نقش اراده در فاعلیّت الاهی از منظر حکمت اسلامی نظام هستی حکمت متعالیه عقل فعال آفرینش (اِبداع) مشاء فاعلیت الهی فعل الهی اِبداع (آفرینش) الامامیه ظهور اشراقیون اصل علیت امکان و وجوب جعل عنایت علم عنایی حق فاعلیت بالتجلی اراده الهی در مذاهب نظریه فیض قرآن نورالانوار عالم اعیان قاعده «الواحد» فاعل بالعنایه فاعلیت وجودی فاعلیت اشراقی تعقل مبدا اول افاضه اشراقی فاعلیت وجودی خدا هستی شناسی صدوری ملاصدرا شیرازی: صدرالمتألهین محمد بن یعقوب کلینی ملا عبدالرزاق لاهیجی فیض کاشانی: ملا محسن فیض کاشانی علامه طباطبایی: سید محمدحسین طباطبایی محمدتقی مصباح یزدی ابن سینا: ابوعلی سینا ایجاد نظام هستی ابداع اراده الهی خالق علم عنایی ذاتی خدا محمدتقی مصباح یزدی علامه طباطبایی غلامحسین ابراهیمی دینانی ابن سینا محمد بن یعقوب کلینی حکمت متعالیه فلسفه اشراقی فلسفه مشاء عقل فعال علیت توحید افعالی(الهیات بالمعنی الاخص) عنایت تجلی عالم ( امکانی ) نظام احسن قرآن وجوب غلامحسین ابراهیمی دینانی ابونصر فارابی شیعه امامیه Twelver Shiism (فرق تشیع) شهاب الدین سهروردی(شیخ اشراق) فلوطین(افلوطین) محمد بن عبدالکریم شهرستانی قاضی عضدالدین ایجی شمس الدین محمد شهرزوری فیاض لاهیجی ملاصدرا شیرازی ملا محسن فیض کاشانی حاج ملاهادی سبزواری (موسس مکتب سبزوار) آقا علی زنوزی (مدرس) Persian موسسه فرهنگی تحقیقاتی إسراء بهار/1392 مقالۀ حاضر در صدد بررسی مسألۀ نسبت اراده و فاعلیت الاهی، در آرای حکمای مسلمان است. ازاین‌‌‌رو، مقالۀ حاضر، پس از تبیین لغوی و مفهومی واژگان اراده و فاعلیت الاهی، نخست فاعلیت الاهی را از منظر ابونصر فارابی و ابن‌‌‌سینا ملاحظه کرده، استدلال‌‌‌های ایشان را بر ابداعی بودن فاعلیت الاهی بیان کرده است. سپس به بررسی دیدگاه شیخ اشراق و فاعلیت اشراقی از منظر او پرداخته شده است. در ادامه، با بررسی آرای صدرالمتألهین، ابعاد مختلف فاعلیت ایجادی، شرح و بسط داده شده ‌‌‌است. در خاتمه، ادامۀ دیدگاه صدرالمتألهین نزد حکمای متألّه متأخر، تا روزگار معاصر، مد نظر قرار گرفته، ضمن بررسی و ارزیابی دیدگاه مرحوم علامه طباطبایی در باب ارادۀ الاهی، دیدگاه کلامی امامیه نیز در باب فاعلیت و ارادۀ الاهی تبیین شده است. در نهایت، ضمن جمع‌‌‌بندی آرا، اختلاف‌‌‌نظرهای موجود، تبارشناسی و علت‌‌‌یابی شده است. text رمضانی, حسین ملاصدرا, صدرالدین محمد بن ابراهیم شیرازی (فیلسوف مشهور موسس حکمت متعالیه، شیعه و ایرانی), 979ق./950ش./ 1572م.#1050 ق./1641م. طباطبایی(علامه طباطبایی), سید محمد حسین (فیلسوف نوصدرایی معاصر، حکمت متعالیه، مفسر بزرگ؛ صاحب تفسیر المیزان، «بدایة الحکمة»، «نهایة الحکمة» و «اصول فلسفه و روش رئالیسم») , 1281ش. تبریز ##1360ش. قم فیض کاشانی, ملامحسن (حکیم فیلسوف، محدث، مفسر و عارف دوره صفوی و از دانشمندان شیعه، شاگرد ملاصدرای شیرازی و داماد بزرگ او، فقیه اخباری), 1007ق. کاشان#1090 ق. کاشان سبزواری, حاج ملاهادی بن مهدی (فیلسوف صدرایی، حکمت متعالیه), 1212ق./1798م,#1289ق./1872م. ابن سینا, حسین بن عبدالله (Ibn Sina؛ Avicenna؛ شیخ الرئیس، فیلسوف مشهور مشائی، شیعه و ایرانی), ۳۷۰ق/359ش./981م. (افشنه بخارا)# # ۴۲۸ق/416ش./1038م. (همدان) شیخ کلینی , محمد بن یعقوب (فقیه و محدث بزرگ امامیه، مولف "کافی" از کتب اربعه جوامع حدیثی شیعه؛ متکلم امامی دوره غیبت صغری), ۲۵۸ق./249ش./864م. ری،ایران# # 328ق./941م. بغداد،عراق مصباح یزدی, محمدتقی (فیلسوف و اندیشمند معاصر، مدرس علوم عقلی در حوزه علمیه قم، موسس و اولین رئیس موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی), 1313ش./1935م.یزد#1399ش./2021م.قم ابراهیمی دینانی, غلامحسین (استاد تمام بازنشسته گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، از شاگردن علامه طباطبایی، مشهور به طرح پرسش های جدید از فلسفه اسلامی), -1313 ش.# فارابی , ابونصر محمد بن محمد (Alfarabi، معلم ثانی، فیلسوف مشائی، تشیع فلسفی), -257ق/ 870م#339ق/950م راغب اصفهانی, ابوالقاسم حسین بن محمد (مولف کتاب المفردات فی غریب القرآن، ادیب، لغوى، شاعر، مفسر، محدث، متکلم معتزلی؟، حکیم، فقیه شافعى؟ قرن پنجم، اهل اصفهان و ساکن بغداد، منتسب به تشیع، گرایش صوفیانه، محب اهل بیت، سلفی اهل اثر؟), قرن5ق. اصفهان#502ق./1109م. اصفهان شهرزوری, شمس الدین محمد بن محمود (از اعلام قرن هفتم هجری، فیلسوف، متکلم، شارح حکمة الاشراق سهروردی), #قرن 7ق سهروردی (شیخ اشراق), شهاب الدین یحیی بن حبش (با عمر بن محمد سهروردی عارف اشتباه نشود، مؤسس مکتب‌ اشراق، احیاگر حکمت خسروانی، خواهرزاده عمر بن محمد سهروردی عارف), -549ق/1155م. سهرورد، زنجان، ایران##587ق/1191م. حلب، سوریه زنوزی , علی بن عبدالله (آقا علی مدرس طهرانی؛ فیلسوف صدرایی، عارف، فقیه؛ شیعه اثنا عشرى و ایرانى ), 1234ه‍.ق. اصفهان#1307ه‍.ق. تهران (آرامگاه: شهر رى؛ حرم حضرت عبد‌العظیم ع) قاضی عضدالدین ایجی , عبدالرحمن بن احمد (مکتب اشعری), 700ق./1301م. إیج (شهرى در فارس)##756 ق./1356م.(کرمان) عبدالرزاق لاهیجی, عبدالرزاق بن علی‎ (متکلم شیعی امامی، داماد و شاگرد ملاصدرا، متخلص به فیاض، صاحب کتب: «گوهر مراد»، «شوارق الالهام»، «سرمایه ایمان» و «مشارق الالهام فی شرح تجرید الکلام»), ؟؟؟.لاهیجان# # ۱۰۷۲ ق./1661م. قم شهرستانی , محمد بن عبدالکریم (متکلم، مورخ، محدث، فقیه شافعی، اصولی، مکتب اشعری، مولف کتب «الملل والنحل» و «نهایة الاقدام فی علم الکلام» و «مصارعة الفلاسفة» و «تفسیر مـفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار»، ازطرفداران اسماعیلیه؟), 479ق./1087م. شهرستانه، خراسان بزرگ (اکنون: جوزجان، افغانستان) # # 548ق./1154م. شهرستانه، خراسان بزرگ فلوطین, افلوطین (فیلسوف نوافلاطونی), 204م. لیکوپولیس#270م. کامپانیا، ایتالیا article 2383-2916 http:/hikmat.isramags.ir