بررسی معنایابی و معناداری زندگی در آراء محیی‌ الدّین ابن‌ عربی و سورن کی‌یرکگور عرفان اسلامی فلسفه دین سورن کی یر کگور ابن عربی فلسفه تطبیقی عظیم حمزئیان معنای زندگی (فلسفه اخلاق) (وابسته) Existentialism فلسفه های اگزیستانس - فلسفه اصالت هستی ظهوری انسان (مجتبوی) کلیدواژه فارسی: ابن‌ عربی، سورن کی‌یرکگور، معناداری، معنایابی، انسان شناسی، دوون جووان، وحدت وجود<br /> عنوان صفحه مقدمه .........................................................................................................................1 فصل اول: کلیات پژوهش ............................................................................................9 1-1- مقدمه ..............................................................................................................10 1-2- بیان مسئله .........................................................................................................10 1-3- اهمیت و ضرورت پژوهش ....................................................................................28 1-4- سؤالات پژوهش .................................................................................................29 1-4-1- سؤال اصلی .................................................................................................................29 1-4-2- سؤالات فرعی ..............................................................................................................29 1-5- فرضیه‌های پژوهش .......................................................................................29 1-6- پیشینه پژوهش .................................................................................................31 1-7- اهداف پژوهش ............................................................................................... 36 1-8- روش پژوهش .................................................................................................36 1-9- محدودیت‌های پژوهش .....................................................................................37 1-10- ویژگی‌ها و تمایزات پژوهش .............................................................................39 1-11- کاربرد نتایج پژوهش .......................................................................................40 1-12- جمع بندی ...................................................................................................40 فصل دوم: ادبیات پژوهش (مفهوم‌شناسی واژه معنا و مقوله معنایابی زندگی و مروری بر احوال و آثار ابن‌عربی و کی‌یرکگور).42 2-1- مقدمه .............................................................................................................43 2-2- واژه معنا و مقوله معنایابی و معناداری زندگی .......................................................47 2-2-1- معنای واژه معنا ..........................................................................................49 2-3- معنای واژه «زندگی» ........................................................................................50 2-4- معنای اصطلاح «معنایابی و معناداری‌زندگی» .......................................................51 2-4-1- معنایابی و نسبت آن با دو مفهوم «جعل» و «کشف» .................................................51 2-4-2-روش‌های معنایابی، معناداری و معنابخشی به زندگی ..............................................52 2-4-2-1- معنایابی و معناداری زندگی از طریق «امور انفسی» ........................................52 2-4-2-2- معنایابی و معناداری زندگی از طریق «امور آفاقی» .......................................53 2-5- عرفان اسلامی، معنا و مقوله معنای زندگی ...........................................................54 2-5-1- توجه به مقوله زندگی در نزد عارفان مسلمان .................................................................54 2-5-2- عرفان و معنا .............................................................................................56 2-5-2-1- معنامندی سه مقوله «عرفان»، «فلسفه» و «معنای‌زندگی» ...................................58 2-5-3- عرفان و پاسخ به بی‌معنایی زندگی ..............................................................................59 2-5-3-1- ارتباط عرفانی خدا و انسان در مواجهه با معناداری و بی‌معنایی زندگی ...............60 2-5-3-2- بی‌معنایی، عرفان و ارتباط آن با «منِ دغدغه‌مند » نیگل ...................................62 2-5-3-2-1- «طبیعت» در عرفان‌اسلامی و نسبت آن با معناداری و بی‌معنایی زندگی.63 2-5-4-عرفان و قرائت «امیدگرا» از مقوله معنای زندگی ............................................................67 2-5-4-1- عرفان، معناداری زندگی و قرائتی «امیدگرا» از الهیّات اسلامی ..........................68 2-6- اگزیستانسیالیسم، معنا و مقوله معناداری زندگی .............................................................74 2-6-1- اگزیستانسیالیسم و معنا ................................................................................................77 2-6-2- فلسفه اگزیستانسیال، معناداری زندگی و قرائتی « امیدگرا» از الهیّات مسیحی .....................79 2-7- عرفان اسلامی و فلسفه اگزیستانسیال ..............................................................................81 2-7-1- توجّه به ِ«انسان» و«معنایابی زندگی»؛ نقطه اشتراکِ عرفان‌اسلامی و فلسفه اگزیستانسیال .....81 2-7-1-1- « انسان‌شناسی» در دو سنّت اوّل و دوّم عرفانی و معنایابی زندگی ......................81 2-7-1-1-1-«وحدت وجود»( به‌مثابه عنصر معنابخشِ زندگی در انسان‌شناسی عرفانیِ سنّت دوّم) ........ 84 2-7-1-1-2- «انسانِ کامل» و مقوله معنایابی در انسان‌شناسی سنّت دوّم عرفانی .....87 2-7-1-2- انسان‌شناسی در اگزیستانسیالیسم متقدّم و متأخّر و مقوله معنایابی ......................90 2-7-2- جایگاه «انسان» و «معنای زندگی» (در سنّت دوّم عرفان‌اسلامی و فلسفه اگزیستانسیالیسم متقدّم) ..........93 2-7-2-1- وجود .......................................................................................................95 2-7-2-2- حقیقت .......................................................................................................96 2-7-2-3-انسان .......................................................................................................96 2-8- شرح ِ احوال و جایگاه ابن‌عربی در عرفان اسلامی ..................................................97 2-8-1-شناخت ابن‌عربی ازمتنِ آثار او .....................................................................................98 2-8-1-1-ابن‌عربی فیلسوفِ بزرگ اسلامی .......................................................................100 2-8-1-2- ابن‌عربی راویِ مکاشفات عرفانی و شاعرِ عاشقانه‌های ادبی ..................................101 2-8-2- ابن‌عربی در آینه آثارِ شارحانِ اولیّه .................................................................102 2-8-2-1- ابن‌عربی و ساختار نظام‌مند اندیشه شارحان متقدّم وی( از صدرالّدین قونوی تا داوود قیصری) . 102 2-8-2-2- ابن‌عربی و شرح عاشقانه فخرالدّین عراقی .....................................................103 2-8-3- ابن‌عربی در آینه آثارِ شارحان معاصر( از قرائت سنّت‌گرای کُربن تا قرائت ساختارشکنانه اِلموند) 106 2-9- شرح احوال و جایگاه کی‌یرکگور در مکتب اگزیستانسیالیسم ..........................................109 2-9-1- شناخت کی‌یرکگور از متن آثار او .....................................................................110 2-9-1-1- کی‌یرکگور به‌مثابه پدرِ مکتب اگزیستانسیالیسم ................................................112 2-9-1-2- کی‌یرکگور، راویِ «امیدگرایی» در الهیّات مسیحی .........................................113 2-9-2- کی‌یرکگور در آینه آثار نویسندگان ..................................................................114 2-9-2-1- کی‌یرکگور به‌مثابه عارفی شوریده (از قرائت عرفانی ماریون میلنرتا تقریر شاعرانه کلر کارلایل) ..115 2-9-2-2- کی‌یرکگور، به‌مثابه فیلسوفی وجودگرا در برابر هِگل ........................................116 2-10- جمع‌بندی .....................................................................................................117 فصل سوم: بررسی معنایابی، معناداری و معنابخشی زندگی در آراء محیی‌الدّین ابن‌عربی .121 3-1- مقدمه ............................................................................................................122 3-2- ابن‌عربی و مسئله معنا ......................................................................................125 3-2-1- اصطلاح‌شناسی مفاهیمِ: «وجود»، «جهان»، «خدا» و «انسان» درعرفانِ ابن‌عربی ...............125 3-2-2- انسان و مسئله معنا از منظر ابن‌عربی .........................................................................128 3-2-2-1- فهم معنای حقّ از طریق خود و دیگری( نفس و انسان کامل) ..........................130 3-2-2-2- پیامبران، مسئله معنا و انسان شناخت عرفانی ابن‌عربی ..................................131 3-2-2-2-1- معناشناسی دو واژه «انسان » و «اُنس» از منظر ابن‌عربی و نقش آن در فهم معنای زندگی .132 3-2-2-2-2- کارکرد معناشناختی «انسان‌کامل » و «انبیاءالهی» در اندیشه ابن‌عربی ...........134 3-2-2-2-2-1- «کلمه» و معنای «انسان» از منظر ابن‌عربی ................138 3-2-2-2-2-2- معناشناسی اصطلاح «حقیقت محمدیّه» و نسبت آن با انسان‌کامل 143 3-2-2-2-2-2-1- «جوامع‌الکَلِم»، معنای زندگی و «حقیقت محمدیّه» ........ 145 3-2-2-2-2-2-2- مفهوم«ختمّیت»، «معنا» و نسبت آن با انسان‌کامل 146 3-2-2-3- «حقیقت انسانی » و «معنا» در اندیشه ابن‌عربی ...........................................148 3-2-2-3-1- «زنانگی و مردانگی» دو عنصر معنامند در اندیشه ابن‌عربی ..........149 3-2-2-3-2- «زنانگی و معنا» در اندیشه عرفانی ابن‌عربی .............................150 3-2-3-«خدا» و مسئله معنا از منظر ابن‌عربی .................................................................159 3-2-3-1- «واجب‌الوجود» از منظر ابن‌عربی و مسئله معنا ...........................................160 3-2-3-2- معنای «حقّ» و ارتباط آن با «حقّ بودگی‌جهان» از منظر ابن‌عربی .................163 3-2-3-2-1-« ربوبیّت»، «الوهیّت» و معنامندی هستی از منظر ابن‌عربی ............164 3-2-3-2-2-« تنزیه»و«تشبیه» به‌مثابه دو رویکرد معناشناختی در‌خداشناسی عرفانی ابن‌عربی ..166 3-2-3-2-3- «حجاب عرفانی» و موانع دست‌یابی به معنا در خداشناسی عرفانی ابن‌عربی ...169 3-2-4- هستی و مسئله معنا از منظر ابن‌عربی ........................................................................173 3-2-4-1-هستی و نیستی؛ معنا و بی‌معنایی ...............................................................175 3-2-4-2-«پویایی جهان»، «الهیّات پویش» و خَلقِ دائمی معنا از منظر ابن‌عربی ..............177 3-2-5- معنای واژه «معنا» در اندیشه ابن‌عربی .....................................................................184 3-2-5-1- معنا به‌مثابه هدف و پیوند آن با «تأویل» ......................................................185 3-2-5-2- معنا به‌مثابه کارکرد و پیوند آن با «آینه‌بودگیِ انسان» .................................187 3-2-5-2-1- رسیدن به کمال، مهم‌ترین کارکرد زندگی انسان .........................187 3-2-5-2-2- فایده‌مند بودن زندگی، فارغ از «مراتب انسانی» و «مرزبندی‌های جنسیتی» ..188 3-2-5-3- معنا به‌مثابه ارزش و پیوند آن با «وحدت وجود» .........................................189 3-2-6- معنای واژه «زندگی» در اندیشه ابن‌عربی .................................................................190 3-2-6-1- زندگی به‌مثابه موقعیت انسان در هستی و پیوند آن با «عالم خیال» ..................191 3-2-6-2- زندگی به‌مثابه رویدادهای فردی و اجتماعی و پیوند آن با اصلاح «مملکت‌انسانی» .......191 3-2-7- معنایابی و معناداری زندگی از منظر ابن‌عربی ..........................................................192 3-2-7-1- «کشف» و «جعل» معنا در زندگی از منظر ابن‌عربی .....................................192 3-2-8- روش‌های معناداری و معنایابی زندگی از منظر ابن‌عربی .............................................195 3-2-8-1- معنایابی به روش «طبیعت‌گرا» در اندیشه ابن‌عربی ......................................195 3-2-8-2- معنایابی «فراطبیعت‌گرا» در نظام فکری ابن‌عربی .......................................199 3-2-9-گستره اندیشه ابن‌عربی در جهان معاصر و قرائت «امیدگرای» وی از الهیّات‌اسلامی ......................199 3-2-10- تحلیلی بر معنایابی و معناداری زندگی در اندیشه ابن‌عربی .........................................200 3-3- جمع بندی ....................................................................................................203 فصل چهارم: بررسی معنایابی، معناداری و معنابخشی زندگی در آراء سورن کی‌یرکگور.....207 4-1- مقدمه ...........................................................................................................208 4-2- کی‌یرکگور و مسئله معنا ...................................................................................211 4-2-1- اصطلاح‌شناسی مفاهیمِ: «وجود»،«جهان»،«خدا» و «انسان» در فلسفه سورن کی‌یرکگور.....211 4-2-2- «انسان» و مسئله معنا از منظر سورن کی‌یرکگور ..........................................................215 4-2-2-1- معنای «فرد» و «جمعیّت» انسانی از منظر سورن کی‌یرکگور ...........................218 4-2-2-2- انسان و مقوله معنا در انسان‌شناخت فلسفی کی‌یرکگور .................................220 4-2-2-2-1-انسان‌حسّانی و مقوله معنا در انسان‌شناخت فلسفی کی‌یرکگور ......224 4-2-2-2-2-انسان‌اخلاقی و مقوله معنا در انسان‌شناخت فلسفی کی‌یرکگور .....226 4-2-2-2-3-انسان‌ایمانی و مقوله معنا در انسان‌شناخت فلسفی کی‌یرکگور .....233 4-2-2-2-3-1-پیامبران و مقوله معنا در انسان‌شناخت فلسفی کی‌یرکگور .236 4-2-2-2-3-2- «زنانگی ومردانگی» دو عنصر معنامند در انسان‌شناخت فلسفی کی‌یرکگور. 243 4-2-2-2-4- «زنانگی و معنا» در انسان‌شناخت فلسفی کی‌یرکگور .................246 4-2-2-2-4-1- «زنانگی»، «عشق» و معنا در انسان‌شناخت فلسفی کی‌یرکگور 247 4-2-3- خدا و مسئله معنا در اندیشه فلسفی کی‌یرکگور ..........................................................251 4-2-3-1- اثبات وجودِ خدا و مسئله معنا در گفتمان فلسفی کی‌یرکگور ..........................254 4-2-3-2- خداوند به‌مثابه موجود مطلق در اندیشه کی‌یرکگور و مسئله معنا ...................257 4-2-3-3- خدا به‌مثابه حقیقت در اندیشه کی‌یرکگور و ارتباط آن با مسئله معنا ..............261 4-2-3-4-«خدای‌مطلق» و «خدای‌شخص‌وار» یا «تنزیه» و «تشبیه» در خداشناسی کی‌یرکگوری ..263 4-2-3-5- خداوند به‌مثابه روح‌الهی در اندیشه کی‌یرکگور و مسئله معنا .......................266 4-2-3-5-1- روح به‌مثابه «نفس یا خود» در اندیشه کی‌یرکگور و مسئله معنا ...268 4-2-4- هستی و مسئله معنا در اندیشه فلسفی کی‌یرکگور ........................................................270 4-2-4-1-«مرتبه‌گونگی عالم» و ارتباط آن با «کلمه و معنا» در هستی‌شناسی کی‌یرکگوری .........275 4-2-4-2- «پویایی جهان» و ارتباط آن با «خلق دائمی معنا» در هستی‌شناسی کی‌یرکگوری .......277 4-2-4-3- «نیستی و بی‌معنایی» در هستی‌شناسی کی‌یرکگور ......................................282 4-2-5- «معنای واژه معنا» در اندیشه کی‌یرکگور ..................................................................283 4-2-5-1- «معنا به‌مثابه هدف» و پیوند آن با «فردیّت» در اندیشه کی‌یرکگور ..........................286 4-2-5-2- «معنا به‌مثابه کارکرد» و پیوند آن با «مراتب» و «وظایف‌انسانی» در اندیشه کی‌یرکگور.287 4-2-5-2-1- کارکرد معنا در « مقابله با یأس» و «قرائتی‌امیدگرا» از فلسفه کی‌یرکگور .290 4-2-5-3- «معنا به‌مثابه ارزش» و پیوند آن با « پذیرشِ و فهمِ وجودی خود» در هستی ....293 4-2-6- «معنای واژه زندگی» در اندیشه کی‌یرکگور .................................................295 4-2-7- «معنایابی و معناداری زندگی» در اندیشه کی‌یرکگور .................................................299 4-2-7-1- «جعل و کشف» معنا در زندگی از منظر کی‌یرکگور ......................................302 4-2-8-روش‌های معناداری و معنایابی زندگی از منظر کی‌یرکگور ..........................................304 4-2-8-1- معنایابی و معناداری زندگی به روش «طبیعت‌گرا» در اندیشه کی‌یرکگور ..................305 4-2-8-2- معنایابی و معناداری زندگی به روش «فراطبیعت‌گرا» در اندیشه کی‌یرکگور ..............309 4-2-9- گستره اندیشه کی‌یرکگور در جهان معاصر و قرائت «امیدگرای» وی از الهیّات مسیحی.......310 4-2-10- تحلیلی بر معنایابی و معناداری زندگی در اندیشه کی‌یرکگور ......................................312 4-3- جمع‌بندی .....................................................................................................319 فصل پنجم: مقایسه و نتیجه‌گیری ............................................................................324 5-1- مسئله «معنا» در گفتمان ابن‌عربی و کی‌یرکگور در ساحت انسان‌شناختی با دو مفهوم انسان کامل و انسان ایمانی در پیوند است ......................................................................................................330 5-2- مسئله «معنا» در گفتمان ابن‌عربی و کی‌یرکگور در ساحت خداشناختی با مقولاتی همچون: «مراتب الهی»، «حقیقت» و «وجود» در پیوند است ......................................................................................331 5-3- مسئله «معنا» در گفتمان ابن‌عربی و کی‌یرکگور در ساحت هستی‌شناختی با دو مفهوم مرتبه‌گونگی عالم و نیز پویش و صیرورت در پیوند است .....................................................................................333 5-4- معنای «معنا» و معنای «زندگی» در اندیشه ابن‌عربی و کی‌یرکگور با سه مقوله «هدف»، «کارکرد» و «ارزش» در پیوند است ...................................................................................................335 5-5- اصطلاح معناداری، معنایابی و معنابخشی به زندگی را می‌توان در گفتمان عرفانی و فلسفی دو متفکّر در دو ساحت طبیعت‌گرا و فراطبیعت‌گرا دنبال نمود و مورد تحلیل قرار داد ..........................................338 5-6-اصطلاح معناداری و معنایابی زندگی را می‌توان با دو شیوه جعل‌گرایانه و کشف‌گرایانه در گفتمان دو اندیشمند مرتبط دانست .................................................................................................340 5-7- شباهت‌ها و تفاوت‌ها در حوزه معناداری و معنایابی زندگی در گفتمان ابن‌عربی و کی‌یرکگور در سه ساحت انسان‌شناختی، هستی‌شناختی و خداشناختی دنبال می‌شود ........................................................344 منابع .....................................................................................................................346, text طباطبایی واعظ, سید امیر محمد (دانشگاه سراسری سمنان ـ دانشکده علوم انسانی ـ گروه عرفان و تصوف اسلامی) خیاطیان , قدرت الله ( دانشیار گروه ادیان و عرفان، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران) حمزئیان, عظیم (استادیار گروه الهیات دانشگاه سمنان), 1344ش.- ابن عربی , شیخ اکبر؛ محیی الدین محمدبن علی (Ibn Arabi؛ شاعر، فیلسوف و عارف مشهور قرن هفتم هجری، از اولاد حاتم طائی، متولد اندلس، صاحب کتب «فتوحات مکیه» و «فصوص الحکم»، نظریه وحدت وجود), 560ق/1165م.#638ق/1240م. کی یر کگور , سورن آبو (Søren Kierkegaard، فیلسوف اگزیستانسیالیست دانمارکی، مسیحی لوتری، ایمان گرای افراطی), -1813م.کپنهاگ، دانمارک#1855 م.کپنهاگ، دانمارک Thesis Comparative