بررسی گزاره های کلامی تاثیرگذار در دانش اصول فقه با تاکید بر کتاب جواهر الکلام جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام: محمدحسن نجفی Persian کلیدواژه فارسی: گزاره های کلامی، اصول فقه، جواهر الکلام، حسن و قبح عقلی، قاعده لطف,کلیدواژه انگلیسی: theological proposition, usul al fiqh, jawahir al kalam, rational good and evil, principle of Divine Grace فهرست مطالب طرح تحقیق ........................................................................................................................... 1 1) بیان مسئله و سوال اصلی تحقیق ....................................................................................... 1 2) سؤال های فرعی تحقیق ..................................................................................................... 2 3) سابقه و ضرورت انجام تحقیق ............................................................................................ 2 4) فرضیه‌های تحقیق .............................................................................................................. 3 5) هدف تحقیق...................................................................................................................... 4 6) جنبه جدید بودن و نوآوری و نظریه‌پردازی تحقیق ............................................................... 4 7) روش تحقیق ...................................................................................................................... 5 8) روش گردآوری .................................................................................................................. 5 فصل اول کلیات و مفاهیم 1-1- مفهوم شناسی ............................................................................................................... 7 1-1-1- تعریف علم اصول فقه .............................................................................................. 7 1-1-2- تعریف علم فقه ....................................................................................................... 9 1-1-3- علم کلام ................................................................................................................ 11 1-1-3-1- تعریف علم کلام ................................................................................................ 11 1-1-3-2- موضوع علم کلام ............................................................................................... 12 1-1-3-3- اهمیت علم کلام ................................................................................................ 12 1-2- صاحب جواهر و جایگاه جواهرالکلام در میراث فقهی شیعه ......................................... 16 1-2-1- مقدمه .................................................................................................................... 16 1-2-2- زندگی‌نامه شیخ محمدحسن نجفی ......................................................................... 16 1-2-3- کتاب جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام ............................................................ 16 1-2-3-1- ویژگی‌های علمی و ساختاری کتاب .................................................................... 17 1-2-3-2- جایگاه کتاب جواهر در حوزه‌های علمیه ............................................................. 17 فصل دوم : گزاره های کلامی تاثیرگذار در اصول فقه با تاکید بر جواهرالکلام 2-1- گزاره های کلامی تاثیر گذار در اصول فقه..................................................................... 20 2-1-1- حجیت ظواهر قرآن................................................................................................. 20 2-1-1-1- دیدگاه شیخ صدوق درباره تحریف‌ناپذیری قرآن .................................................. 20 2-1-1-2- تحریف قرآن از منظر علم اصول ......................................................................... 21 2-1-2- حسن و قبح ........................................................................................................... 23 2-1-2-1- مقدمه................................................................................................................. 23 2-1-2-2- جایگاه و خاستگاه مسئله‌ی حسن و قبح در علم کلام ......................................... 26 2-1-2-3- تاثیر حسن و قبح در مباحث اصولی..................................................................... 27 2-1-2-4- معانی حسن و قبح ............................................................................................. 28 2-1-2-5- تصویر محل نزاع ............................................................................................... 30 2-1-2-6- استدلال های عدلیه بر حسن و قبح عقلی ............................................................ 31 2-1-2-7- ادله اشاعره بر انکار حسن و قبح عقلی................................................................. 33 2-1-3- ملازمه میان حکم عقل وشرع .................................................................................. 34 2-1-3-1- قاعده‌ی ملازمه میان حکم عقل و حکم شرع ....................................................... 34 2-1-3-2- تحلیل مفهومی قاعده ......................................................................................... 35 2-1-3-2-1- مقصود از حکم عقل و شرع .......................................................................... 35 2-1-3-2-2- انواع احکام عقلی ......................................................................................... 35 2-1-3-3- دیدگاه موافقان ملازمه........................................................................................ 36 2-1-3-4- دیدگاه منکران ملازمه......................................................................................... 36 2-1-4- تبعیت احکام از مصالح و مفاسد.............................................................................. 38 2-1-4-1- اقوال مختلف درباره تبعیت احکام از مصالح و مفاسد........................................... 39 2-1-4-1-1- نظریه عدم تبعیت احکام از مصالح و مفاسد..................................................... 41 2-1-4-1-1-1- ادله ی عقلی منکرین تبعیت ...................................................................... 41 2-1-4-1-1-2- ادله‌ی نقلی بر انکار تبعیت احکام از مصالح و مفاسد ....................................44 2-1-4-1-1-3- نقد نظریه‌ی عدم تبعیت احکام از مصالح و مفاسد ....................................... 49 2-1-4-1-2- نظریه‌ی تبعیت مطلق احکام از مصالح و مفاسد ............................................... 53 2-1-4-1-2-1- مستندات نظریه‌ی تبعیت............................................................................. 53 2-1-4-1-2-1-1- ادله‌ی عقلی بر تبعیت احکام از مصالح و مفاسد ...................................... 53 2-1-4-1-2-1-2- ادله‌ی نقلی بر تبعیت احکام از مصالح و مفاسد ....................................... 55 2-1-4-1-2-2- نقد نظریه تبعیت مطلق از مصالح و مفاسد .................................................. 58 2-1-4-1-3- نظریه تبعیت نسبی احکام از مصالح و مفاسد................................................... 60 2-1-4-1-3-1- ادله نظریه تبعیت نسبی.............................................................................. 61 2-1-4-1-3-2- نقد نظریه‌ی تبعیت نسبی........................................................................... 63 2-1-4-1-4- نظریه‌ی نفی تبعیت همراه با رد مبانی اشاعره...................................................63 2-1-4-1-5- بررسی نقش علم در اتصاف افعال به حسن و قبح و تغییر ملاکات................... 66 2-1-4-1-5-1- بررسی قبح فعل متجری به و نقد دیدگاه تعنون به قطع ............................. 67 2-1-5- شرطیت قدرت در تکلیف..................................................................................... 72 2-1-5-1- اشکال بر نظریه مرحوم نائینی............................................................................ 74 2-1-5-2- دیدگاه آیت‌الله خویی درباره شرطیت قدرت در تکلیف....................................... 74 2-1-5-2-1- نقد مبنای نائینی از منظر فلسفه انشاء............................................................... 75 2-1-5-2-2- نظر آیت‌الله خویی درباره نقش قدرت در تکلیف............................................. 76 2-1-5-3- نظریه امام خمینی در مسئله قدرت و تکلیف........................................................ 78 2-1-5-3-1- پاسخ به اشکال لغویت................................................................................... 79 2-1-5-4- تفاوت دیدگاه آیت‌الله خویی و امام خمینی در باب شرطیت قدرت در تکلیف...... 80 2-1-5-5- اشکالات وارد بر نظریه آیت‌الله خویی................................................................ 80 2-1-5-6- تحلیل و نقد دیدگاه امام خمینی در باب شرطیت قدرت در تکلیف...................... 82 2-1-5-6-1- نقد ادله ی مرحوم امام.................................................................................. 82 2-1-5-7- تفاوت نظریه مرحوم امام، آیت الله خویی و مشهور............................................. 85 2-1-5-8- نتیجه نهایی....................................................................................................... 85 2-1-6- قبح عقاب بلا بیان(برائت عقلیه) ............................................................................ 85 2-1-6-1- تقریر عقلانی قاعده............................................................................................ 86 2-1-6-2- مستندات عقلایی، شرعی و فطری قاعده ............................................................ 86 2-1-6-3- نظریه‌ی حق الطاعه............................................................................................ 87 2-1-6-4- تحلیل اشکال مبتنی بر قاعده‌ی دفع ضرر محتمل................................................. 88 2-1-6-5- جمع‌بندی و نتیجه‌گیری..................................................................................... 89 2-1-7- قبح تکلیف ما لا یطاق ............................................................................................ 90 2-1-7-1- معنای تکلیف بما لا یطاق.................................................................................... 90 2-1-7-2- پشتوانه‌ی قرآنی قاعده......................................................................................... 90 2-1-7-3- دیدگاه اشاعره و نقد آن....................................................................................... 91 2-1-7-4- پاسخ به اشکال اشاعره........................................................................................ 91 2-1-7-5- کاربرد قاعده قبح تکلیف مالا یطاق در اصول فقه.................................................. 92 2-1-7-5-1- قاعده قبح تکلیف بما لا یطاق در اوامر مشروط.................................................92 2-1-7-5-2- استناد به قاعده قبح تکلیف بما لا یطاق در حجیت اصل برائت.......................... 92 2-1-8- قبح ترجیح مرجوح بر راجح................................................................................... 94 2-1-9- قبح تاخیر بیان از وقت حاجت و چالش های تخصیص عام ..................................... 96 2-1-9-1- معنای تخصیص و اقسام آن ............................................................................... 97 2-1-9-2- مفهوم قاعده ی قبح تاخیر بیان و محل بحث ....................................................... 97 2-1-9-3- دیدگاه مشهور اصولیان درباره قاعده ی قبح تاخیر بیان ......................................... 98 2-1-9-4- تعارض قاعده قبح تأخیر بیان با روایات مربوط به عدم التزام ائمه به پاسخگویی.......................................................................................................................... 99 2-1-9-5- نسبت قاعده تأخیر بیان با تخصیص منفصل ...................................................... 100 2-1-9-5-1- تبیین دیدگاه آیت‌الله خویی درباره قبح تأخیر بیان از وقت حاجت .............. 100 2-1-9-6- موارد استناد به قاعده قبح تأخیر بیان از وقت حاجت در علم اصول................. 102 2-1-9-6-1- دوران امر بین نسخ یا تخصیص................................................................. 102 2-1-9-6-2- دوران امر بین تقیید و حمل بر استحباب.................................................... 103 2-1-9-6-3- شبهه ی حکمیه وجوبیه دائر بین متباینین.................................................... 103 2-1-9-6-4- ترجیح یا تخییر در خبرین متعارضین.......................................................... 103 2-1-10- قاعده لطف..................................................................................................... 104 2-1-10-1- معنای لغوی لطف....................................................................................... 104 2-1-10-2- معنای اصطلاحی لطف ............................................................................... 104 2-1-10-3- اقسام لطف و شرایط آن ............................................................................. 106 2-1-10-3-1- لطف مقرّب ........................................................................................... 106 2-1-10-3-2- لطف محصّل ......................................................................................... 106 2-1-10-3-3- تفاوت اساسی دو قسم ........................................................................... 106 2-1-10-3-4- شرایط تحقق لطف ................................................................................. 107 2-1-10-4- استدلال موافقان قاعده‌ی لطف ................................................................... 107 2-1-10-4-1- اصل غرضمندی تکلیف ......................................................................... 107 2-1-10-4-2- وجوب لطف به اعتبار کمال مطلق الهی................................................. 109 2-1-10-5- استدلال مخالفان قاعده لطف .................................................................... 109 2-1-10-5-1- ناتمام بودن استدلال عدلیه از حیث مبانی عقلی ..................................... 110 2-1-10-5-1-1- پاسخ به اشکال تمام نبودن استدلال عدلیه ......................................... 110 2-1-10-5-2- ناسازگاری لزوم لطف با وقوع معصیت در عالم ..................................... 111 2-1-10-5-2-1- پاسخ عدلیه به این اشکال ................................................................ 112 2-1-10-6- کاربردهای کلامی قاعده‌ی لطف ............................................................... 112 2-1-10-7- تأثیر قاعده‌ی لطف در مباحث اصول فقه ................................................... 113 2-1-10-7-1- استناد به لطف در نفی عسر و حرج....................................................... 113 2-1-10-7-2- استناد به لطف در حجیت سنت ........................................................... 114 2-1-10-7-3- اجتهاد و تقلید، استناد به قاعده لطف در لزوم وجود مجتهد ................... 115 2-1-10-7-4- قاعده ی لطف و شرط فحص در جریان اصل برائت............................. 116 2-1-10-7-5- قاعده‌ی لطف و تبیین اصولی قبح عقاب بلا بیان.................................... 117 2-1-10-7-6- قبح تجری در پرتو قاعده لطف............................................................. 118 2-1-10-7-7- اجماع لطفی........................................................................................ 119 2-1-11- قاعده حکمت.............................................................................................. 121 2-2- تطبیق گزاره های مشترک کلامی اصولی در جواهر الکلام ..................................... 123 2-2-1- استناد به برائت عقلیه....................................................................................... 123 2-2-1-1- استناد به برائت عقلیه در نفی وجوب حداد بر کنیز ....................................... 123 2-2-1-2- استناد به برائت عقلیه در تعیین سن بلوغ و نفی تکلیف قبل از آن................... 125 2-2-2- استناد به قاعده حکمت.................................................................................... 126 2-2-2-1- کارکرد قاعده حکمت در تحلیل مفهوم مخالف: بررسی موردی در روایت آب کر ........................................................................................................................ 126 2-2-2-2- قاعده حکمت الهی در تبیین محدوده وقت صلاه الکسوف ............................ 127 2-2-2-3- استناد به قاعده‌ی حکمت خداوند در بحث حرمت نکاح در عدّه.................... 129 2-2-3- تبعیت احکام از مصالح و مفاسد در جواهر ....................................................... 131 2-2-3-1- دلالت فقهی صاحب جواهر بر تبعیت احکام از مصالح و مفاسد ..................... 131 2-2-4- استناد به قاعده لطف در جواهر ........................................................................ 132 2-2-4-1- استناد به قاعده لطف در تحلیل نیت و قصد وجه در عبادات .......................... 132 2-2-4-2- استناد به قاعده لطف در عدم وجوب زکات مگر بعد از اخراج مؤونه .............. 132 2-2-4-3- قاعده‌ی لطف و وجوب نصب عامل جمع آوری زکات از سوی امام ............... 134 2-2-4-4- قاعده لطف و وجوب امر به معروف و نهی از منکر........................................ 135 2-2-4-5- قاعده لطف و حرمت اخذ اجرت بر بعض مناصب دینی.................................... 136 2-2-4-6- قاعده لطف و عدم صحّت عبادات کافر ........................................................... 137 2-2-4-7- استناد به قاعده لطف در بحث وجوب قضا ...................................................... 138 2-2-5- استنادات به قبح تکلیف بما لا یطاق در جواهر ..................................................... 139 2-2-5-1- استناد به قاعده قبح تکلیف بما لا یطاق در بحث قرائت فاتحه در ضیق وقت ..... 140 2-2-5-2- استناد به قاعده قبح تکلیف بما لا یطاق در مسئله نذر اعتکاف ماه معیّن ............. 141 2-2-5-3- استناد به قاعده‌ی قبح تکلیف بما لا یطاق در بحث ضمان غاصب ..................... 142 2-2-5-4- تطبیق قاعده قبح تکلیف بما لا یطاق در باب تیمم ........................................... 143 2-2-5-5- قاعده قبح تکلیف بما لا یطاق و مسئله عمل به ظن در اثبات وقت نماز ............ 144 2-2-5-6- قاعده قبح تکلیف بما لا یطاق و بطلان نماز در مکان غصبی............................. 145 2-2-5-7- استناد به قاعده قبح تکلیف بما لا یطاق در باب نافله‌های ماه رمضان................. 146 2-2-5-8- قاعده قبح تکلیف بما لا یطاق و تحلیل حقوق امام در اراضی در عصر غیبت ... 148 2-2-5-9- قاعده ی قبح تکلیف بما لا یطاق و بطلان سلم نادر و کمیاب ......................... 149 2-2-5-10- استدلال به قاعده‌ی قبح تکلیف بما لا یطاق در تعیین معیار نفقه زوجه .......... 150 2-2-6- استنادات قبح تاخیر بیان..................................................................................... 152 2-2-6-1- استناد به قاعده‌ی قبح تأخیر بیان از وقت حاجت در مسئله‌ی انتقال نجاست از میّت.............................................................................................................................. 152 2-2-6-2- استناد به قاعده قبح تأخیر بیان از وقت حاجت در باب نوم دوباره جنب در ماه رمضان.......................................................................................................................... 153 2-2-7- استنادات به قبح ترجیح مرجوح ....................................................................... 154 2-2-7-1- استناد به قاعده قبح ترجیح مرجوح بر راجح در مسئله تقدیم در اذان ............. 154 2-2-7-2- کاربرد قاعده قبح ترجیح مرجوح بر راجح در حجیت ظن در باب طهارت و نجاست........................................................................................................................ 155 2-2-7-3- استناد فقهی به قاعده‌ی قبح ترجیح مرجوح بر راجح در باب نصب قاضی.......................................................................................................................... 156 نتیجه گیری ................................................................................................................. 158 فهرست منابع ............................................................................................................ 161 1) کتاب ها.................................................................................................................. 161 2)مقاله ها.................................................................................................................... 167 3) سایت ها ................................................................................................................ 168, text آخون, رضا نوروزی, مرتضی (عضو هیئت علمی جامعه المطفی العالمیه) Thesis