تحلیل انتقادی نظریه‌ی بشری بودن کلام وحیانی نصر حامد ابوزید محمدجواد رضایی ره شاکر لوائی Persian فصل اول: کلیات....................................................................................................................................1,1-1. مقدمه..............................................................................................................................................2,1-2. بیان مسأله.......................................................................................................................................3,1-3. طرح سوال¬های اصلی تحقیق (فرعی و اصلی)...............................................................................4,1-4. فرضیه¬های تحقیق..........................................................................................................................5,1-5. پیشینه‌ی تحقیق...............................................................................................................................6,1-6. اهداف تحقیق...............................................................................................................................12,1-7. روش تحقیق.................................................................................................................................13,1-8. روش¬ها و ابزارهای جمع¬آوری اطلاعات موردنیاز.......................................................................13,فصل دوم: وحی و ماهیت آن..............................................................................................................14,2-1. مقدمه...........................................................................................................................................15,2-2. وحی در لغت...............................................................................................................................16,2-3. وحی در اصطلاح.........................................................................................................................17,2-4. کاربرد «وحی» در قرآن.................................................................................................................17,2-4-1. القائات شیطانی........................................................................................................................18,2-4-2. وحی به آسمان و زمین............................................................................................................18,2-4-3. وحی به زنبور عسل.................................................................................................................18,2-4-4. وحی یا الهام به عمل...............................................................................................................19,2-4-5. وحی به فرشتگان.....................................................................................................................19,2-4-6. وحی به پیامبران.......................................................................................................................20,2-4-6-1. اقسام وحی نبوی.................................................................................................................20,2-4-6-1- الف. وحی مستقیم.............................................................................................................20,2-4-6-1- ب. وحی غیر مستقیم.........................................................................................................21,2-4-6-1- ب-1. وحی از وراء حجاب.............................................................................................21,2-4-6-1- ب-2. وحی با واسطه‌ی فرشته..........................................................................................22,2-4-6-2. حالات پیامبر به هنگام دریافت وحی..................................................................................22,2-4-6-2- الف. وحی در رؤیا.............................................................................................................23,2-4-6-2- ب. وحی در بیداری...........................................................................................................24,2-4-6-2- ب-1. وحی در بیداری با حواس باطن.............................................................................24,2-4-6-2- ب-2. وحی در بیداری با حواس ظاهر.............................................................................25,2-5. ماهیت و سرشت وحی.................................................................................................................26,2-5-1. دیدگاه املاء الفاظ؛ دیدگاه برگزیده.........................................................................................27,2-5-1-1. ادلة‌ وحیانی‌ بودن‌ الفاظ‌ و کلمات‌ قرآن...............................................................................27,‌2-5-2. وحی گزاره‌ای..........................................................................................................................30,2-5-2-1. گزاره...................................................................................................................................31,2-5-2-2. افعال حاکی از توفیق...........................................................................................................32,2-5-2-3. افعال حاکی از کار...............................................................................................................33,2-5-2-4. وحی گزاره¬ای؛ فعل حاکی از توفیق....................................................................................33,2-5-2-5. ارکان وحی گزاره‌ای............................................................................................................34,2-5-3. دیدگاه تجربه‌ی‌ دینی...............................................................................................................34,2-5-3-1. تعریف تجربه¬ی دینی..........................................................................................................36,2-5-3-2. تجارب وحیانی...................................................................................................................36,2-5-3-3. تجربه¬ی دینی؛ تجربه¬ی خداوند..........................................................................................37,2-5-3-4. تجربه دینی به عنوان نوعی علم شهودی و حضوری است.................................................38,2-5-3-5. وحی مبتنی بر تجربه‌ی دینی و ارکان آن.............................................................................39,2-5-4. دیدگاه گفتمان بودن قرآن........................................................................................................40,2-5-4-1. گفتمان بودن وحی از سنخ تجربه‌ی دینی...........................................................................40,2-5-4-2. اسطوره؛ نمودی از گفتمان..................................................................................................41,2-5-4-3. نقش هرمنوتیک در گفتمان بودن قرآن................................................................................41,2-5-4-4. جمع¬بندی گفتمان بودن قرآن..............................................................................................44,2-5-5. دیدگاه افعال گفتاری................................................................................................................45,2-5-5-1. انواع فعل گفتاری................................................................................................................46,2-5-5-1- الف. فعل¬گفتار...................................................................................................................46,2-5-5-1- ب. فعل ضمن¬گفتار...........................................................................................................46,2-5-5-1- ج. فعل ناشی از ¬گفتار........................................................................................................47,2-5-5-2. وحی و افعال گفتاری..........................................................................................................47,2-5-5-3. ارکان وحی گفتاری.............................................................................................................48,فصل سوم: تحلیل انتقادی وحی از دیدگاه ابوزید.............................................................................50,3-1. مقدمه...........................................................................................................................................51,3-2. وحی؛ گزاره¬ای، تجربه¬ی دینی......................................................................................................53,3-3. ماهیت وحی.................................................................................................................................53,3-3-1. ارتباط انسان با فرشتگان و شیاطین..........................................................................................54,3-3-2. تفاوت وحی شعری و وحی دینی............................................................................................57,3-3-2-1. نقدی بر مبنا قرار دادن فرهنگ؛ همسانی وحی با کهانت و شعر.........................................58,3-3-3. کیفیت وحی قرآنی..................................................................................................................59,3-3-3-1. القاء.....................................................................................................................................60,3-3-3-2. تنزیل...................................................................................................................................60,3-3-4. راه ارتباط انسان با خدا؛ کلام الهی...........................................................................................60,3-3-4-1. عدم تفکیک بین الهام و وحی از سوی ابوزید....................................................................61,3-3-4-1- الف. الهام...........................................................................................................................62,3-3-4-1- ب. تفاوت الهام و وحی.....................................................................................................62,3-3-5. انحای ارتباط در کلام ابوزید...................................................................................................63,3-3-5-1. نحوه‌ی ارتباط خداوند با جبرئیل........................................................................................63,3-3-5-2. نحوه‌ی ارتباط جبرئیل با پیامبر............................................................................................64,3-3-5-2- الف. نقد بر الهی نبودن الفاظ قرآن در ارتباط عمودی.......................................................67,3-3-5-2- ب. نقد بر اختلاف قرائات بر مبنای احرف سبعه...............................................................68,3-3-5-2- ج. ارتباط پیامبر با جبرئیل بر مبنای مراتب وجود..............................................................70,3-3-6. تحول فرشته‌ی وحی به صورت بشری؛ شاهد دیدگاه املای الفاظ..........................................70,3-3-7. تحول پیامبر به صورت فرشته؛ شاهد دیدگاه گزاره¬ای.............................................................71,3-3-7-1. انتقال به عالم فرشتگان از طریق خیال.................................................................................72,3-3-8. ابن عربی و تلقی وی از وحی.................................................................................................74,3-3-8-1. شواهدِ دریافتِ وحی از طریق رؤیا....................................................................................76,3-3-8-2. نقد بر ارتباط از طریق خیال و رؤیا در وحی....................................................................77,3-3-9. مخاطبین وحی.........................................................................................................................78,3-3-10. روش تحلیل زبانی................................................................................................................79,3-3-10-1. تأثیر سوسور در اندیشه‌ی ابوزید.....................................................................................81,3-3-10-1- الف. رابطه‌ی لفظ و دال با معنا و مدلول.........................................................................83,3-3-10-1- ب. نسبت زبان با گفتار...................................................................................................84,3-3-11. چگونگی ارتباط متن با زبان و فرهنگ و تاریخمندی متن....................................................86,3-3-12. وجود مجاز در قرآن..............................................................................................................88,3-3-12-1. نقد بر مجازگویی قرآن......................................................................................................89,3-3-13. ارتباط متن با واقعیت.............................................................................................................89,3-3-13-1. مراحل تأثیر و تأثر متن و فرهنگ.....................................................................................91,3-3-13-2. دلایل اثبات ارتباط متن و واقع.........................................................................................92,3-3-13-2- الف. مکی و مدنی..........................................................................................................92,3-3-13-2- ب. اسباب نزول..............................................................................................................92,3-3-13-2- ب-1. اشکال بر نزول دفعی..........................................................................................93,3-3-13-2- ب-2. نقد بر انکار نزول دفعی قرآن...............................................................................93,3-3-13-2- ب-3. اشکال بر نزول پاره‌پاره‌ی قرآن.............................................................................94,3-3-13-2- ب-4. اسباب جدایی متن و واقعیت...............................................................................96,3-3-13-2- ب-5. شواهد اثبات رابطه‌ی دیالکتیکی میان متن و واقعیت............................................96,3-3-13-2- ج. ناسخ و منسوخ...........................................................................................................98,3-3-13-2- ج-1. نسخ.......................................................................................................................99,3-3-13-2- ج-2. کارکرد نسخ..........................................................................................................99,3-3-13-2- ج-3. دسته‌بندی آیات ناسخ و منسوخ..........................................................................100,3-3-14. تأثیرپذیری ابوزید از یاکوبسن.............................................................................................100,3-3-14-1. نقد تأثیر ابوزید از یاکوبسن............................................................................................101,3-3-15. متن محصول فرهنگی.........................................................................................................102,3-3-16. ناسازگاری وجود پیشینی قرآن با فرهنگی بودن متن.........................................................104,3-3-16-1. حدوث قرآن و لوح محفوظ...........................................................................................105,3-3-16-2. نقد بر حدوث قرآن و زیر سؤال بردن لوح محفوظ.......................................................107,3-3-17. تاریخی¬نگری و حوزه¬های آن..............................................................................................109,3-3-17-1. تاریخی‌نگری در منشأ دین.............................................................................................110,3-3-17-2. تاریخی‌نگری در مرحله‌ی دریافت و ابلاغ دین..............................................................110,3-3-17-3. تاریخمندی دین در مرحله‌ی اجرا و کارآمدی...............................................................110,3-3-17-4. تاریخی‌نگری در مرحله‌ی بقا و تداوم دین...................................................................110,3-3-18. تاریخمندی متن قرآنی و تأثیرپذیری از فرهنگ جاهلیت....................................................111,3-3-18-1. نقد تأثیر و تأثر قرآن و فرهنگ زمانه..............................................................................114,3-3-19. قرآن اثری ادبی....................................................................................................................115,3-3-19-1. وجه عام و وجه خاص متن...........................................................................................116,3-3-19-1- الف. متون سه‌گانه........................................................................................................117,3-3-19-1- الف-1. متون تاریخی....................................................................................................117,3-3-19-1- الف-2. متون قابل تأویل...............................................................................................118,3-3-19-1- الف-3. متونی که خواننده را از معنا به مراد می‌رساند..................................................119,3-3-20. هرمنوتیک............................................................................................................................121,3-3-20-1. هرمنوتیک فلسفی...........................................................................................................121,3-3-20-1- الف. مراحل فهم............................................................................................................122,3-3-20-1- ب. اصول هرمنوتيك فلسفي.........................................................................................123,3-3-20-1- ب-1. تاريخمندي فهم.................................................................................................123,3-3-20-1- ب-2. پيش‏فرض‏هاي فهم مفسّر...................................................................................124,3-3-20-1- ب-3. گفت¬وگو............................................................................................................124,3-3-20-2. ابوزید و هرمنوتیک........................................................................................................126,3-3-21. تأویل...................................................................................................................................126,3-3-21-1. تفاوت تفسیر با تأویل.....................................................................................................127,3-3-21-2. نقش تأویل کننده در تأویل.............................................................................................128,3-3-21-3. تأثیر ابوزید در تأویل از ابن‌عربی....................................................................................129,3-3-21-4. نقد بر تأویل از نظر ابوزید............................................................................................133,3-3-22. اعجاز..................................................................................................................................134,3-3-22-1. دلایل اعجاز قرآن...........................................................................................................136,3-3-22-1- الف. جنبه‌ی برون¬متنی اعجاز........................................................................................137,3-3-22-1- ب. جنبه‌ی درون¬متنی اعجاز.........................................................................................138,3-3-22-2. اعجاز در زبان متن قرآنی..............................................................................................139,3-3-22-3. دیدگاه عبدالقاهر جرجانی درباره‌ی نظم.......................................................................140,3-3-22-4. نقد بر اعجاز قرآن از منظر ادبی......................................................................................143,3-4. تشویش در رأی ابوزید درباره‌ی وحی.....................................................................................144,3-4-1. نقد دیدگاه تجربه‌ی دینی و پیامدهای آن.............................................................................147,3-4-1-1. ادعای عموم به دریافت وحی...........................................................................................148,3-4-1-2. عدم دسترسی بشر به حقایق الهی.....................................................................................148,3-4-1-3. راه نیافتن استدلال به ساحت تجربه‌ی دینی......................................................................148,3-4-1-4. تکیه بر محتوا به جای تجربه...........................................................................................149,3-4-1-5. دست‌نیافتنی بودن تجربه‌ی دینی.......................................................................................149,3-4-1-6. فروکاستن وحی به احساسات و تجربه¬ی عادی..............................................................150,3-4-1-7. نگرش غیرمعرفتی به زبان وحی.......................................................................................152,3-4-2. لوازم و پیامدها.....................................................................................................................152,3-4-2-1. نفی سرشت زبانی وحی...................................................................................................152,3-4-2-2. نفی‌ عصمت‌ پیامبر، و خطا پذیری‌ در وحی...................................................................153,3-4-2-2- الف. تحریف قرآن...........................................................................................................154,3-4-2-2- الف-1. ادله‌ی عدم تحریف در قرآن...............................................................................155,3-4-2-3. اعطای نقش فاعلیت به پیامبر............................................................................................156,3-4-2-4. پلورالیسم دینی..................................................................................................................157,3-4-2-5. غیرآسمانی بودن وحی.....................................................................................................159,3-4-2-6. تعطیل فقه.........................................................................................................................159,3-4-3. تفاوت وحی با تجربه‌ی دینی................................................................................................160,3-4-4. گفتمان بودن قرآن..................................................................................................................161,3-4-4-1. ادله‌ی گفتمان بودن قرآن...................................................................................................164,3-4-4-1- الف. وجود عناصر فرهنگ عصر نزول در قرآن...............................................................164,3-4-4-1- ب. انعکاس پرسش‌ها و رفتارهاي مردم عصر نزول در قرآن..........................................165,3-4-4-2. نقدی بر گفتمان بودن وحی..............................................................................................165,3-4-4-2- الف. قابل دفاع نبودن شواهد ابوزید...............................................................................166,3-4-4-2- ب. عدم ارئه‌ی معیار تفکیک..........................................................................................167,3-4-4-2- ج. نقد بر پیامد اعجاز نبودن قرآن...................................................................................167,3-4-4-2- د. نبود تلازم بین گفتاری بودن زبان اثر و زمان آن..........................................................167,3-4-4-2- ر. عدم علم دلیل بر عدم شیء نیست.............................................................................168,3-4-4-2- ز. نبود تلازم بین پریشانی قرآن و گفتاری بودن آن.......................................................168,3-5. نقدی به برگرفته‌های ابوزید از برخی اندیشمندان....................................................................169,فصل چهارم: تأثیر و تأثر دیدگاه ابوزید درباره‌ی وحی..................................................................170,4-1. مقدمه.........................................................................................................................................171,4-2. اسطوره¬گرایی بولتمان................................................................................................................172,4-3. تأثیرپذیری ابوزید از مستشرقان.................................................................................................174,4-3-1. دیدگاه سرشت غیرزبانی و مستشرقان...................................................................................176,4-3-2. محمدیسم..............................................................................................................................178,4-3-3. شعر و وحی..........................................................................................................................178,4-3-4. تأثیر فرهنگ بر متن قرآن.......................................................................................................179,4-4. تأثیرگذاری ابوزید بر سروش و شبستری..................................................................................180,4-4-1. وحی از سنخ شعر و تجربه¬ی دینی.......................................................................................180,4-4-2. تابعیت وحی از پیامبر..........................................................................................................183,4-4-3. تأثیر فرهنگ بر متن (رابطه¬ی دیالکتیکی بین متن و واقعیت)................................................184,4-4-4. تأثیر ابوزید در دیدگاه اخیر سروش؛ محمد: راوی رؤیای رسولانه.......................................186,4-4-5. تجربه¬ی دینی بودن وحی از نظر شبستری.............................................................................187,4-4-6. قرآن محصولی فرهنگی- تاریخی.........................................................................................189,4-4-7. هرمنوتیک.............................................................................................................................190,4-4-8. اسطوره¬گرایی.........................................................................................................................190,فصل پنجم: جمع‌بندی و نتیجه‌گیری.................................................................................................192,5-1. مقدمه.........................................................................................................................................193,5-2. نتیجه¬گیری.................................................................................................................................197,5-3. پیشنهادات..................................................................................................................................199,کتابنامه................................................................................................................................................200,چکیده انگلیسی..................................................................................................................................210 text ابوزید , نصرحامد (متفکر نواندیش مصری، مکتب نومعتزلی، قرآنیان=قرآنیون اهل سنت، اسلام بدون حدیث، از اندیشمندان معاصر عرب), -1945م.طنطا، استان غربیه، مصر#2010 م.قاهره، مصر موسی‌وند, سحر رضایی ره , محمدجواد (دانشیار گروه فلسفه، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی تهران) لوایی , شاکر(عضو هیأت علمی گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.) Thesis