تعالی و حلول در فلسفه ی اسپینوزا با تکیه بر عرفان اسلامی ملاصدرا شیرازی: صدرالمتألهین خواجه نصیرالدین طوسی نهج البلاغه (نهج‌البلاغه) الله ابن سینا: ابوعلی سینا اسپینوزا حلول عرفان ابن عربی وجود مطلق ثنویت دکارتی صفات ذاتی موجود مطلقا نامتناهی عرفان اسلامی همه -خداانگاری اسپینوزا خواجه نصیرالدین طوسی ابن سینا حسن حسن زاده آملی صفات ذاتیه ( الهی ) وجود حق مطلق (اسماء ذات) جوهر مادی عرفان اسلامى ارسطو محمد سعیدی مهر خواجه صائن الدین ابن تُرکه اصفهانی جرج برکلی هری اوسترین ولفسن کارل یاسپرس ابن عربی باروخ اسپینوزا آندره لالاند موسی بن میمون (Maimonides) صفات ذاتی(مقابل صفات حالی) فلسفه اسپینوزا علت داخلی صور تعالی صور حلول تعالی حالتی تعالی منطقی تعالی معرفتی ضرورت الهی کل و مجموع عالم طبیعت مخلوق شئ ممتد اسمای فعل اصالت کثرت جوهر روحانی جوهر مادی تمایز ذات و ظهور تئیسم حلولی حلول صعودی حلول نزولی حلول حضوری صفات نامتناهی شهناز شایان فر تعالی ملاصدرا شیرازی همه‌خدایی (پان‌تِئیسم) Persian دانشگاه شیراز تابستان/1388 در نظام یکتاگوهری اسپینوزا، تاکید بر برخی واژگان محوری از جمله طبیعت، جوهر، ‌علت داخلی (علت حلولی)، و طرح حضور ماده در خدا (= خدا به عنوان شی ممتد) سبب شده تا در عصر حیات او و پس از آن، قرائت های حلولی از فلسفه او پدیدار شود و او متهم به همه خدایی گردد؛ در حالی که اسپینوزا بارها خویش را از این اتهام مبرا دانسته و شواهد مختلفی در آثار او بر برائت او از چنین اتهاماتی گواهی می دهد. با نظر به فلسفه اسپینوزا به عنوان کلیتی مشتمل بر رهیافت، مبانی و شبکه زبانی خاص، می توان به قرائت های حلولی برآمده از برخی عناصر زبانی، از جمله خدا به عنوان علت داخلی، خدا به عنوان شی ممتد و خدا به عنوان طبیعت، پاسخ داد. در جستار حاضر، با تکیه بر عرفان اسلامی، صور مختلفی از تعالی و حلول ارایه می گردد. افزون بر آن اشکالات وارد بر تعالی در فلسفه اسپینوزا، بر اساس نظام فلسفی او، نقد و بررسی می گردد و با نظر به ساختار کلی فلسفه اسپینوزا و ویژگی هایی که او برای خدا در نظر می گیرد، می توان تصویری متعالی از خدا در نظام فلسفی او ترسیم نمود؛ از این رو گرچه خدای اسپینوزا از تعالی وجودی یا واقعی برخوردار نیست، از بین صور تعالی، در فلسفه اسپینوزا سه صورت از تعالی (تعالی حالتی، تعالی منطقی و تعالی معرفتی) قابل طرح است. گفتنی است این مقاله جهت تبیین و تحلیل مطالب، افزون بر آرای اسپینوزا، از برخی اصطلاحات و تعابیر فلسفه اسلامی و عرفان بهره جسته است. text شایان فر, شهناز (دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه الزهراء، تهران) اسپینوزا, باروخ (فیلسوف هلندی یهودی تبار، پیرو همه‌خدایی یا پان‌تئیسم), #۱۶۳۲م.آمستردام، هلند-۱۶۷۷م.لاهه، هلند ملاصدرا, صدرالدین محمد بن ابراهیم شیرازی (فیلسوف مشهور موسس حکمت متعالیه، شیعه و ایرانی), 979ق./950ش./ 1572م.#1050 ق./1641م. خواجه نصیر الدین طوسی, محمد بن محمد (فیلسوف و متکلم ایرانی سده هفتم، موسس کلام فلسفی، شیعه امامی), 579ق./1201م.توس،ایران-# # 672ق./1274م.کاظمین،عراق ابن سینا, حسین بن عبدالله (Ibn Sina؛ Avicenna؛ شیخ الرئیس، فیلسوف مشهور مشائی، شیعه و ایرانی), ۳۷۰ق/359ش./981م. (افشنه بخارا)# # ۴۲۸ق/416ش./1038م. (همدان) حسن زاده آملی, حسن (علامه ذوالفنون، فیلسوف و عارف شیعه ایرانی), 1307ش. لاریجان، آمل، مازندران#1400ش. قیصری, شرف الدین داود بن محمود ساوی( رومی الاصل و یکی از پیروان و شارحان مشهور مکتب ابن عربی در سده هشتم هجری), #751 ق. ابن عربی , شیخ اکبر؛ محیی الدین محمدبن علی (Ibn Arabi؛ شاعر، فیلسوف و عارف مشهور قرن هفتم هجری، از اولاد حاتم طائی، متولد اندلس، صاحب کتب «فتوحات مکیه» و «فصوص الحکم»، نظریه وحدت وجود), 560ق/1165م.#638ق/1240م. لالاند, آندره(فیلسوف فرانسوی، قائل به Involution , از منتقدان اسپنسر ), 1867#1963م. بارکلی, جورج (فیلسوف مسیحی انگلیکان ایرلندی), 1685م.کیلکنی،ایرلند#1753م.آکسفورد،انگلیس ولفسن, هری اوسترین (دانشمند یهودی، مورخ فلسفه یهودی و اسلامی، فیلسوف، استاد دانشگاه هاروارد، نخستین رئیس مرکز مطالعات یهود در امریکا), 1887م. بلاروس#1974م. ماساچوست، امریکا ارسطو, معلم اول (Aristotélēs،فیلسوف مشائی یونانی), 384 ق.م#322 ق.م ابن ترکه اصفهانی, صائن الدین علی بن محمد (عارف، فیلسوف، فقیه، شاعر، ادیب؛ شیعه اثنا عشرى و ایرانى، از محققین عرفا، از عرفای قرن نهم هجری، صاحب کتاب «تمهید القواعد» در عرفان نظری، نواده ابوحامد صدرالدین ترکه اصفهانى), 770ق. اصفهان، ایران#835ق. هرات، افغانستان ابن میمون, موسى بن میمون (Moses Maimonides، فیلسوف ارسطویی-نوافلاطونی، متکلم یهودی، نویسنده کتاب «دلالة الحائرین» یا «راهنمایی سرگشتگان»), 529ق.قرطبه،اندلس(کوردوبا،اسپانیا)#601ق.فسطاط یا قاهره،مصر یاسپرس , کارل تئودور (روان‌پزشک و فیلسوف اگزیستانسیالیست آلمانی؛ اگزیستانسیالیست خداباور، الهیدان و فیلسوف دین), 1883م.اولدنبورگ، آلمان#1969م.بازل، سوئیس سعیدی مهر, محمد (استاد گروه فلسفه و حکمت و منطق دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس تهران), -1340ش.تهران# article 2251-6123 http:/jrt.shirazu.ac.ir