جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی ساختار عقلانیت دینی در دو مکتب کلامی امامیه و ماتریدیه به بررسی لایه‌های عقل‌گرایی، روش‌شناسی معرفت دینی، و نسبت عقل و وحی در این دو سنت پرداخته است. مسئلة اصلی مقاله آن است که هر یک از این مکاتب تا چه اندازه قابلیت نظریه‌پردازی و بازسازی فلسفة دین اسلامی را در درون سنت خود دارا هستند. پژوهش با روش توصیفی‌ـ تحلیلی و با استفاده از منابع اصلی کلامی، آثار متفکران برجستة هر مکتب، و مطالعات معاصر سامان یافته است. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که عقلانیت امامیه با عبور از عقل استنباطی به عقل فلسفی و سپس عقل معناشناختی الگویی چندلایه و نظام‌مند از عقل دینی ارائه می‌دهد که توان تحلیل، بازسازی مفهومی، و نظریه‌پردازی در فلسفة دین را داراست. در مقابل، عقلانیت در مکتب ماتریدیه عمدتاً بر مبنای عقل فطری و اثباتی استوار است و در حوزة تحلیل مفاهیم و تفسیر فلسفی از آموزه‌های دینی رویکردی محافظه‌کارانه و دفاعی اتخاذ می‌کند. دستاورد نظری پژوهش طراحی دو مدل مفهومی برای تحلیل عقلانیت دینی در هر مکتب و ارائة جدول تطبیقی نهایی است که نشان می‌دهد عقلانیت امامیه، به‌ویژه در مواجهه با چالش‌های فلسفة دین معاصر، از قابلیت بیشتری برای نظام‌سازی مفهومی برخوردار است.

داوکینز باانکار خدا ودین و موهومی دانستن آنها ادعا دارد ایمانِ دینی، حقیقتی کور و نوعی بیماری روانی و محصول تصادفی نوعی کجروی در امری سودمند است بنابراین دین با علم متعارض و تقابل ویروس‌گونه دارد و جلوپیشرفت آن را می‌گیرد.در این تحقیق به روش تحلیلی و توصیفی به نقد و بررسی دیدگاه وی پرداخته شده‌است و روشن شده است رویکرد کلام فلسفی برخلاف دیدگاه داوکینز معتقد است علم و دین نه تنها متعارض نیستند بلکه حقیقت دین برخلاف داوکینز برخاسته از نهاد پاک آدمی و برپایه‌های عقلی و خلل‌ناپذیر استواراست و رابطه‌اش با علم دربرخی حوزه‌ها متمایز ودربرخی‌ مکمل و دربرخی مواردتعامل است همچنین از منظرکلام فلسفی چنانچه علم تجربی بصورت مطلق و حتمیت و قطعیت نگریسته شود خطای فاحش و زیانباری تا حد انکارخدا و انکاردین و موجب فروریختن پایه‌های اخلاق و فضایل انسانی‌خواهدشد.

در عصر صفویه با انتقال پایتخت به اصفهان، علم کلام به شکوفایی رسید. علمای زیادی به اصفهان مهاجرت کردند و مدارسی تاسیس کردند. گرایشهای مختلف کلامی همراه شکوفایی علم کلام پا به عرصه رقابت گذاشتند و سه رویکرد کلامی در مدرسه اصفهان بوجود آمد. کلام عقلگرای فلسفی، کلام حدیث گرا و کلام عقلگرای غیر فلسفی. مدرسه اصفهان هرچند از اخباریان نیز تاثیر پذیرفت، ولی تحت تسلط این جریان قرار نگرفت و یک سرچشمه فکری مهم آن جریان حدیثگرای جبل عامل می باشد آنهم از طریق افرادی مانند محمد بن حسن عاملی معروف به کمال الدین درویش و حسین بن عبدالصمد عاملی و برخی از خاندان شهید ثانی مانند حسن بن زین الدین صاحب معالم و فرزند وی شیخ محمد و نبیره او شیخ علی صاحب الدر المنثور والدر المنظوم . شهیدثانی را می توان یکی از مهمترین شخصیتهای طرفدار رویکرد نقلی کلام دانست. این نگاه به برخی از شاگردانش که در عصر صفوی راهی ایران شدند نیز انتقال یافت این افراد هر چند گرایش حدیثی دارند ولی مانند اخباریان به تکفیر و تفسیق عالمان اصولی گذشته نمی پردازند و درگیری چندانی با اصول فقه ندارند به عبارت دیگر این افراد اخباری شمرده نمیشوند.

در حوزه علوم فلسفه و کلام، نصیرالدین طوسی به عنوان یکی از اندیشمندان دوگانه شناخته می‌شود. او در برخی از مباحث و موضوعات دانشی، دو عقیده متفاوت را ارائه کرده است که یکی بر اساس اصول فکری متکلمان و دیگری بر مسلک فیلسوفان استوار است. این موضوع ممکن است در ابتدا ابهام و تردید ایجاد کند، زیرا به نظر می‌رسد که نصیرالدین طوسی نظرات چندگانه‌ای را ارائه داده است. این رساله با ارائه یک دیدگاه جامع و تحلیلی، به بررسی زندگانی نصیرالدین در سه دوره زمانی می‌پردازد. سپس، یک فهرست جامع از کتابشناسی آثار و گاه‌شمار تألیفات تاریخ‌دار وی ارائه می‌شود. در ادامه، نظرات چندگانه نصیرالدین طوسی شمارش شده و نوعی ناهمگونی را نشان می‌دهد. شش فرض مختلف در تحلیل این نظرات مطرح می‌شود و به قائلین و حامیان هر یک از آن‌ها پرداخته می‌شود. هر یک از این فروض به دقت بررسی شده تا مشخص شود کدام یک قوی‌تر است. در نهایت، دیدگاه برگزیده ارائه می‌شود. این رساله با بررسی دیدگاه‌های نصیرالدین طوسی و توجه به جایگاه اجتماعی و علمی او، نشان می‌دهد که رأی واقعی وی بر اساس مبانی کلام امامیه است. همچنین، دیدگاه‌های فلسفی او به اقتضای علم فلسفه در آثار فلسفی او آورده شده است. علاوه بر این، آثار فلسفی و دیدگاه‌های فلسفی مقابل با کلام امامیه به دلیل شرایط زندگی و حضور در قلاع اسماعیلی، و از روی تقیه به رشته تحریر در آمده است. فرضیه «تبدل رأی» در این پژوهش به طور کلی رد می‌شود.

سیدجلال‌الدین‌آشتیانی متفکری با رویکرد صدرایی و عرفانی و دارای ذهنی نقاد است. نقد جلوه‌گاه مرزهای اندیشه‌ها است. انتقادات آشتیانی دارای وسعتی است که از مخالفان تا سرآمدان فلسفه و عرفان را شامل می‌شود. او متکلمان، عرفا، فلاسفه مشائی، اشراقی و حتی صدرایی را نقد کرده است. در این رساله با روش تحلیلی-توصیفی به دنبال ارائه دیدگاهی جامع از اندیشه‌های آشتیانی بوده‌ایم، به این منظور انتقادات او را در سرتاسر ابواب فلسفه و عرفان، مطمح نظر قرار داده‌ایم و مبانی‌ای را که این انتقادات بر آن استوار است، بررسی نموده‌ایم. مباحث رساله، ذیل سه عنوان وجودشناسی، جهان‌شناسی و انسان‌شناسی طرح شده است. از باب نمونه او هم ادله عرفا در وحدت وجود را نقد می‌کند و هم از مدعای وحدت وجود دفاع می‌کند، هم ادله عرفا بر صادر اول بودنِ وجود منبسط را نقد می‌کند، هم از صادر اول بودن وجود منبسط دفاع می‌کند. همچنین او برخی از صدرائیون را که منکر تشکیک ماهوی هستند نقد می‌کند و تشکیک در ماهیت را به تشکیک در وجود ارجاع می‌دهد. او هم نظر برخی از متکلمین و تفکیکیان مبنی بر مادی بودن نفس را مورد نقد قرار می‌دهد، هم نظر برخی از فیلسوفان مبنی بر مجرد محض بودن نفس را نقد ‌می‌کند و برای نفس دو ساحت روحانی و جسمانی قائل می‌شود. آشتیانی هم نقدهای جلوه بر برهان تضایف را مخدوش می‌داند، هم خودش این برهان را از جهتی دیگر نقد می‌کند. او عمدتا با مبانی صدرایی و عرفانی و گاه با مبانی مشائی و دینی به نقد دیگران پرداخته است. آشتیانی به جهت تکیه به نگاه صدرایی با دو چالش روبرو است: اول اینکه نتواند تقریر صحیح و همدلانه‌ای از نظری که نقد کرده است ارائه دهد، دوم اینکه روبنای نظر دیگران را صرفا با تکیه به مبانی صدرائی مورد انتقاد قرار دهد. آشتیانی در اکثر موارد از این چالش‌ها سربلند بیرون آمده است.

همواره پژوهش در باب مسئله که خاستگاه دین یکی از مسائل اصلی و مهم در حوزه دین پژوهی بوده است. فلاسفه، متکلمین نسبت به این مسئله بی‌تفاوت نبوده‌اند و برای این پرسش که خاستگاه دین چیست؟ رهیافتهایی داشته اند. شیخ مفید(ع) که از میان متکلمین دارای تبحر فوق العاده‌ای در حوزه علم کلام و شناخت قرآن است، پاسخ های ارزشمندی را برای این سوال ارائه نموده است. از این پژوهش حاضر بر آن است که به بررسی و تحلیل خاستگاه اخلاقی دین از منظر این متکلم ارجمند امامیه بپردازد که در نتیجه می‌تواند پاسخ مناسبی به پرسش مذکور را ارائه نماید. فطرت الهی انسان، فلسفه‌ی خلقت بشر و انگیزه‌ی انسان برای کسب معرفت الهی از مواردی هستند که شیخ مفید(ره)، از آنان به عنوان خاستگاه‌های دین یاد می‌کند زمینه های اخلاقی دارند. از موارد دیگری که این متکلم شیعه، از آنان به عنوان خاستگاه دین نام می‌برد، می‌توان به عدل الهی و ضرورت وجود راهنمای الهی برای انسان اشاره نمود نیز به بیان خاستگاه اخلاقی دین می پردازد. که مورد اخیر را می‌توان مهم‌ترین و مفصل‌ترین بحث پیرامون خاستگاه اخلاقی دین برشمرد. در این موضوع به بحث ضرورت وجود پیامبران و ضرورت وجود امامان معصوم (ع) به صورت جداگانه پرداخته می‌شود. محقق بر آن است تا در این پژوهش به موارد ذکر شده از منظر دیدگاه کلامی شیخ مفید(ره) به تفصیل بپردازد و با توجه به قدرت و تبحر کلامی شیخ مفید(ره) توانسته است پاسخ مناسبی به پرسش مذکور را ارائه نماید.