نوسان ایمان و کفر از نظر ابن عربی و ملاصدرا معتزله ماهیت ایمان گناه الاشاعره انسان شناسی عرفانی معنای پراگماتیستی ایمان درجات ایمان حجاب خدا مرجئه ایمان گزاره ای تکلیف خداوند نوسان ایمان و کفر برابری ایمان و معرفت جدایی ایمان از عمل متعلق ایمان و کفر هماهنگی دین و عقل ایمان شخصی ثبات حقیقت انسان محبت ذاتی حق زیادت و نقصان ایمان و کفر کفر شرعی کفر سلوکی ابن عربی انسان شناسی فلسفی درجات کفر وجودی بودن کفر وجودی بودن ایمان حرکت قسری کفر ملاصدرا شیرازی: صدرالمتألهین خوارج (مذاهب کلامی) محبت گناه اطاعت انسان ایمان (فرجام شناسی) شمس‌الدین جرجانی حسن حسن زاده آملی حکمت متعالیه حرکت جوهری اصالت وجود وحدت تشکیکی وجود قرآن عین الیقین حب دنیا کفر ابوحامد غزالی طوسی ابوالحسن اشعری (موسس مکتب اشاعره) سعدالدین تفتازانی، مسعود بن عمر قاضی عضدالدین ایجی فلسفه دین آدام میتز ابن عربی عرفان نظری حقیقت انسانی(عرفان نظری) مقام حق الیقین(قسیم مقام علم الیقین و عین الیقین) مقام محبت سید محمد مرتضوی ملاصدرا شیرازی حاج ملاهادی سبزواری (موسس مکتب سبزوار) Persian اندیشه دینی تابستان/1389 ایمان در اندیشه دینی از بالاترین ارزش برخوردار است، ولی همیشه این سوال مطرح بوده است که آیا همه مومنان از ایمانی یکسان و مشابه و در نتیجه از ارزشی مساوی برخوردارند؟ به عبارت دیگر، آیا ایمان و کفر افزایش و کاهش پذیر است؟ پذیرفتن هر یک از دو طرف مساله، نتیجه پاسخ به سوالاتی است از قبیل این که آیا ایمان و کفر امری بسیط است یا مرکب؟ و آیا عمل در حقیقت آن دو دخیل است یا خیر؟ دانشمندان اسلامی در پاسخ به این پرسش ها اختلاف نظر دارند. این مقاله متکفل کشف و مقایسهدیدگاه دو تن از اندیشمندان برتر اسلامی، یعنی ملاصدرا و ابن عربی است. با توجه به مستندات ملاصدرا، از قبیل آیات قرآنی، مبانی عمومی فلسفه او از جمله: اصالت وجود، تشکیکی بودن وجود، حرکت جوهری و ... و نظرات کلامی وی از جمله وجودی تلقی کردن کفر و ایمان و ...، این نتیجه به دست آمده است که کفر و ایمان در دیدگاه او، شدت و ضعف پذیر است. اما ابن عربی به دلیل عدم ورود در بسیاری از مسایل مربوط به ایمان و کفر در آثار خود و نیز ذووجوه بودن عباراتی که در این باره از او به جا مانده است، نظر واحد و قطعی خود را ارایه نداده است. با این حال، با توجه به غلبه دلایل و شواهد دال بر تایید امکان و وقوع نوسان در کفر و ایمان، باید توجیهاتی را ارایه داد تا اختلافات ظاهری و احتمالی را برطرف سازد. در صورت مدلل نمودن موارد خاص، می توان گفت او نیز به کاهش و افزایش ایمان و کفر معتقد است، هرچند مبانی وی تنوع و استحکام مبانی صدرایی در امکان و روایی پذیرش شدت و ضعف در کفر و ایمان را ندارد. text مرتضوی, سیدمحمد (دانشیار گروه آموزشی معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد ) مهرابی, ابراهیم (عضو هیات علمی گروه معارف اسلامی، دانشگاه یاسوج) ابن عربی , شیخ اکبر؛ محیی الدین محمدبن علی (Ibn Arabi؛ شاعر، فیلسوف و عارف مشهور قرن هفتم هجری، از اولاد حاتم طائی، متولد اندلس، صاحب کتب «فتوحات مکیه» و «فصوص الحکم»، نظریه وحدت وجود), 560ق/1165م.#638ق/1240م. غزالی طوسی , ابو حامد محمد‎ بن محمد Abū Ḥāmid Muḥammad ibn Muḥammad aṭ-Ṭūsiyy al-Ġaz(z)ālīy(امام محمد غزالی، از معروفترین علمای اسلام، متکلم اشعری، ضد فلسفه، طرفدار منطق، شافعی مذهب، از متصوفه و عرفای قرن پنجم هجری، جامع معقول و منقول، رئیس جامع نظامیه بغداد) , 450ق/437ش./1059م. طوس، خراسان رضوی# # 505ق/490ش./1112م. طوس، خراسان رضوی حسن زاده آملی, حسن (علامه ذوالفنون، فیلسوف و عارف شیعه ایرانی), 1307ش. لاریجان، آمل، مازندران#1400ش. قاضی عضدالدین ایجی , عبدالرحمن بن احمد (مکتب اشعری), 700ق./1301م. إیج (شهرى در فارس)##756 ق./1356م.(کرمان) متز, آدام (Adam Mez؛ خاورشناس آلمانی، مقیم بازل سوئیس؛ استاد زبان‌های شرقی در دانشگاه شهر بازل سوئیس؛ صاحب کتاب «تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری، یا، رنسانس اسلامی» با عنوان عربی «الحضارة الاسلامیة فی القرن الرابع الهجری»؛ وی مدعی تأثیر پذیری شیعه در مسائل کلامی از معتزله است), 1869م. فرایبورگ، آلمان#1917م. فرایبورگ، آلمان سبزواری, حاج ملاهادی بن مهدی (فیلسوف صدرایی، حکمت متعالیه), 1212ق./1798م,#1289ق./1872م. قیصری, شرف الدین داود بن محمود ساوی( رومی الاصل و یکی از پیروان و شارحان مشهور مکتب ابن عربی در سده هشتم هجری), #751 ق. سعدالدین تفتازانی , مسعود بن عمر (فقیه شافعی و حنفی، ادیب، مفسر، متکلم مکتب اشعری و مکتب ماتریدی؟، منطقی، فیلسوف ارسطویی، شاگرد قطب رازی و عضدالدین ایجی، ایرانی) , 722ق./701ش./1323م. تفتازان، شیروان، استان خراسان شمالی # # 792ق./769ش./1390م. سمرقند، ازبکستان اشعری , ابوالحسن علی بن اسماعیل (موسس مکتب کلامی اشعری), 260ق/874م.#324ق/936م. میرسیدشریف جرجانی , علی بن محمد بن علی گرگانی (فیلسوف، متکلم، منطق‌دان، شارح، حاشیه نویس و ادیب ایرانی نیمه دوم قرن هشتم و اوایل قرن نهم هجری قمری، حنفی مذهب و اشعری مسلک، منسوب به امامیه ؟، نظریه وحدت وجود) , 740ق/1340م. گرگان#۸۱۶ق./1414م. شیراز ملاصدرا, صدرالدین محمد بن ابراهیم شیرازی (فیلسوف مشهور موسس حکمت متعالیه، شیعه و ایرانی), 979ق./950ش./ 1572م.#1050 ق./1641م. article 2251-6123 http:/jrt.shirazu.ac.ir