تحلیل انتقادی دیدگاه جان برتن درباره نظریه نسخ در قرآن محمدعلی مهدوی راد (پردیس فارابی) حسن رضایی هفتادر روح الله شهیدی Persian کلیدواژه فارسی: آیات قرآن، جان برتن، نسخ، احکام فقهی، ناهمخوانی قرآن و سنت<br />کلیدواژه انگلیسی: the verses of the Quran, John Burton, Naskh, Jurisprudential ruling, the verses of the Quran in compatibility of the Quran and tradition فصل اول مفاهیم و کلیات 1 درآمد 2 1-1- بیان مسأله 3 2-1- پیشینه (مرور و نقد تحقیقات گذشته) 8 1-2-1- پیشینه خاص 8 2-2-1- پیشینه عام 9 3-1- ضرورت پژوهش 11 4-1- اهداف پژوهش 12 5-1- سؤالات پژوهش 13 1-5-1- سؤال اصلی 13 2-5-1- سؤالات فرعی 13 6-1- فرضیات پژوهش 13 1-6-1- فرضیه اصلی 13 2-6-1- فرضیه های فرعی 14 7-1- روش و دامنه پژوهش 15 8-1- مشکلات پژوهش 15 9-1- مروری بر فصول پژوهش 16 10-1- مفاهیم پژوهش 17 1-10-1- تحلیل انتقادی 17 2-10-1- مفهوم نسخ 18 1-2-10-1- نسخ در لغت 18 2-2-10-1- نسخ در اصطلاح و تطور مفهومی آن 21 3-2-10-1- تعریف نسخ از دیدگاه مستشرقان 25 4-2-10-1- حقیقت نسخ 27 فصل دوم زمینه های گرایش مسلمانان به نسخ 29 درآمد 30 1-2- وجود تناقض بین برخی آیات قرآن 30 1-1-2- ویژگیهای آیات ناسخ و منسوخ 31 1-1-1-2- ممکن نبودن حمل رابطه آیات بر عام و خاص، مطلق و مقید و... 31 2-1-1-2- به هم پیوسته نبودن محتوای آیات با یکدیگر 32 3-1-1-2- داشتن محتوای فقهی و دستوری 32 2-1-2- حکمت نسخ در آیات ناسخ و منسوخ 33 1-2-1-2- امتحان طاعت بشر 33 2-2-1-2- مقتضیات زمان و مکان 33 3-2-1-2- رابطه نسخ و خواست خداوند 35 3-1-2- ارزیابی ادعای برتن درباره تناقض آیات قرآن از رهگذر علمای مسلمان 36 3-1-2- 1- ارزیابی ویژگیهای آیات ناسخ و منسوخ 37 1-3-1-2- 1- ارزیابی ممکن نبودن حمل رابطه آیات بر عام و خاص، مطلق و مقید و... 37 2-1-3-1-2- ارزیابی به هم پیوسته نبودن محتوای آیات ناسخ و منسوخ 38 3-1-3-1-2- ارزیابی محتوای فقهی و دستوری آیات ناسخ و منسوخ 40 2-3-1-2- ارزیابی دیدگاه برتن درباره حکمتهای نسخ در آیات ناسخ و منسوخ 42 1-2-3-1-2- ارزیابی امتحان طاعت بشری 42 2-2-3-1-2- ارزیابی مقتضیات زمان و مکان نزول آیات 45 3-2-3-1-2- ارزیابی خواست خدا و نسخ آیات 49 2-2- وجود تناقض میان قرآن و سنت 52 1-2-2- دیدگاه و ادله مخالفان نسخ قرآن با سنت با تأکید بر نظرات شافعی 52 2-2-2- دیدگاه و ادله موافقان نسخ قرآن با سنت 54 3-2-2- مستندات برتن برای نسخ قرآن با سنت 56 1-3-2-2- حکم رجم به عنوان یکی از مستندات برتن در نسخ قرآن با سنت 56 2-3-2-2- نسخ آیات ارث با سنت 58 4-2-2- ارزیابی تناقض میان قرآن و سنت 59 1-4-2-2- ارزیابی مخالفان نسخ قرآن با سنت 61 1-1-4-2-2- انکار نسخ قرآن با سنت با استناد به آیه 106 سوره بقره 61 2-1-4-2-2- انکار نسخ قرآن با سنت با استناد به آیات دیگر 62 2-4-2-2- ارزیابی موافقان نسخ قرآن با سنت 64 3-4-2-2- ارزیابی مستندات برتن در نسخ قرآن با سنت 67 1-3-4-2-2- ارزیابی حکم رجم 67 2-3-4-2-2- ارزیابی آیه وصیت و نسخ آن 68 3-2- جمع‌آوری قرآن و گسترش اندیشه نسخ 70 1-3-2- نسخ عامل عدم جمع‌آوری قرآن در زمان پیامبر6 70 2-3-2- جمع‌آوری قرآن پس از رحلت پیامبر6 عامل پیدایش گونه‌هایی از نسخ 71 3-3-2- ارزیابی جمع‌آوری قرآن و گسترش اندیشه نسخ 73 1-3-3-2- ارزیابی نسخ عامل عدم جمع‌آوری قرآن در زمان پیامبر6 74 2-3-3-2- بررسی جمع‌آوری قرآن پس از رحلت پیامبر6 عامل پیدایش گونه‌هایی از نسخ 75 فصل سوم نسخ الحکم و التلاوه 81 درآمد 82 1-3- استدلال به ناقص بودن مصحف 82 2-3- چگونگی هماهنگی آیات منسوخ التلاوه و الحکم با احادیث تفسیری 83 1-2-3- تفسیر موافق فراموشی: از بین رفتن آیات از ذهن پیامبر6 و فراموشی طبق غریزه انسانی 84 2-2-3- تفسیر مخالف فراموشی: خواست خدا بر از بین بردن بعضی آیات در ذهن مردم و پیامبر6 87 3-3- انگیزههای پیدایش نسخ التلاوه و الحکم 88 4-3- از دست رفتن آیات مفقوده از قرآن 91 1-4-3- اشاره به آیات مفقوده 91 2-4-3- تاریخگذاری آیات مفقود 93 5-3- اختلاف قرآن و مصحف 94 6-3- ارزیابی نسخ التلاوه و الحکم 96 1-6-3- ارزیابی استدلال ناقص بودن مصحف 96 2-6-3- ارزیابی هماهنگی آیات منسوخ التلاوه و الحکم با احادیث تفسیری 97 1-2-6-3- ارزیابی تفسیر موافق فراموشی: از بین رفتن آیات از ذهن پیامبر6 و فراموشی طبق غریزه انسانی 98 2-2-6-3- ارزیابی تفسیر مخالف فراموشی: خواست خدا بر از بین بردن بعضی آیات در ذهن مردم و پیامبر6 101 3-6-3- ارزیابی انگیزههای پیدایش نسخ التلاوه و الحکم 102 4-6-3- ارزیابی از دست رفتن آیات مفقوده از قرآن 104 1-4-6-3- ارزیابی آیات مفقوده 106 2-4-6-3- ارزیابی تاریخ گذاری آیات مفقوده 110 5-6-3- ارزیابی تفاوت میان مصحف و کتاب الله 111 فصل چهارم نسخ الحکم دون التلاوه 115 درآمد 116 1-4- زمینه های پیدایش نظریه «نسخ الحکم دون التلاوه»با توجه بر نظرات دانشمندان اسلام 117 1-1-4- باور مسلمانان به عدم وجود تناقض در قرآن 117 2-1-4- هماهنگ ساختن احکام برآمده از آیات قرآن با احکام پذیرفته شده و موجه ساختن اختلاف در فقه اسلامی 118 2-4- نمونه‌هایی از نسخ الحکم دون التلاوه 120 1-2-4- عدّه زن بیوه (آیات234 و 240 سوره بقره) 120 2-2-4- تغییر قبله (آیه 144سوره بقره) 122 3-4- مستندات قرآنی نظریه «نسخ الحکم دون التلاوه» 124 1-3-4- بررسی آیه 101 سوره نحل 124 2-3-4- بررسی بحث طبری در آیه 106 سوره بقره 126 3-3-4- بررسی آیات 6-7 سوره اعلی 129 4-3-4- بررسی آیه52 سوره حج 130 4-4- بررسی معانی متفاوت نسخ با توجه به آیات با تأکید بر نسخ الحکم دون التلاوه 131 5-4- حکمت بقای تلاوت آیات منسوخ در مصحف 134 6-4- ارزیابی دیدگاه برتن در خصوص نسخ الحکم دون التلاوه 135 1-6-4- ارزیابی عوامل پیدایش نسخ الحکم و التلاه 135 1-1-6-4- ارزیابی باور مسلمانان به عدم وجود تناقض در قرآن 136 2-1-6-4- ارزیابی هماهنگ ساختن احکام برآمده از آیات قرآن با احکام پذیرفته شده و موجه ساختن اختلاف در فقه اسلامی 137 2-6-4- ارزیابی نمونههایی از نسخ الحکم دون التلاوه 139 1-2-6-4- ارزیابی حکم نسخ میان آیات 234 و 240 سوره بقره 140 2-2-6-4- ارزیابی نسخ در آیه تغییر قبله 141 3-6-4- ارزیابی مستندات قرآنی برتن در نظریه «نسخ الحکم دون التلاوه» 143 1-3-6-4- ارزیابی بحث درباره آیه 101 سوره نحل 143 2-3-6-4- ارزیابی آیه 106 سوره بقره 147 3-3-6-4- ارزیابی بحث درباره آیه 6-7 سوره اعلی 150 4-3-6-4- بررسی آیه 52 سوره حج 151 4-6-4- بررسی گوناگونی معانی نسخ 152 5-6-4- بررسی حکمت بقای تلاوت آیات منسوخ در مصحف 154 فصل پنجم نسخ التلاوه دون الحکم 157 درآمد 158 1-5- زمینه پیدایش نسخ التلاوه دون الحکم میان عالمان مسلمان از دیدگاه برتن (هماهنگی میان واقعیّت فقه اسلامی و منابع آن) 158 2-5- ادله‌ برتن برای نسخ التلاوه دون الحکم 161 1-2-5- نمونه نخست، حکم فقهی سنگسار و چگونگی تشریع آن 161 1-1-2-5- حکم سنگسار به عنوان یکی از آیات نسخ التلاوه دون الحکم 163 2-1-2-5- نسخ آیات قرآن با حکم سنگسار برگرفته از سنت 166 3-1-2-5- باور به تفسیری بودن حکم سنگسار 169 4-1-2-5- باور به رهیافت حکم سنگسار از شریعت یهود به فقه اسلامی 170 2-2-5- نمونه دوم: حکم رضاع و چگونگی تشریع آن 172 1-2-2-5- تشریع حکم رضاع به عنوان آیه منسوخ التلاوه دون الحکم 172 2-2-2-5- تشریع حکم رضاع بعد از رحلت پیامبر6 174 3-2-2-5- باور به تفسیری بودن حکم رضاع 176 3-5- مبنای تئوریکِ نسخ التلاوه دون الحکم نزد عالمان مسلمان (تمایز میان قرآن و مصحف) 177 1-4-5- ارزیابی زمینه پیدایش نسخ التلاوه دون الحکم میان عالمان مسلمان از دیدگاه برتن (هماهنگی میان واقعیّت فقه اسلامی و منابع آن) 179 2-4-5- ارزیابی ادله‌ برتن برای نسخ التلاوه دون الحکم 181 1-2-4-5- ارزیابی نمونه نخست: حکم فقهی سنگسار، یکی از مجازاتهای زنا 182 1-1-2-4-5- ارزیابی حکم سنگسار به عنوان یکی از آیات نسخ التلاوه دون الحکم 182 2-1-2-4-5- نسخ آیات با حکم سنگسار به عنوان سنت 186 3-1-2-4-5- ارزیابی تفسیری بودن حکم سنگسار 189 4-1-2-4-5- ارزیابی رهیافت حکم سنگسار از شریعت یهود به فقه اسلامی 192 2-2-4-5- ارزیابی نمونه دوم: حکم رضاع و چگونگی تشریع آن 196 1-2-2-4-5- ارزیابی تشریع حکم رضاع به عنوان آیه منسوخ التلاوه دون الحکم 196 2-2-2-4-5- ارزیابی چگونگی تشریع حکم رضاع بعد از رحلت پیامبر6 199 3-2-2-4-5- ارزیابی تفسیری بودن حکم رضاع 201 3-4-5- ارزیابی مبنای تئوریکِ نسخ التلاوه دون الحکم نزد عالمان مسلمان (تمایز میان قرآن و مصحف) 204 فصل ششم نتایج و پیشنهادها 209 1-6- نتایج 210 2-6- پیشنهادها 227 فهرست منابع و مآخذ 230, text برتون, جان (John Burton؛ قرآن‌پژوه انگلیسی؛ استاد مطالعات اسلامی و رئیس گروه مطالعات عربی در دانشگاه سنت اندروز «University of St. Andrews» در اسکاتلند انگلیس؛ صاحب کتاب «تدوین قرآن/ The collection of the Quran»), 1929م.# زارعی, نفیسه (دانشجوی دکترا پردیس فارابی) رضایی هفتادر , حسن (دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، ایران) شهیدی , روح‌الله (استادیار علوم قرآن و حدیث دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، تهران، ایران) موسوی مقدم , سید محمد (گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدة الهیات، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران) مهدوی راد, محمدعلی (دانشیار دانشکده الهیات، پردیس فارابی دانشگاه تهران، قم), -1334ش.نیشابور# Thesis