مهم‌ترین ویژگی‌های یک شهروند در جامعه‌ی اسلامی چیست؟ جامعه اسلامی شهروند جامعه اسلامی Persian [1]. ر.ک: طباطبایى، سید محمد حسین، المیزان فى تفسیر القرآن، ج 2، ص 117 – 122، دفتر انتشارات اسلامى، قم، چاپ پنجم، 1417ق.<br />[2]. ر.ک: هادوی تهرانی، مهدی، مکتب و نظام اقتصادی اسلام، ص 19-51، مؤسسه فرهنگی خانه خرد، قم، چاپ دوم، 1383ش.<br />[3]. باید توجه داشت که استنباط عناصر جهان شمول و دست‌یابى به فلسفه، مکتب و نظام اسلامى به شیوۀ فقهى صورت می‌گیرد که کار فقیه است. ولى در طرّاحى سازوکار، علم و دانشمندان علوم اجتماعى نقش مهمّى دارند. تبیین واقعیت موجود، و ارائه‌ی سازوکار متناسب با آن و پیشنهاد روش‌هاى کارآمد براى پیاده کردن سازوکار در عالم خارج، از وظایف عالمان علوم اجتماعى قبل از تحقق سازوکار در جامعه است و پس از تحقق نیز کنترل کارکرد آن در راستاى اهداف نظام و جلوگیرى از انحراف آن به وسیله‌ی پیش‏بینى آینده، از رسالت‌هاى علوم اجتماعى است. البته در این مرحله نیز استنباط شیوه‌هاى ثابت از نصوص دینى براى تحقق عناصر سازوکار در عالم خارج بر عهدۀ فقیه است. همچنین مدیریت تطبیق عناصر جهان‏شمول نظام اسلامى بر موقعیت‌هاى خاص زمانى و مکانى و نظارت بر آن در زمرۀ وظایف فقیه است. مکتب و نظام اقتصادی اسلام، ص 44.<br />[4]. «مَنْ‏ آذَى‏ جَارَهُ‏ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیهِ رِیحَ الْجَنَّة»؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: غفارى، على اکبر، ج 4، ص 13، دفتر انتشارات اسلامى، قم، چاپ دوم، 1413ق.<br />[5]. «مَنْ‏ ضَیعَ‏ حَقَ‏ جَارِهِ‏ فَلَیسَ مِنَّا»؛ همان.<br />[6]. «إِیاکُم وَ الْجُلُوسَ‏ علی الطُّرُقَات»؛ سیوطى، جلال الدین، الدر المنثور فى تفسیر المأثور، ج 5، ص 41، کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى، قم، 1404ق. البته این سخن از امام علی(ع) نیز نقل شده است. ر.ک: شیخ مفید، الأمالی، محقق و مصحح: استاد ولى، حسین، غفارى، على اکبر، ص 222، کنگره شیخ مفید، قم، چاپ اول، 1413ق.<br />[7]. «اعزل الاذی عن طریق المسلمین»؛ المتقی الهندی، علاء الدین علی، کنز العمال، ج 15، ص 768، ح 43012، مؤسسة الرسالة، بیروت، 1409ق.<br />[8]. شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ج 29، ص 243، مؤسسه آل البیت(ع)، قم، چاپ اول، 1409ق.<br />[9]. امام خمینی، تحریر الوسیلة، ج 2، ص 562 و 563، م 14، مؤسسه مطبوعات دار العلم‌، قم، چاپ اول، بی تا.<br />[10]. انفال، 72.<br />[11]. « إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ ... »؛ حجرات، 10.<br />[12]. «مَنْ‏ أَصْبَحَ‏ لَا یهْتَمُّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِینَ‏ فَلَیسَ بِمُسْلِم‏»؛ کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: غفارى، على اکبر، آخوندى، محمد، ج 2، ص 163، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ چهارم، 1407ق.<br />[13]. «مَا أَخَذَ اللَّهُ‏ عَلَى‏ أَهْلِ‏ الْجَهْلِ‏ أَنْ یتَعَلَّمُوا حَتَّى أَخَذَ عَلَى أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ یعَلِّمُوا»؛ شریف الرضى، محمد بن حسین، نهج البلاغة، صالح، صبحى، ص 559، هجرت، قم، چاپ اول، 1414ق.<br />[14]. «إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَرَضَ فِی أَمْوَالِ الْأَغْنِیاءِ أَقْوَاتَ‏ الْفُقَرَاء»؛ همان، ص 533.<br />[15]. الکافی، ج 7، ص 51.<br />[16]. «...وَ نُصْرَتُهُ‏ إِذَا کَانَ‏ مَظْلُوماً... وَ تُعَاشِرُهُ مُعَاشَرَةً کَرِیمَةً»؛ وسائل الشیعة، ج 15، ص 177.<br />[17]. وادار کردن مردم به انجام کارهای خوب (امر به معروف) و بازداشتن آنان از کارهای زشت و ناپسند (نهی از منکر) است.<br />[18]. «وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ یأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ ینْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَر...»؛ توبه، 71.<br />[19]. «کُنْتُمْ خَیرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ»؛ آل عمران، 110.<br />[20]. «إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی عَنِ الْمُنْکَرِ لَخُلُقَانِ‏ مِنْ‏ خُلُقِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ»؛ نهج البلاغه، ص 219.<br />[21]. همان، ص 542.<br />[22]. «وَ إِنَّکَ لَعَلى‏ خُلُقٍ عَظیمٍ»؛ قلم، 4.<br />[23]. «فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ...»؛ آل عمران، 159.<br />[24]. «الْخُلُقُ‏ الْحَسَنُ‏ نِصْفُ‏ الدِّینِ‏»؛ مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج 68، ص 385، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، چاپ دوم، 1403ق.‏<br />[25]. «أَکْمَلُ‏ الْمُؤْمِنِینَ‏ إِیمَاناً أَحْسَنُهُمْ خُلُقاً»؛ وسائل الشیعة، ج 12، ص 156.<br />[26]. « مِنَ الْإِیمَانِ‏ حُسْنُ‏ الْخُلُقِ...»؛ ‏همان، ج 16، ص 330.<br />[27]. «الْبِرُّ وَ حُسْنُ‏ الْخُلُقِ‏ یعْمُرَانِ الدِّیار»؛ همان، ج 12، ص 149.<br />[28]. «وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذینَ یمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً»؛ فرقان، 63.<br />[29]. ورام بن أبی فراس، مسعود بن عیسى، تنبیه الخواطر و نزهة النواظر المعروف بمجموعة ورّام، ج 1، ص 201، مکتبة الفقیه، قم، چاپ اول، 1410ق.<br />[30]. «التَّوَاضُعُ‏ مَعَ‏ الرِّفْعَةِ کَالْعَفْوِ مَعَ الْقُدْرَة»؛ تمیمى آمدى، عبد الواحد بن محمد، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، محقق و مصحح: درایتى، مصطفى، ص 248، ح 5136، دفتر تبلیغات اسلامی، قم، چاپ اول، 1366ش.<br />[31]. «...وَ بِالتَّوَاضُعِ‏ تَتِمُّ النِّعْمَة»؛ نهج البلاغه، ص 508.<br />[32]. «أَمَرَنِی‏ رَبِّی‏ بِمُدَارَاةِ النَّاسِ کَمَا أَمَرَنِی بِأَدَاءِ الْفَرَائِض»؛ الکافی، ج 2، ص 117.‏<br />[33]. «مُدَارَاةُ النَّاسِ نِصْفُ الْإِیمَانِ وَ الرِّفْقُ بِهِمْ نِصْفُ الْعَیش‏»؛ وسائل الشیعة، ج 12، ص 201.<br />[34]. «فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَیناً لَعَلَّهُ یتَذَکَّرُ أَوْ یخْشی»؛ طه، 44. نکته‌ی مهم در این آیه که می‌توان از آنها درس آموخت، این است که، چه بسا در صورت مدارا و ملایمت حتی مخالفان نیز از این اخلاق اسلامی درس گرفته و هدایت شوند.<br />[35]. ابن أبی الحدید، عبد الحمید بن هبه الله، شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید، محقق و مصحح: ابراهیم، محمد ابوالفضل، ج 6، ص 339، ‏مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، قم، چاپ اول، 1404ق؛ فیض کاشانى، محمد محسن بن شاه مرتضى، الوافی، ج 16، ص 1095، کتابخانه امام أمیر المؤمنین على علیه السلام، اصفهان، چاپ اول، 1406ق.<br />[36]. نهج البلاغه، ص 283.<br />[37]. همان، ص 505 text question and answer