جایگاه معرفت شناختی عقل فعال در اندیشه ی ابن سینا معتزله اعیان ثابته عقل فعال نفس ناطقه مشاء نظریه تذکار عقل منفعل افاضه صور معقول وحی عقل قابل عقل مفارق جهان معقول (عالم مثل) جایگاه معرفت شناختی عقل فعال از نظر ابن سینا جایگاه عقل فعال در هستی اعطای معقولات اولی به عقل هیولانی اعطای معقولات ثانیه افاضه صور ادراکی در رؤیا افاضه معرفت وحیانی به انبیاء عقل بالملکه نظام طولی هستی معرفت‌شناسی (اپیستمولوژی) ملاصدرا شیرازی: صدرالمتألهین خواجه نصیرالدین طوسی ابن سینا: ابوعلی سینا خواجه نصیرالدین طوسی ابن سینا علم نفس فلسفه مشاء فلسفه بوعلی ابونصر فارابی شهاب الدین سهروردی(شیخ اشراق) ارسطو سعید رحیمیان ملاصدرا شیرازی Persian دانشگاه شیراز بهار/1390 جایگاه عقل فعال در نظام اندیشه ی مشائیان و به ویژه در نزد ابن سینا، بسیار مهم و اساسی است. این موجود هم در ساختمان هستی نقش بی بدیلی دارد و هم در فرایند معرفت انسان. آن چه این نوشتار در پی آن است، تبیین جایگاه معرفت شناختی عقل فعال در نظام اندیشه ی مهم ترین فیلسوف مشائی جهان اسلام، یعنی شیخ الرییس ابوعلی سینا است. به باور ابن سینا، معرفت بشر بدون وجود عقلی مفارق و قدسی به سامان نمی رسد و فرایند معرفت در تمام مراحل خود، به افاضه و دست گیری چنین موجودی محتاج است. عقل فعال در اندیشه ی ابن سینا، دارای پنج نقش معرفت شناختی است: افاضه کننده ی معقولات اولیه، معقولات ثانویه، محل ذخیره ی صور ادراکی، اعطا کننده ی صور رؤیت شده به هنگام خواب دیدن و معطی صور کلی وحیانی به انبیا(ع). نحوه ی ارتباط نفس با عقل فعال از مقوله ی «فعل و انفعال» است که عقل فعال در سوی فعلیت و نفس انسان در سوی انفعال این رابطه ایستاده اند. نظریه ی عقل فعال از انتقادهای اندیشمندان بعد از ابن سینا مصون نمانده و هرکدام از آنان تشکیکات و تردیدهایی را نسبت به جایگاه وجودشناختی و معرفت شناختی این عقل وارد کرده اند. text رحیمیان, سعید (استاد تمام گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشکده الهیات دانشگاه شیراز), 1344ش. شیراز، فارس# رهبری, مسعود (کارشناس ارشد دانشگاه شیراز) ابن سینا, حسین بن عبدالله (Ibn Sina؛ Avicenna؛ شیخ الرئیس، فیلسوف مشهور مشائی، شیعه و ایرانی), ۳۷۰ق/359ش./981م. (افشنه بخارا)# # ۴۲۸ق/416ش./1038م. (همدان) ملاصدرا, صدرالدین محمد بن ابراهیم شیرازی (فیلسوف مشهور موسس حکمت متعالیه، شیعه و ایرانی), 979ق./950ش./ 1572م.#1050 ق./1641م. سهروردی (شیخ اشراق), شهاب الدین یحیی بن حبش (با عمر بن محمد سهروردی عارف اشتباه نشود، مؤسس مکتب‌ اشراق، احیاگر حکمت خسروانی، خواهرزاده عمر بن محمد سهروردی عارف), -549ق/1155م. سهرورد، زنجان، ایران##587ق/1191م. حلب، سوریه ارسطو, معلم اول (Aristotélēs،فیلسوف مشائی یونانی), 384 ق.م#322 ق.م بهمنیار بن مرزبان , ابوالحسن Bahmanyār b. al-Marzubān(فیلسوف مشائی قرن پنجم و شاگرد مشهور ابن سینا), -#458ق. مدرس آشتیانی , میرزامهدی (حکیم، عارف و دانشمند شیعه قرن چهاردهم، حکمت متعالیه، صاحب کتاب «اساس التوحید، به فارسی»، «حاشیه بر اسفار، به عربی»، «حاشیه بر شفاء»، «حاشیه بر فصوص الحکم ابن عربی»، «حاشیه بر فصوص فارابی»، «حاشیه بر مصباح الانس»، «تعلیقة رشیقة علی شرح منظومة السبزواری»), 1268ش. تهران#1332ش. تهران (محل دفن: قم، رواق بالاسر) بنچوینگا, ارمانو, 1950 م- افرودیسی, اسکندر(Alexander of Aphrodisias، شارح ارسطو, قرن 3 پیش از میلاد# فارابی , ابونصر محمد بن محمد (Alfarabi، معلم ثانی، فیلسوف مشائی، تشیع فلسفی), -257ق/ 870م#339ق/950م خواجه نصیر الدین طوسی, محمد بن محمد (فیلسوف و متکلم ایرانی سده هفتم، موسس کلام فلسفی، شیعه امامی), 579ق./1201م.توس،ایران-# # 672ق./1274م.کاظمین،عراق article 2251-6123 http:/jrt.shirazu.ac.ir