی مناسب و سازگار با هر یک ادا می‌کند.

از هنرهای شگرف مصنف فراهم‌چیدن دامن مباحث درخور تفصیل و اطناب است به شیوه‌ای سهل. آنها را به اسلوبی ساده و پاکیزه و با رعایت اختصار بیان می‌دارد و آراء و اندیشه‌های بکر عارفانۀ خویش را در قالب جملاتی کوتاه، اما نغز و شیرین می‌آورد. در شرح و تبیین کلام خویش از «اعتصام بحبل الله»؛ یعنی استشهاد به آیات بینات و توسل به اخبار مروی از «مفخر موجودات»؛ یعنی محمد مصطفی (ص) با عنوان پشتوانه‌ای استوار و گران‌بها و برهانی صحیح و روشن‌نیرو مایه می‌گیرد. نیز نقل اقوال ائمۀ هدی، بزرگان صحابه، سخنان مشایخ و اقطاب صوفیه، ضرب‌المثل‌های زبان پارسی و عربی، ابیاتی نغز از شعر عرب و عجم و نکته‌ها و لطیفه‌هایی دلاویز در قالب حکایت و واقعه، در واقع چاشنی و معجون مطبوع و سلامت‌بخشی است که شیخ جام بر خوان رنگین «انس التائبین» در برابر مهمان شیفته و مشتاق چنین مائده‌ای می‌نهد.

از سوی دیگر لحن خطابی دوستانه و طرز بیان اخوانی وی در گفتار عبرت‌آموزش از خصوصیاتی است که به کار نویسنده جلا و گیرایی خاصی می‌بخشد. نویسنده پس از ذکر عنوان‌های 45 گانۀ کتاب، از خواننده می‌خواهد از سر تقلید در نوشته‌های وی ننگرد و اگر کسی را از سخنان وی چیزی در وقت معلوم نشد، بر آن داوری نکند و بلکه در آن اندیشد تا زیان‌کار نگردد.

ابواب این کتاب بدین قرار است:

می‌پرسند که عقل چیست و عاقل کیست؛ می‌پرسند که معرفت چیست و عارف کیست؛ می‌پرسند که توحید چیست و موحد کیست؛ می‌پرسند که سنی و جمعیت کیست؛ می‌پرسند که بیدار کیست و بیداری چیست؛ می‌پرسند که توبه چیست و تائب کیست؛ می‌پرسند که اخلاص چیست و مخلص کیست؛

می‌پرسند که هوی چیست و هوی‌دار کیست؛ می‌پرسند که علم چیست و عالم کیست؛ می‌پرسند که پیر کیست و پیری چیست؛ می‌پرسند که مرید کیست و ارادت چیست؛ می‌پرسند که طلب چیست و طالب کیست؛ می‌پرسند که شریعت چیست و حقیقت چیست؛ می‌پرسند که راه چیست و مرکب راه چیست؛ می‌پرسند که یاری چیست و یار کیست و برادر کیست؛ می‌پرسند که توفیق چیست و موفق کیست؛ می‌پرسند که صوفی کیست و درویش کیست؛ می‌پرسند که مبتدی کیست و منتهی کیست؛ می‌پرسند که فرق میان معجزه و کرامات چیست و مخرقه و بیگانه را کرامان باشد یا نی؛ می‌پرسند که دنیا چیست و دنیادار کیست؛ می‌پرسند که حرص چیست و همت چیست؛ می‌پرسند که زهد چیست و زاهد کیست؛ می‌پرسند که قناعت چیست و قانع کیست؛ می‌پرسند که تقوی چیست و متقی کیست؛ می‌پرسند که توکل چیست و متوکل کیست؛ می‌پرسند که تفویض چیست و مفوض کیست؛ می‌پرسند که شکر چیست و شاکر کیست؛ می‌پرسند که صبر چیست و صابر کیست؛ می‌پرسند که فقر چیست و فقیر کیست؛ می‌پرسند که دیده چیست و نموده چیست؛ می‌پرسند که وقت چیست و خداوند وقت کیست؛ می‌پرسند که وجد چیست و واجد کیست؛ می‌پرسند که عشق چیست و عاشق کیست؛ می‌پرسند که سماع چیست و سماع شاید یا نی؛ می‌پرسند راه ائلیاء و بدلاء و مقام ایشان چیست؛ می‌پرسند که در راه اولیاء تصرف شاید یا نی؛ می‌پرسند که مؤمن کیست و مسلمان کیست؛ می‌پرسند که خاطر خیر چیست و خاطر شر چیست؛ می‌پرسند که نیک‌گفتن چیست و بد‌گفتن چیست؛ می‌پرسند که مدعی صادق کیست و مدعی کاذب کیست؛ می‌پرسند که شاهد بازی شاید یا نی؛ می‌پرسند که نصیحت چیست و ناصح کیست؛ می‌پرسند که در مکائد ابلیس اشارتی کنید و تائبان و مبتدیان را در مکائد ابلیس فصلی بگویید؛ می‌پرسند که به سخن محققان ما اشارتی کنید سخن محققان چیست و با هر کسی توان گفت یا نی؛ می‌پرسند که ادب با خلق چیست و ادب با حق چیست؟

 

 

 

... بیشتر
نویسنده:
احمد جام (ژنده پیل)
ناشر:
توس
کلید واژه:
متون کهن ایرانی,عرفان,توبه,احمد جام