جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

برخی مفاهیم مطرح در علم اصول‌فقه دارای لوازمی است که می‌تواند نتایج خاصی درباره کثرت‌گرایی دینی یا پلورالیسم داشته باشد. مفاهیمی چون حجّیتِ‌ قطع، تصویب و تخطئه، معذّریت و منجّزیت، جاهل قاصر و مقصر، حکم واقعی و حکم ظاهری، ذاتی بودن انکشاف برای قطع و یا عدم آن، نسبت احکام با مصالح و مفاسد واقعی، قبح عقاب بلابیان، حق الطاعه و... به نحوی دارای الزاماتی کلامی است که بسته به نوع تبیین، منجر به نتایجی در حوزه‌های مختلف کثرت‌گرایی‌دینی می‌شود. تقریر جناب شیخ انصاری در وجوب متابعت از قطع و حجیت ذاتی آن و خلف ید شارع از نفی این حجیت ذاتی، سبب شده تا پیامدهایی از علم اصول به علم کلام تسری کند. اهمیت این موضوع زمانی است که تاثیرات اصول فقه بواسطه تاثیر در علم فقه و افعال انسان‌ها(ملکفین)، دوچندان می‌شود. قطع از منظر اصولیان، باور جازم بوده و عنصر توجیه و صدق، در ثبوت حجت برای آن نقشی ندارد چراکه ذاتی آن است. این تقریر از حجیت ذاتی قطع، سبب می‌شود تا بن‌نگره عبد-مولا دست خوش تغییر شده و اگر فرد، قاطعانه عملی را انجام دهد، فارغ از مصیب یا مصیب نبودن، شخص نتنها در محضر شارع، دارای حجت و معذریت است بلکه بر شارع واجب است که او را جزا دهد چرا که حجت ذاتی قطع بوده و مکلف می‌بایست بر اساس آن عمل کند و این عمل لابشرط از صدق است و می‌تواند از هرطریقی حاصل شده باشد. این تقریر سبب بروز پیامدهای «این‌جهانی» و «آن‌جهانی» متعددی شده و ساختار مساله کثرت‌گرایی دینی را تغییر می‌دهد. کثرت‌گرایی را اللهیات تسامح نیز نامیده‌اند ولی پلورالیسم حاصل از حجیت قطع، لزوما سبب تسامح نخواهد شد بلکه به مراتب خشونت‌های دینی را افزایش خواهد داد.

این پایان‌نامه پیرامون مسئله‌ی ",تکثر ادیان و یگانگی آن‌ها", است؛ که یکی از مهم‌ترین مباحث در علم کلام جدید و فلسفه دین به شمار می‌رود و در محافل علمی و دینی مورد توجه قرار گرفته است. در این پایان نامه ابتدا به تبیین اصطلاحات پایه مورد استفاده در پژوهش پرداخته و سپس برجسته‌ترین نظریه‌ها و دیدگاه‌ها درباره پیدایش دین تبیین می شود. همچنین دلایل اصلی طرح بحث وحدت وکثرت ادیان از سوی اندیشمندان، و نیز اختلاف دیدگاه‌ها درباره‌ی آن در میان متفکران امامیه بررسی می شود و در نهایت تصویری از واقعیت چندگانگی و اختلاف در میان انسان‌ها ارائه شده و دیدگاه مکتبی که با تکثر ادیان سازش نداشته را درباره‌ی تکثر و چگونگی مواجهه با آن تشریح کرده است. در این پژوهش به این نتیجه رسیده ایم که برخی از دیدگاه های گوناگون در پیدایش دین موجب پدید آمدن تکثرگرایی شده است و نه دیدیگاه و از طرف دیگر طرح مسئله تعددگرایی در اندیشه امامیه بازتاب داشته و موجب پدید آمدن دیدگاه های گوناگونی شده است؛ زیرا این دیدگاه اساس دین را هدف گرفته است. از این‌رو، پس از اینکه مقصود از وحدت دین را تبیین کرده که دین نزد خداوند متعال یکی بیش نیست وهمچنین نظریه‌های مختلف در خصوص ",تکثر ادیان", را توضیح دادیم، به این نتیجه رسیدیم که سید حسین نصر بر وحدت غایی ادیان تأکید کرده و از اختلاف در تجلیات آن‌ها سخن گفته است. از سوی دیگر، عبدالکریم سروش نظریه‌ی تکثر دینی را بر اساس نوع فهم دینی و تفسیرهای متفاوت از تجربه‌ی دینی بنیاد نهاده است. در طرف دیگر نیز تبیین می شود که قائلان به وحدت دین، آن را اصلی درست تلقی کرده که آیات قرآن کریم بهترین شاهد درستی آن می باشد. آن ها بر این اساس از این اصل قرآنی در برابر دیدگاه‌های مخالف این گونه دفاع کنند که دلائل کثرت گرایی را به چالش کشیده و نادرستی آن را اثبات می کنند، با این حال، طرفداران نظریه‌ی وحدت گرایی دینی به تکثرگرایی در رفتار قائل بوده و زندگی مسالمت آمیز با مخالف را از طریق آزادی در انتخاب باور و آزادی انجام شعائر دینی و اینکه با کتابی می توان ازدواج کرد را توصیه می کنند.

این پایان‌نامه به یکی از مهم‌ترین مسائلی می‌پردازد که اندیشمندان و پژوهشگران در زمینه فلسفه دین، کلام و نواندیشی دینی را به خود مشغول کرده است: مسئله کثرت‌گرایی دینی و راه نجات در آخرت. و در این چارچوب، به نظریه‌های اصلی مطرح‌شده در باب کثرت‌گرایی دینی إشاره کردیم و آن را مورد تحلیل و بررسی نقدی قرار داده‌ایم. در این حوزه دیدگاه‌های گوناگونی وجود دارد. برخی از حکماء الهی ومتخصصان الهیات - و برخی اندیشمندان مسلمان که از آن‌ها پیروی کرده‌اند - بر این باورند که حقیقت منحصر به یک دین خاص نیست، بلکه با تنوع ادیان و مذاهب، حقانیت -یا حقیقت- نیز متنوع می‌شود. در مقابل، گروهی بر این باورند که حقیقت تنها در یک دین یافت می‌شود و تنوع در حق و حقانیت را نمی‌پذیرند، چرا که این امر مستلزم نسبی‌گرایی معرفتی وشناخت است. از سوی دیگر، دیدگاه‌های متفاوتی درباره نجات در جهان آخرت وجود دارد. آیا نجات منحصر به پیروان یک دین یا مذهب خاص است؟ یا اینکه راه نجات در عقبی برای پیروان سایر ادیان نیز باز است؟ پایان‌نامه در راستای بحث به دو بخش اصلی تقسیم شده است. بخش اول با عنوان «کثرت‌گرایی و انحصارگرایی دینی: مطالعه‌ای تحلیلی و نقد» شامل دو فصل است: فصل اول با عنوان «نظریه‌های کثرت‌گرایی دینی و چالش‌های آن» به بررسی مفاهیم، تقسیم‌بندی‌ها و ریشه‌های تاریخی و فلسفی کثرت‌گرایی دینی می‌پردازد، و نظریه‌های اصلی در این زمینه - به‌ویژه نظریات جان هیک و عبدالکریم سروش - را مورد تحلیل انتقادی قرار می‌دهد. فصل دوم دیدگاه‌های انحصارگرایانه در مسیحیت و اسلام را بررسی کرده و تأکید می‌کند که هیچ‌گونه پشتوانه دینی قطعی برای انحصارگرایی در این دو دین وجود ندارد. بخش دوم پایان‌نامه با عنوان «نجات و عذاب اخروی از منظر انحصارگرایانه» نیز شامل دو فصل است: فصل اول به موضوع منجزیت و ومعذریت در جستجوی حقیقت می‌پردازد. در این فصل، حکم کسانی که به درستی دین خود یقین دارند ولی آن دین مطابق با واقع نیست، و همچنین حکم جاهلان - چه قاصر و چه مقصر - بررسی می‌شود. فصل دوم مسئله نجات در روز قیامت را در پرتو رحمت الهی بررسی می‌کند و به سرنوشت مستضعفان و کسانی که امرشان به خدا واگذار شده پرداخته می‌شود. همچنین دیدگاه‌های مختلف درباره اعمال نیکوکارانه غیرمسلمانانی که در زندگی خود فضائل اخلاقی و ارزش‌های انسانی والایی داشته‌اند، و اینکه آیا مستحق پاداش هستند یا نه، ارائه شده است. این فصل با بررسی مجموعه‌ای از شبهات و چالش‌های وارد بر دیدگاه انحصارگرایانه به پایان می‌رسد. در پایان پایان‌نامه نیز، نتایج و دستاوردهای کلی تحقیق به صورت جمع‌بندی ارائه شده است.

مباحث این نوشتار از دو بخش کلی تشکیل گردیده است .بخش نخست شامل این مباحث است1 : تبیین کثرت‌گرایی دینی به تقریری که جان هیک ارائه کرده است و نقد آن، 2 تبیین و نقد نظریه انحصارگرایی دینی به قرائت عده‌ای از متکلمان مسیحی، 3 تبیین و نقد نظریه شمول‌گرایی دینی به قرائت برخی از متکلمان مسیحی، 4 اصول پنج‌گانه و تبیین دیدگاه اسلام درباره تعدد ادیان .در بخش دوم نیز مبانی معرفت شناختی، فلسفی، کلامی و نقلی((کثرت‌گرایی دینی)) که برخی از نویسندگان و صاحب‌نظران اسلامی یا مسیحی در تایید و تفسیر پلورالیسم دینی ابراز نموده‌اند نقد و بررسی شده است .

دین حقیقتی واحد و غیر متکثر می باشد و برخلاف آنچه که پلورالیست های متکثرگرا ادعا کرده اند، در تمام دوران پر فراز و نشیب دعوت انبیاء، یکی بیش نبوده است. این دین هر چند نام های متفاوتی به خودگرفته، اما خاستگاه تعالیم همه ی انبیاء قرار داشته است که در شکل عام آن همان اسلام است. البته حقیقت دین ثابت و اما شرایع متغیر و نامانا بوده اند. این دین و این حقیقت واحد در واپسین سال های عمر پیامبر، به نیابت از همه ی انبیاء و البته به زبان رسول خدا و با معرفی امیرمؤمنان به کمال رسید و نام اسلام را به خود گرفت و ثمره ی آن رضایت و خشنودی خداوند بود. و همین دین است که در آخرالزمان مرزهای زمان و مکان را در خواهد نوردید و به دست توانا و با کفایت مصلح و منجی همه ی دوران به مردم معرفی شده و دین اسلام جهانی خواهد شد.