منظور از این‌که عقل اول بر فلک نهم منطبق است، چیست؟ عقل فعال نجوم عالم عقل افلاک مجسمه افلاک جسمانی عالم افلاک عالم عقول هستی شناسی اسلامی علم فلک علم هیئت Persian [1]. ما دون فلک قمر را فلک نمى‌‏نامند، بلکه کره مى‌‏گویند. کره نار، کره هوا، کره آب، کره خاک.<br />[2]. به فلک اطلس فلک الافلاک و معدل النهار و فلک اعظم نیز گفته می‌شود. وجه نام‌گذاری او به این جهت است که چون در آن هیچ ستاره‌‏اى نیست و از طرفی لفظ اطلس هم بى‌‏نقطه است، آن‌را به این نام نامیده‌اند.<br />[3]. علاء الدین، ملّا على قوشچى، رئیس و مدیر رصد خانه سمرقند، و مصنّف و شارح زیج الغ بیکى، در شرح فصل دوم از مقصد دوم تجرید الاعتقاد خواجه طوسى: «و کفى بهم فضلا أنهم تخیّلوا من الوجوه الممکنة ما تنضبط به أحوال تلک الکواکب مع کثرة اختلافاتها على وجه تیسّر لهم أن یعیّنوا مواضع تلک الکواکب و اتصالات بعضها مع بعض فى کل وقت أرادوا بحیث تطابق الحسّ و العیان مطابقة تتحیّر فیها العقول و الأذهان. و من تأمّل فی احوال الأظلال على سطوح الرخامات شهد أن هذا لشی‏ء عجاب و أثنى علیهم بثناء مستطاب». نراقی، ملا احمد‏، خزائن‏، ص 27، نشر قیام‏، چاپ اول‏، قم‏، 1378. ملاحظات: پاورقى‌ها و تعلیقات این کتاب از علامه حسن زاده مى‌‏باشد.<br />[4]. حرکت یومیه را به فلک اطلس نسبت می‌دهند، چنان‌که جمعى دیگر از فیثاغورس و أبرخس که قبل از میلاد مسیح بودند و در اسلام ابو سلیمان سجستانى و جمعى دیگر زمین را متحرک مى‌‏دانستند و حرکت یومیه را به زمین نسبت دادند. شیخ بهایى در تشریح الافلاک مى‌گوید: «در لسان شرع از فلک‏ نهم‏ تعبیر به عرش و از فلک ثوابت تعبیر به کرسى مى‌‏شود». البته مراد ایشان عرش و کرسى عالم جسمانى است که نمایانگر عرش و کرسى حقیقى واقعى‏‌اند. البته ابن عربی کلامی دارد که با کتب هیأت و نجوم وفق نمى‌‏دهد. ایشان فلک کرسى و فلک عرش را بعد از فلک ثوابت و اطلس آورده است، در حالی‌که اطلس و ثوابت، همان عرش و کرسى‌‏اند چنان‌که از گفته شیخ بهایى واضح و روشن شد. حسن زاده آملى، حسن، ممد الهمم در شرح فصوص الحکم، ص 123، نشر وزارت ارشاد، چاپ اول‏، تهران، 1378ش‏.<br />[5]. فلاسفه فلک را جسم شفافی معرفی کردند که حاجب و مانع ماوراى خود نیست، به گونه‌ای که همه ستارگان و سیارات برای اهل زمین قابل رؤیت است.<br /> .[6]ولی هیچ‌یک از این مسائل، برهان قاطع بر وجود واقعى آسمان جسمانى اعنى فلک مجسم نیست. حسن زاده آملى، حسن، دروس هیئت و دیگر رشته‌‏هاى ریاضى، ج ‏2، ص 753، بوستان کتاب، قم، چاپ چهارم، ۱۳۷۸ش.<br />[7]. از آن به «ربوبیّت عُظمى‏» و «سلطنت کبرى‏» و از دارنده آن مقام به «خلیفه اعظم»، «قطب اقطاب»، «انسان کبیر»، «آدم حقیقى»، «قلم اعلى‏»، «عقل‏ اوّل‏» و «روح اعظم» تعبیر مى‏شود. ناجی نصرآبادى، محسن، فیض‌‏نامه، ص 209، نشر مدرسه عالى شهید مطهرى رحمه الله( کنگره فیض کاشانى)، بی‌تا، بی‌جا.<br />[8]. خواجه طوسی در اجوبه مسائل نصیریه جهات عقل اول را چهار تا می‌شمرد و آن‌را منسوب به حکما می‌داند که عبارت‌اند از: «وجود من الاول، امکان من ذاته، تعقل الاول و تعقل لذاته». پس به لحاظ وجودش مبدأ صورت فلک است و به لحاظ امکانش مبدأ ماده آن و به لحاظ تعقل مبدأش، مبدأ عقل ثانی و به لحاظ تقعل لذاته‌اش مبدأ نفسی است که نفس آن فلک است. سپس این مطالب حکما را از باب تمثیل و مجاز می‌شمرد و می‌گوید این گفته‌ها بر اساس قطع و تحقیق نیست و بعد نظر خود را این چنین بیان می‌دارد: «و الحقّ الّذی یقتضیه اصولهم: أنّ جمیع الموجودات صادرة عن المبدأ الأوّل. و إنّما تصدر عنه باعتبارات هى أمور معقولة، أوصافا کانت أو إضافات أو سلوبا». نصیرالدین طوسی، محمدبن محمد، اجوبه المسائل النصیریة، ص 44، نشر پژوهشگاه علوم انسانی‏، تهران‏، چاپ اول‏، 1383ش‏.<br />[9]. حسن زاده آملى، حسن، هزار و یک کلمه، ج ‏5 ص 66، بوستان کتاب‏، قم، چاپ سوم، 1381ش. text فاضل قوشچی, علاءالدین علی بن محمد (حکیم أهل سنت، عالم، منجم، فیزیک‌دان، زبان‌شناس، مفسر، متکلم ماتریدی یا اشعری، مدرس و ریاضیدان ایرانی قرن نهم هجری قمری، حنفی مذهب، از مخالفان نظریه اتحاد عاقل و معقول در ذهن، صاحب کتاب "شرح تجرید الاعتقاد خواجه نصیرالدین طوسى"), ‎۵۹۷ق. سمرقند، ازبکستان#‎۸۷۹ق./1475م. استانبول، ترکیه question and answer