جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهش حاضر جایگاه عقل و ادراکات عقلی نزد عارفان را بررسی کرده و در این زمینه، دیدگاه‌های صدرالدین قونوی، یکی از پیشگامان عرفان نظری را تحلیل نموده است. وی ازجمله اندیشمندانی است که تندترین و گسترده‌ترین نقدها را نسبت به ارزش ادراکات عقلی ارائه کرده است. مسئلة اصلی این پژوهش نقد و بررسی استدلال‌های قونوی در نفی اعتبار ادراکات عقلانی است. به همین منظور، هشت استدلال او ارزیابی گردیده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد هیچ‌یک از این استدلال‌ها قادر به اثبات مدعای قونوی مبنی‌بر بی‌اعتباری عقل نظری نیست، بلکه تنها نتیجة حاصل از برخی از این استدلال‌ها، محدودیت عقل انسان در شناخت حقیقت و کنه اشیاست؛ امری که فیلسوفان نیز آن را پذیرفته‌اند.

کنش‌های جسمانی چون خوردن و آشامیدن از جمله مأکولات غیرعادی در «کشف‌الأسرار» روزبهان بقلی است که دارای کارکردهای بلاغی خاصی است و در قالبِ مكاشفات کتاب نیز تکرار شده است. «نوشیدنِ اسم اعظم»، «خوردنِ روغنِ بنات‌النعش»، «خرماي نبوي»، «دریاآشامی»‌های متعدد و مواردی مشابه از این دست، تصاويرِ غریب و بعضاً ناآشنایی هستند که روزبهان در روایتش از تشرّف به عالم تصوّف از آن‌ها می‌خورد و می‌آشامد و یا شاهد تحققِ این مصادر در شخص دیگری است. در روایت روزبهان هر بار پس از مواجه با این مأکولات، گشایش یا دستاوردی در روند تشرّف حاصل می‌شود. تکرار این فضا در مکاشفاتِ روزبهان، شباهت در خور تأملی با الگوهای روایی در اساطیر دارد. برهمین اساس این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی و با محوریتِ «کشف‌الاسرارِ» روزبهان به بررسی و تحلیل کارکردهایی که در طعام‌ها و نوشیدنی‌های قدسی در تشرّف عرفانی وجود دارد، پرداخته‌است. نتایج نشان می‌دهد که جلوه‌هاي این کنش با عبور از معانی قاموسی بر کارکردهای نمادین و اسطوره‌ایِ این مأکولات متمركز است. این دسته از مأکولاتِ قدسی در نظام فکری ـ روایی روزبهان، ابزار عبور از موانع سلوک، عاملی برای تحوّلات روحی و اتصال به حقایق برتر است. اين كاربردِ نمادين از مأكولات قدسي در بستر تشرّف‌هاي عرفاني، پیوندي است ميان سنت‌های روایی در عرفان و الگوهای رواییِ كهن در اساطیر.

این پژوهش می کوشد واقعیتهای تربیت دینی صوفیان درغرب آفریقا را از طریق بررسی رفتارصوفیانه و نمودهای عملی آن آشکار سازد. پژوهش حاضر در پی پاسخگویی به مسائلی همانند مبانی تربیت دینی نزد صوفیان و نگاه شیوخ طرق صوفیه نسبت به این تربیت است، این پژوهش براساس روش توصیفی وبا به کارگیری هر دو رویکرد کتابخانه ای و میدانی در چارچوبی تحلیلی به گردآوری و پردازش اطلاعات پرداخته است. یافته ها نشان می دهد برخی از الگوهای تربیت دینی صوفیان در غرب آفریقا مبتنی بر موازین دقیق شرعی نیست، بلکه صرفاً در خدمت تثبیت عقاید صوفیانه با ویژگیهای خاص خود است. همچنین موضع وموقف شیوخ طرق صوفیه نسبت به این روشهای تربیتی روشن نیست وحتی ناهمگونی ظاهری میان مکاتب صوفیانه وجود دارد، مانند طریقتَ‌های تیجانیه، قادریه، مُریدیه، حَمُویه و نقشبندیه مشهود است. ونتایج حاکی از آن است که این طرق صوفیه غالباً علوم و معارف اسلامیِ همسو با اهداف تربیت روحی را نادیده گرفته و به جای آن برنقل کرامات مرتبط با أقطاب خویش درمراسم مولود پیامبرومحافل سالانه صوفیه. این امر موجب شده که بعضی ازپیروان طریقه صوفیه تحت تأثیر این روایات قرار گرفته واعتقاد به باورهایی روی آورند که خارج از چارچوب عقاید اسلامی صحیح است. این تأثیرگذاری از دیرباز تاکنون در جوامع آفریقایی تداوم یافته وراه را برای بروز اعمال انحرافی و خرافی به نام تصوف گشوده است. با توجه به این یافته‌ها، پژوهش حاضر بازگشت به میراث اسلامی اصیل و نگاه عالمانه و عینی با آن را به منظور پالایش از آفات و تمسک به سیره عقیدتی صحیح اسلامی آنگونه که عرفان ناب اسلامی ارائه می‌کند را ضروری می‌داند.

صاحب‌نظران اسلامی، عرفان را به عنوان یک مسیر برای جستوجوی معنویت و درک عمیق حقیقت انسان و خدا به شمار آورده‌اند. از دیدگاه ایشان، عرفان به طور کلی به دو دسته اصلی تقسیم می‌شود: عرفان نظری و عرفان عملی. این دو نوع عرفان به عنوان دو جنبه‌ مکمل در مسیر شناخت و تجربه‌ معنوی تلقی شده است که به آدمی کمک می‌کند تا به درک عمیق‌تری از خود و جهان پیرامون‌ دست یابد. مباحث الهیاتی و تئوری درباره خدا، جهان و انسان در قلمروی عرفان نظری جای می‌گیرد که میراث اسلامی در این حوزه، غنی و پرشمار است. مباحث عرفان نظری را می‌توان در تفاسیر عرفانی نیز سراغ گرفت؛ رویکرد تفسیر عرفانی که حداقل از قرن سوم آغاز شده، تا زمان حال نیز به حیات خود ادامه داده است. نتیجه این گرایش تفسیری، پدید آمدن آثار مهمی همچون «تفسیر تستری»، «حقائق التفسیر سلمی»، «لطایف الاشارات قشیری»، «تأویلات القرآن عبدالرزاق کاشانی»، «اعجاز البیان صدرالدین قونوی»، «المحیط الاعظم سیدحیدر آملی» و ... است. یکی دیگر از این آثار مهم و کهن، «کشف الاسرار و عده الابرار» از ابوالفضل خواجه رشیدالدین میبدی است؛ کامل‌ترین تفسیر عرفانی برجای‌مانده از پنج قرن نخست به زبان فارسی که عنوان «کهن‌ترین تفسیر عرفانی کامل به زبان فارسی» را به خود اختصاص داده است. به گفته بزرگان و سخن‌دانان زبان فارسی، این اثر در زمینه‌های متفاوت، امانت‌دار فرهنگ غنی سرزمین ایران بوده است که نگارنده با بیانی زیبا و کلامی شیوا و رعایت جوانب امانت، اثری بسط یافته بر تفسیر پیر هرات ارائه داده است و به دلیل داشتن نثری بی‌نظیر، لقب شاهکار میراث مکتوب فارسی از قرن ششم را به خود اختصاص داده است تاجایی که آن را هم‌تراز شاهنامه و حتی فراتر از آن خوانده‌اند. این تفسیر پس از گذران دورانی قریب 8 قرن گمنامی، در دوران معاصر، تصحیح و به چاپ رسیده است. این گمنامی اثر در طی اعصار و قرون، به ناشناخته بودن نویسنده‌اش ابوالفضل خواجه رشیدالدین میبدی نیز سایه افکنده و جز اطلاعات پراکنده و مختصر، چیز خاصی از وی دانسته نیست. یکی از سوال‌های مهم درباره این تفسیر آن است که مفسر و نویسنده‌اش، دقیقا چه باورهای عرفانی و صوفیانه داشته و به کدام جرگه از گروه‌های عرفانی، تعلق داشته است؟ در همین راستا، در تفکیک عرفا به «صَحوی» و «سُکری»، رشیدالدین میبدی به کدام گروه گرایش داشته است؟ توضیح آنکه پیروان سکر، آن دسته از عرفا هستند که بر اثر غرق شدن در عوالم روحانی از سر جذبه، سخنانی بر زبان رانده‌اند که با عقاید بقیه مسلمانان تفاوت و حتی گاه تضاد دارد. در مقابل، اهل صحو قرار دارند که بر هوشیاری و بیداری عارف در جریان سلوک تأکید دارند و هرگونه سخن خلاف عرف را با هر بهانه نامعقول می‌شمرند. بنابراین میزان پایبندی مفسر به شریعت در عرفان، باید استخراج شود. از منظر هرمنوتیکی، در اثر دانستن این نکته، می‌توان تفسیر کشف الاسرار و عده الابرار را بهتر تحلیل نمود. همچنین دانستن این نکته که میبدی درباره مفاهیمی همچون کشف و شهود، تجلی و جذبه، غیب، سلوک و در یک کلام حوزه عرفان عملی، چه باوری داشته است و خوانندگان تفسیر را به کدام مسیر دعوت کرده است، بسیار حائز اهمیت، شایان توجه و درخور دقت است. مسأله دیگری که دانستن‌اش در تحلیل تفسیر کشف الاسرار قابل توجه است، نوع نگاه رشیدالدین میبدی به ظاهر و باطن قرآن است؛ اینکه او در دو کرانه ظاهر و باطن، چه مسیری در پیش گرفته و پایبندی‌اش به ظواهر آیات تا کجاست؟ آیا میبدی به مانند دیگر مفسران عرفان سنتی، فهم برتر و عمیق‌تر تفسیر و تأویل را مخصوص عرفا می‌داند؟ سوال مهم دیگر درباره تفسیر کشف الاسرار، علوم و ابزارهایی است که مفسر در تفسیر و تأویل آیات قرآنی لازم شمرده و خود در مقام عمل از آنها سود جسته است. پاسخ این سوال نیز در شناخت گونه عرفانی میبدی اثرگذار است؛ چه آنکه عرفای مفسر در این زمینه، بسیار متفاوت و متمایز از همدیگر عمل کرده‌اند. در پایان باید گفت این پژوهش به دنبال شناسایی گونه عرفان رشیدالدین میبدی از رهگذر نوشته‌های اوست تا از این طریق، ضوابط فهم، نحوه تفسیر و تأویل او استخراج و شناسایی شود و سبک نوشتن او در تفسیر و تأویل آیات قرآنی، بهتر به دست آید. پرواضح است که بیش از همه، گونه‌شناسی عرفان میبدی از رهگذر نوبه ثالثه این تفسیر که به برداشت‌های باطنی، عرفانی و ذوقی اختصاص دارد، به دست خواهد آمد و تمرکز بر همین بخش از تفسیر است. این پژوهش برای نخستین بار، از این منظر به بررسی متنی تفسیری پرداخته و وجوه مختلف عرفانی از یک مفسر را مورد واکاوی قرار می‌دهد.

سیدجلال‌الدین‌آشتیانی متفکری با رویکرد صدرایی و عرفانی و دارای ذهنی نقاد است. نقد جلوه‌گاه مرزهای اندیشه‌ها است. انتقادات آشتیانی دارای وسعتی است که از مخالفان تا سرآمدان فلسفه و عرفان را شامل می‌شود. او متکلمان، عرفا، فلاسفه مشائی، اشراقی و حتی صدرایی را نقد کرده است. در این رساله با روش تحلیلی-توصیفی به دنبال ارائه دیدگاهی جامع از اندیشه‌های آشتیانی بوده‌ایم، به این منظور انتقادات او را در سرتاسر ابواب فلسفه و عرفان، مطمح نظر قرار داده‌ایم و مبانی‌ای را که این انتقادات بر آن استوار است، بررسی نموده‌ایم. مباحث رساله، ذیل سه عنوان وجودشناسی، جهان‌شناسی و انسان‌شناسی طرح شده است. از باب نمونه او هم ادله عرفا در وحدت وجود را نقد می‌کند و هم از مدعای وحدت وجود دفاع می‌کند، هم ادله عرفا بر صادر اول بودنِ وجود منبسط را نقد می‌کند، هم از صادر اول بودن وجود منبسط دفاع می‌کند. همچنین او برخی از صدرائیون را که منکر تشکیک ماهوی هستند نقد می‌کند و تشکیک در ماهیت را به تشکیک در وجود ارجاع می‌دهد. او هم نظر برخی از متکلمین و تفکیکیان مبنی بر مادی بودن نفس را مورد نقد قرار می‌دهد، هم نظر برخی از فیلسوفان مبنی بر مجرد محض بودن نفس را نقد ‌می‌کند و برای نفس دو ساحت روحانی و جسمانی قائل می‌شود. آشتیانی هم نقدهای جلوه بر برهان تضایف را مخدوش می‌داند، هم خودش این برهان را از جهتی دیگر نقد می‌کند. او عمدتا با مبانی صدرایی و عرفانی و گاه با مبانی مشائی و دینی به نقد دیگران پرداخته است. آشتیانی به جهت تکیه به نگاه صدرایی با دو چالش روبرو است: اول اینکه نتواند تقریر صحیح و همدلانه‌ای از نظری که نقد کرده است ارائه دهد، دوم اینکه روبنای نظر دیگران را صرفا با تکیه به مبانی صدرائی مورد انتقاد قرار دهد. آشتیانی در اکثر موارد از این چالش‌ها سربلند بیرون آمده است.

نویسنده در این کتاب با استناد به آثار و نوشته‌های محی‌الدین عربی، نقد و تحلیلی از عقاید، افکار و احوال وی به دست می‌دهد، همچنین دیدگاه‌های ستایندگان، انتقاد کنندگان و تکفیر کنندگان وی را ذکر می‌کند .به‌زعم مولف ((اقوال و افکار و عقاید او با ظاهر شرع نمی‌سازد و سخنانش متناقض با هم و متناقض با عقل و مخالف با شرع است)) .

جلال‌الدین دوانی یکی از دانشمندان بزرگ کانون فکری شیراز در دوره تیموری است که کتاب‌ها، رساله‌ها و نامه‌هایی بسیار نگاشته است. با توجه به نگرش موثر او در پویایی و بالندگی ادبیات عرفانی فارسی، شناخت آثار فارسی وی که غالباً در زمینه عرفان، فلسفه و کلام نوشته شده‌اند، از اهمیتی ویژه برخوردار است و بی‌شک آشنایی با اندیشه‌های این دانشمند ادیب می‌تواند زوایا و گوشه‌هایی پنهان از تاریخ تطور ادب حکمی و عرفانی را روشن گرداند. بررسی فهرست نسخ خطی کتابخانه‌ها نشان می‌دهد در اکثر آنها درباره آثار دوانی خطاها و اشتباهات کتاب‌شناختی و نسخه‌شناختی فراوان وجود دارد که سلسله‌وار به آثار بسیاری از نویسندگان بعدی راه یافته است. بدیهی است که پیش از داوری درباره آرا و افکار او، تحقیق درباره اصالت آثارش ضرورت دارد. از این رو هدف پژوهش حاضر، نسخه‌شناسی انتقادی آثار فارسی منسوب به دوانی است تا از رهگذر آن، صحت و سقم آنها روشن گردد. در این جستار از رهگذر روش مطالعه تطبیقیِ دست‌نویس‌های فارسی دوانی در کتابخانه‌های سراسر جهان، پاره‌ای از آگاهی‌های نسخه‌شناختی و کتاب‌شناختی ما درباره آثار دوانی به ‌ویژه عنوان و تعداد آثار فارسی اصیل و غیراصیل او تصحیح شده است. نتایج نسخه‌شناسی انتقادی حاضر نشان می‌دهد دوانی دست کم بیست و چهار اثر فارسی اصیل دارد که در میان آنها هشت رساله تصحیح نشده به چشم می‌خورد. به پیوست این پژوهش، هشت رساله فارسی غیرچاپی اخیر به منظور ارائ‌ه متنی مستند و منقح و کامل، بر اساس قدیم‌ترین و صحیح‌ترین و کامل‌ترین نسخه‌های موجود تصحیح شده‌اند. آثاری که در رساله پیش رو تصحیح شده‌اند، به ترتیب عبارتند از: 1) «تحفه روحانی»، 2) «امتناع الحکم علی المعنی الحرفی»، 3) «جبر و اختیار»، 4) «حساب»، 5) «کمیلیه»، 6) «گوهر ایمان»، 7) «علم و اراده الهی» و 8) «عروض منظوم».

امیر نجم‌الدین حسن بن علاء سجزی دهلوی، از شاعران برجسته قرون هفتم و هشتم هجری، تأثیرپذیری عمیقی از قرآن کریم و معارف اسلامی در اشعار خود نشان داده است. این پژوهش با روش توصیفی و تحلیلی، به بررسی مضامین دینی و عرفانی در اشعار وی پرداخته و تلمیحات قرآنی و اصطلاحات عرفانی را از آثارش استخراج و تحلیل کرده است. بررسی موضوع نشان میدهد که در دیوان وی، تلمیحات گسترده‌ای به مفاهیم و قصص قرآنی، از جمله داستان‌های حضرت یوسف و حضرت نوح... مشاهده می‌شود. علاوه بر بهره‌گیری از آموزه‌های دینی همچون ایمان به خداوند، ایمان به معاد، ایمان به نبوت، دعوت به نماز و دعوت به وحدت... امیر حسن دهلوی در آثار خود به مبانی عرفانی و تصوف، به‌ویژه تحت تأثیر فرقه چشتیه، پرداخته است. وی با استفاده از تعبیرات و اصطلاحات عرفانی مانند بندگی، پارسایی، پاکبازی، تجرید، تجلی، تقدیر و دُرد... مفاهیم عرفانی را تبیین و آموزش داده است.

نسخۀ خطی تحفه اهل الوصول فی علم الفصول از صدرالدین محمد اشنهی و تحریر اسماعیل‌‌بن‌عبدالمؤمن اصفهانی در سدۀ هفتم هجری است. تاریخ کتابت نسخه، قرن دهم هجری است و در کتابخانۀ سپهسالار تهران نگهداری می‌شود. رسالۀ مذکور، اثری عرفانی با زبان ادبی برگرفته از مجالس عارفی در قرن هفتم هجری با نام اشنهی از یاران سهروردی صوفی است که از جانب شاگردش (اسماعیل اصفهانی) جمع‌آوری شده است. در این اثر مؤلف با بیانی مشحون از سجع و جناس و تشبیه، مفاهیم عرفان عاشقانه را توضیح داده است. کتاب شامل مباحثی از سنخ توحید و مناجات با خداوند، توصیف فضایل پیامبر (ص)، موعظه و تشویق به دوری از دنیا و... است. نسخۀ مذکور، سند بسیار معتبری از قرن هفتم هجری در شناساندن عرفان عاشقانۀ ایرانی است که با زهدگرایی سهروردیه و فلسفه‌گرایی عرفانی هم نسبتی مهم دارد. بازتاب اندیشه‌های ویژۀ مذهبی و سیاسی اشنهی، سبک نوشتاری ذوقی او در تأویل آیات و قرینه‌سازی‌های آهنگین زبانی از دیگر خصوصیات این اثر است.