جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

یکی از موضوعات مهم در متون دینی، کلامی، فلسفی و عرفانی، علم تفصیلی خداوند به اشیا پیش از آفرینش آنهاست. در این مقاله، ضمن اشاره به تعریف علم و بررسی اجمالی دیدگاه های مختلف درباره علم تفصیلی پیشین خداوند به آفریدگان، دیدگاه صدرالمتألهین که نوعی کثرت و ترکیب پیشین در ذات خداوند را میپذیرد، تحلیل میشود. وی این نظریه را از محیالدین عربی گرفته است و اعتقاد دارد این نوع کثرت و ترکیب، غیر از کثرت ها و ترکیب های جهان امکان است و ضرری به وحدت و صرافت ذات الهی نمیزند.

یکی از مهم ترین نیازهای آدمی، رزق و روزی است و ادامه زندگی بدون برآورده شدنِ این نیاز امکان پذیر نیست. خداوند عهده دار روزیرسانی شده و در قرآن کریم به تضمین روزیها وعده داده است؛ ازسویدیگر، درنگ در زندگی انسان ها این حقیقت را آشکار میسازد که گونه ای نابرابری در میزان بهره مندی از روزی میان آنها وجود دارد. ناشناخته ماندنِ فلسفه وجودی این امر، شبهه هایی را ایجاد کرده و باعث لرزش پایه های ایمان به عدل الهی در این گروه شده است. ازآنجاکه پرداختن به این مسئله بدون بررسی پیوند این تفاوت ها با عدالت الهی نافرجام خواهد ماند، در این نوشتار افزون بر بیان مفهوم رزق و ارائه تفسیر صحیح از وعده تکفل روزیها، فلسفه گونه گونی روزیها و سازگاری این مقوله با عدالت الهی بررسی شده میشود.

رابطه ی ذات و صفات الهی از اساسی ترین و اولین مباحث کلامی در دنیای اسلام است، که معرکه ی آراء میان اندیشمندان مسلمان قرارگرفته است. گروهی جانب افراط را پیش گرفته و معتقد به صفات انسان گونه برای واجب تعالی شده اند، که به جسم انگاری خداوند بازگشت نموده است، از سوی دیگر برخی به تفریط گرایش پیدا کرده و هر گونه صفت ثبوتی و وجودی را از حق تعالی نفی نموده اند، نظریه ی متعادل و مستدل در میان فلاسفه و متکلمان امامیه، اتحاد مصداقی و تغایر مفهومی صفات می باشد. اما برخی از عبارات ابن سینا ظهور در اتحاد مفهومی و مصداقی دارد. نوشتار حاضر تلاشی است جهت نقد و بررسی دیدگاه اتحاد مفهومی و مصداقی صفات واجب تعالی، بدین معنا که صفات حق تعالی علاوه بر اینکه از نظر مصداق و واقعیت خارجی عین ذات او هستند. از نظر مفاهیم نیز درمورد خدای سبحان به یک معنا می باشد. ولی با توجه به عدم ارائه استدلال قابل قبول، و مبهم بودن کلمات و لوازم نادرستی که بدنبال دارد، درستی آن دشوار می نماید. از این رو سعی شده است این دیدگاه مورد بازنگری مجدد قرار گیرد. و دلائل عدم پذیرش آن از سوی حکمای مسلمان تبیین گردد.

صفات و اسماء الهی بخش مهمی از مسائل خداشناسی را تشکیل می دهد. صدرالمتألهین نیز براساس مبانی هستی شناختی ومعرفت شناختی خویش در حکمت متعالیه به این مباحث اهمیت می دهد.او در آثار خویش برای اسم قیوم جایگاه ویژه ای در نظر گرفته و ضمن بحث از معنا و نوع این اسم، به نحوه ارتباط آن با ذات خداوند و دیگر اسم های الهی پرداخته است. قیومیت به عنوان مبدأ صفات اضافی معرفی می شود و به همراه حیات ، تفصیل اسم اعظم الهی است. ملاصدرا با غور در این اسم الهی بر اساس اصول حکمت خویش به أخذ نتایج بزرگی از آن نائل می گردد. تبیین نسبت موجودات با خدا در پرتو اضافه قیومیه، معیت قیومیه حق با اشیاء، احاطه قیومیه خداوند بر همه موجودات، توحید افعالی، تدبیر قیومی و بسیاری از معارف ربوبی از نتایج صفت قیومیت است که ملاصدرا در تنظیم اجزاء نظام حکمت ویژه خویش از آن ها بهره ها می برد.

‫پژوهش حاضر ديدگاه‌هاي ملاصدرا و پيروان حکمت متعاليه در مقوله علم خداوند متعال و ماهيت و اقسام آن را شرح مي‌دهد. نگارنده در هفت فصل ابعاد اين موضوع را از منظر فلاسفه و متکلمان بررسيده و با توجه به مباني و اصول کلي مباحث فلسفي در حکمت متعاليه، به تبيين ماهيت علم خداوند متعال مي‌پردازد. وي نخست تعريف لغوي و اصطلاحي علم را ارائه داده، سپس اقسام علم اعم از حصولي و حضوري، فعلي و انفعالي، ذاتي و فعلي و تابع و متبوع را وصف مي‌کند. آن‌گاه ديدگاه‌هاي فلاسفه و متکلمان قبل از ملاصدرا مانند اشاعره، معتزله و اماميه همچون: ابوالحسن اشعري، ابوبکر باقلاني، عبدالقاهر بغدادي، ابوحامد غزالي، فخرالدين رازي، عضدالدين ايجي، واصل بن عطا، قاضي عبدالجبار معتزلي، شيخ طوسي، خواجه نصيرالدين طوسي، علامه حلي، شيخ صدوق و شيخ مفيد و فلاسفه مشا و اشراق و عارفان شيعي را درباره علم خداوند تعالي منعکس مي‌سازد. وي در ادامه مباحث و مفاهيم اساسي موجود در فلسفه حکمت متعاليه همچون: بحث اصالت‌الوجود، تشکيک در وجود، عينيت علم با وجود و اتحاد علم و عالم و معلوم را مطرح کرده و با توجه به اين پيش‌فرض‌ها در حکمت متعاليه به تفسير ماهيت علم خداي متعال در حکمت متعاليه پرداخته و کيفيت علم خداوند قبل از خلق و ايجاد نسبت به غير خود را شرح داده و بر اساس قاعده بسيط‌الحقيقة به تبيين ماهيت و مراتب علم خداوند به ساير موجودات غير از خود مي‌پردازد. آن‌گاه کيفيت علم يافتن خداوند به امور مجرد و مادي و همچنين علم به جزئيات را بررسيده و ديدگاه‌هاي صدرالمتألهين و ابن‌سينا را در اين زمينه با هم مقايسه کرده است. نويسنده، نوع علم خداوند به همه وقايع و جزئيات موجود در عالم را از نوع علم حضوري دانسته و از اين مسأله دفاع مي‌کند.