بررسی تطبیقی اسماء و صفات الهی در مدرسه کوفه و بغداد هشامین شیعه (اعم، مذاهب کلامی) صفات الهی معتزله (اهل سنت) مدرسه کوفه و بغداد صفات خدا صفات خدا هشام بن حَکَم هشام بن سالم جوالیقی اسما و صفات الهی شیعه امامیه Twelver Shiism (فرق تشیع) محمدتقی سبحانی رضا برنجکار (دانشگاه تهران) مدرسه کلامی بغداد رضا برنجکار (دانشگاه قرآن و حدیث) صفات الهی مدرسه کلامی کوفه Persian فصل اول کلیات و مفاهیم اولیه 1,1ـ بیان مسأله 3,2ـ اهمیت و ضرورت 3,3ـ سوالات تحقیق 4,4. فرضیات تحقیق 4,5. پیشینه تحقیق 5,6. مفاهیم اصلی 6,1.6. دانش کلام 6,2.6. تاریخچه دانش کلام شیعه 7,3.6. مدرسه‌های کلامی شیعه 11,4.6. تاریخچه مدرسه کلامی شیعه در کوفه 14,5.6. شرایط حاکم در فضای علمی کوفه 16,6.6. شخصیت‌ها و جریانهای کلامی شیعه در کوفه. 20,7.6. تاریخچه و شکل‌گیری مدرسه بغداد 21,8.6. شرایط حاکم در فضای علمی بغداد 24,9.6. متکلمان مدرسه بغداد 26,10.6. مباحث مطرح در کلام شیعه 28,11.6. مشکلات بحث و روش تحقیق 30,12.6. جایگاه و اهمیت مساله اسماء و صفات الهی 33,13.6. معنای اسم و صفت در لغت و اصطلاح 35,14.6. معنای اسم و صفت در آیات و روایات 35,فصل دوم دیدگاه متکلمان شیعه مدرسه کوفه در اسماء و صفات الهی 39,1. دیدگاه متکلمان کوفه از نگاه کتب ملل و نحل اهل سنت 41,1.1. سخنان اشعری در مقالات الاسلامیین 41,1.1.1. انتساب تجسیم و تشبیه به هشامین و برخی دیگر 41,2.1.1. انتساب حدوث صفات الهی به برخی متکلمین شیعه 44,3.1.1. جمع بندی و بررسی و نقد سخنان اشعری 46,2.1. سخنان بغدادی در الفرق بین الفرق. 47,3.1. سخنان شهرستانی در الملل و النحل. 49,4.1. جمع بندی سخنان اشعری و بغدادی و شهرستانی 50,2. سخنانی از سایر دانشمندان اهل سنت و مستشرقین 51,1.2. سخنان ابن ابی الحدید 53,2.2. تحلیل تجسیم هشام از دیدگاه ابن حزم 54,3.2. تحلیل علی سامی النشار (معاصر) 55,1.3.2.نظریه تجسیم 55,2.3.2. تحلیل نظریه حرکت خدا (نظریه هشام) از دیدگاه نشار 57,3.3.2. خصوصیات صفات خدا از دیدگاه هشام 57,4.3.2. کیفیت تعلق علم خدا به اشیای پنهان 58,5.3.2. اصحاب هشام و مدرسه هشام 59,4.2. تحلیل ویلفرد مادلونگ (مستشرق) 59,5.2. تحلیل جوزیف فان اس (مستشرق) 60,3. بررسی و نقد سخنان نویسندگان فوق با توجه به همین منابع 62,4. دیدگاه متکلمین کوفه از نگاه کتب ملل و نحل شیعه 65,5. دیدگاه متکلمان کوفه از نگاه کتب رجالی و سایر منابع شیعی 67,1.5. مصادر اولیه رجال شیعه 67,2.5. منابع رجالی متاخر شیعه (مصادر ثانویه) و سایر منابع 72,3.5. جمع بندی سخنان منابع شیعی (ملل و نحل و رجالی و سایر..) 74,6. تحلیل محققین معاصر شیعه از تجسیم هشام 80,1.6. تحلیل اول (تحلیل محقق حسینی جلالی) 80,2.6. تحلیل دوم (تحلیل شیخ محمدرضا جعفری) 84,3.6. تحلیل سوم 87,4.6. نتیجه‌گیری 87,7. دیدگاه‌های متکلمان کوفه در کتب حدیثی شیعه 91,1.7. مقدمه اول (روش استخراج نظریات متکلمین از روایات آنها) 91,2.7. مقدمه دوم (مساله شناسی اسما و صفات) 93,1.2.7. وجود شناسی اسماء و صفات در کلام اسلامی 95,2.2.7. معناشناسی صفات الهی 96,3.7. گزارشی از روایات متکلمین کوفه در باب اسماء و صفات خداوند 99,1.3.7. گزارشی از کتاب توحید شیخ صدوق 99,2.3.7. بررسی و جمع بندی 103,3.3.7. گزارشی از کتاب کافی 103,4.3.7. بررسی و جمع بندی 106,4.7. روایات مربوط به تجسیم و تشبیه هشامین و برخی شیعیان 106,5.7. روایات متکلمین کوفه از امامان (علیهم السلام) در زمینه اسماء و صفات الهی 120,1.5.7. وجود شناسی اسما و صفات الهی 120,1.1.5.7. نفی صفات 120,2.1.5.7. اثبات صفات 123,3.1.5.7. استقلال و خلقت اسماء 126,2.5.7. معنا شناسی اسما و صفات الهی 128,1.2.5.7. معرفت عقلی به اسما وصفات الهی 129,1.1.2.5.7. معرفت بالکنه و احاطی و محال بودن آن‌دو برای انسانها 129,1.1.1.2.5.7. علو و شموخ مقام خداوند و فراتر از عقل بشری بودن او 131,2.1.1.2.5.7. بینونت میان خلق و خالق («خلو خدا از خلق» و «خلو خلق از خدا») 132,3.1.1.2.5.7. ملازم بودن وصف خدا با تحدید او 134,4.1.1.2.5.7. حجاب معرفتی میان خالق و مخلوق 139,5.1.1.2.5.7. ناتوانی عقل در شناخت خدا 140,6.1.1.2.5.7. احتجاب حق‌تعالی از وهم و عقل 141,2.1.2.5.7. حریم ممنوع در باب شناخت خدا و اسماء و صفات او 142,1.2.1.2.5.7. ممنوعیت تفکر در ذات خدا 144,2.2.1.2.5.7. نفی مکان و تفسیر عرش و کرسی 144,3.2.1.2.5.7. عدم امکان دیدن خدا با چشم و امکان رویت قلبی خداوند 146,3.1.2.5.7. ناممکن بودن معرفت بالکنه و احاطی برای ملائکه مقرب 147,3.1.2.5.7. امکان مقدار ضروری از معرفت عقلی 148,1.3.1.2.5.7. مقدار ضروری از معرفت به اسماء و صفات الهی 148,2.3.1.2.5.7. نقطه شروع معرفت عقلی به خدا «شییء» دانستن خدا 149,3.3.1.2.5.7. شناخت خدا فقط با توصیفات خدا و اکتفا به توصیفات الهی در قرآن 151,4.3.1.2.5.7. توصیف خدا با صفات اقرار نه صفات احاطه 153,5.3.1.2.5.7. کسب معرفت عقلی به خدا از راه آفریدگان 153,6.3.1.2.5.7. شناخت از راه وصف به افعال و وصف سلبی 157,7.3.1.2.5.7. علم و قدرت خدا 158,8.3.1.2.5.7. حضور و اشراف احاطی خداوند در تمام عالم هستی 159,فصل سوم دیدگاه متکلمین بغداد در اسما وصفات الهی 163,1. گزارش نظرات متکلمین شیعه در بغداد 165,1.1. اندیشه‌ها و سخنان شیخ مفید و کراجکی درباب اسماء و صفات 165,1.1.1. تفسیر صفت 165,2.1.1. برگشت اسماء خدا به صفات او و وصف بودن لفظ الله 166,3.1.1. حقیقی بودن صفات خدا و وجود برخی صفات مجازی برای خدا 167,4.1.1. انتزاعی بودن صفات 167,5.1.1. توفیقی بودن اسماء و صفات الهی 168,6.1.1. وجود شناسی صفات خدا و نقد نظریه احوال جبایی 169,7.1.1. صفات حقیقی خدا یا صفات ذاتند و یا صفات افعال 170,1.7.1.1.صفات ذات و ذاتی بودن استحقاق خدا نسبت به آنها 170,1.1.7.1.1. واحد بودن خدا 171,2.1.7.1.1. مرید بودن خدا 172,3.1.7.1.1. صفت سمیع بصیر و راء و مدرک 174,4.1.7.1.1. معنا شناسی صفات سمیع و بصیر و راء و مدرک 174,4.1.7.1.1. قدیم و ازلی بودن علم خدا 176,2.7.1.1. صفات افعال 177,3.7.1.1. فرق‌های صفات ذات و صفات افعال 178,4.7.1.1. عدم امکان رویت خدا با بصر 178,5.7.1.1. تفسیر عرش و نفی مکان از خداوند 179,6.7.1.1. وجود تسامح و مجاز در برخی اطلاقات صفات بر خدا 180,7.7.1.1. صفات مَجاز 180,2.1. اندیشه‌ها و سخنان شیخ طوسی و ابی‌الصلاح حلبی درباب اسماء و صفات 182,1.2.1. صفات ثبوتی 182,1.1.2.1. واحد بودن و اثبات آن 182,2.1.2.1. صفت قادر 182,3.1.2.1. صفت عالِم 182,4.1.2.1. موجود و قدیم 183,5.1.2.1. صفت مُدرِک 184,6.1.2.1. سمیع و بصیر و آمر و ناهی 185,7.1.2.1. صفت متکلم 186,8.1.2.1. کیفیت استحقاق این صفات 186,2.2.1. صفات سلبی 187,3.1. اندیشه‌ها و سخنان سید مرتضی درباب اسماء و صفات 188,1.3.1. کلامی نبودن مبحث اسما و صفات 188,2.3.1. نفی توقیفی بودن اسما و صفات خدا 189,3.3.1. اطلاق القاب بر خدا جایز نیست 189,4.3.1. جواز اطلاق شئ بر خدا 190,5.3.1. اسما و صفاتی که برگشت به ذات خدا دارد (صفات ذات) 190,1.5.3.1. صفت وجود و ملحقات آن 190,2.5.3.1. قادر 191,3.5.3.1. عالم 191,4.5.3.1. حی 191,6.3.1. صفات افعال 192,7.3.1. صفات راجع به اراده و کراهت 193,8.3.1. صفات تنزیهی 193,2. جمع بندی دیدگاه‌های متکلمین بغداد 193,فصل چهارم مقایسه و تحلیل دو اندیشه (متکلمان کوفه وبغداد) 195,1. اهم مباحث مطرح در کلام دو مدرسه 197,1.1. مدرسه کوفه 197,2.1. مدرسه بغداد 198,2. مقایسه برخی از مسایل مشترک دو مدرسه 198,1.2. مسأله توقیفی بودن اسما و صفات الهی 198,2.2. ضروری بودن و یا اکتسابی بودن معرفت به اسما و صفات الهی 200,3.2. صفات خدا تعبیرند نه توصیف 201,4.2. اسما و صفات وسیله عبادت تذکر و معرفت خدایند 203,3. عوامل واگرایی متکلمین بغداد از روش کوفه 203,1.3. شعار تقلید شیعه از معتزله 204,2.3. پاسخِ اتهامِ تقلید شیعه از معتزله 207,1.2.3. تقدم شیعه در کلام بر معتزله 207,2.2.3. تأثیر پذیری معتزله از شیعه 209,3.2.3. بزرگنمایی معتزله توسط خود معتزله و برخی جریانها 211,3.3. اسما و صفات الهی در کلام معتزله 212,4.3. اهل حدیث و اشاعره و مبحث اسما و صفات 214,5.3. مبحث اسما و صفات در نظر اهل حدیث 216,6.3. مبحث اسما و صفات از نظر اشاعره 218,4. استقلال و استمرار کلام شیعه 218,کتابنامه 221 text اسکندری, محمدعلی برنجکار, رضا (استاد تمام گروه فلسفه پردیس فارابی دانشگاه تهران، رئیس انجمن کلام اسلامی حوزه علمیه، قائم مقام پژوهشگاه قرآن و حدیث، دارای رویکرد کلامی تا فلسفی، ناقد فلسفه و عرفان با رویکرد کلامی، متکلم معاصر و از مدافعان مبانی مکتب تفکیک), -1342ش.# سبحانی , محمدتقی (مدیرعامل بنیاد امامت، رئیس پژوهشکده کلام اهل بیت (ع)، پژوهشگر کلام اسلامی، عضو هیئت علمی پژوهشکده فلسفه و کلام پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی قم، عضو پیوسته انجمن کلام اسلامی حوزه علمیه قم، قائل به استقلال مبانی کلام امامیه؛ از مدافعان جدی و فعال مبانی مکتب تفکیک), #1342ش.شیراز- هشام بن حکم , (از اعلام قرن دوم هجری، متکلم شیعی، متکلم امامی عصر حضور ائمه؛ از اصحاب امام صادق(ع) و امام کاظم(ع)، دانشمند علوم عقلی، از نخستین متکلمین مسلمان و شیعه، متهم به تجسیم و رهبری فرقه مجسمه «هشامیه» از سوی مخالفان مخصوصا معتزله و بعد اشاعره), 113ق.کوفه،عراق#179 ق.کوفه،عراق جوالیقی, هشام بن سالم (متکلم امامی عصر حضور ائمه؛ از اعلام قرن دوم هجری، متکلم، شیعه امامی، از فقها و روات ثقه شیعه، از اصحاب امام صادق و امام کاظم علیهماالسلام؛ متهم به قول به صورت داشتن خدا از سوی اشعری) Thesis Comparative